T. LUCRETII CARI

DE RERUM NATURA,

LIBER QUARTUS

Avia Pieridum peragro loca, nullius ante Trita solo: iuvat integros accedere fontis, Atque haurire, iuvatque novos decerpere flores, Insignemque meo capiti petere inde coronam, Unde prius nulli velarint tempora musae. Primum quod magnis doceo de rebus, & artis Relligionum animum nodis exsolvere pergo: Deinde, quod obscura de re tam lucida pango Carmina, musaeo contingens cuncta lepore. Id quoque enim non ab nulla ratione videtur: Nam veluti, pueris absinthia taetra medentes Cum dare conantur, prius oras poetila circum Contingunt mellis dulci, flavoque liquore, Ut puerorum aetas inprovida ludificetur Labrorum tenus: interea perpotet amarum Absinthi laticem, deceptaque non capiatur; Sed potius tali facto recreata valescat: Sic ego nunc, quoniam haec ratio plerumque videtur Tristior esse, quibus non est tractata, retroque Volgus abhorret ab hac; volui tibi suaviloquenti Carmine Pierio rationem exponere nostram, Et quasi musaeo dulci contingere melle: Si tibi forte animum tali ratione tenere Versibus in nostris possem, dum perscipis omnem Naturam rerum, ac praesentis utilitatem. Sed quoniam docui, cunctarum exordia rerum Qualia sint, & quam varijs distantia formis Sponte sua volitent aeterno percita motu; Quoque modo possint res ex his quaeque creari:

Atque, animi quoniam docui natura quid esset Et quibus e rebus cum corpore compta vigeret, Quove modo distracta rediret in ordia prima: Nunc agere incipiam tibi, quod vementer ad has res Attinet, esse ea, quae rerum simulacra vocamus: Quae quasi membranae summo de corpore rerum Dereptae volitant ultroque, citroque per auras: Atque eadem nobis vigilantibus obvia mentes Terrificant, atque in somnis, cum saepe figuras Contuimur miras, simulacraque luce carentum: Quae nos horrifice languentis saepe sopore Excierunt, ne forte animas Acherunte reamur Effugere, aut umbras inter vivos volitare; Neve aliquid nostri post mortem posse relinqui, Cum corpus simul, atque animi natura perempta In sua discessum dederint primordia quaeque.

Dico igitur rerum effigias, tenuisque figuras Mittier ab rebus summo de cortice earum: Quae quasi membrana, vel cortex nominitanda est: Quod speciem, ac formam similem gerit eius imago, Cuiuscumque cluet de corpore fusa vagari. Id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde. Principio, quoniam mittunt in rebus apertis Corpora res multae; partim diffusa solute, Robora ceu fumum mittunt, ignesque vaporem; Et partim contexta magis, condensaque, ut olim Cum veteris ponunt tunicas aestate cicadae; Et vituli cum membranas de corpore summo Nascentes mittunt; & item cum lubrica serpens Exuit in spinis vestem; nam saepe videmus Illorum spoliis vepres volitantibus auctas. Haec quoniam fiunt, tenuis quoque debet imago Ab rebus mitti summo de corpore earum: Nam, cur illa cadant magis, ab rebusque recedant, Quam quae tenvia sunt, hiscendist nulla potestas. Praesertim cum sint in summis corpora rebus Multa minuta, iaci quae possint ordine eodem, Quo fuerint, & con formae servare figuram, Et multo citius, quanto minus indopediri Pauca queunt,ut sunt in prima fronte locata: Nam certe iacier ac tergeri multa videmus, Non solum ex alto, penitusque, ut diximus ante; Verum de summis ipsum quoque saepe colorem: Et volgo faciunt id lutea, russaque vela, Et ferrugina, cum magnis intenta theatris Per malos volgata, trabesque trementia fluitant; Namque ibi consessum caveai subter, & omnem Scaenai speciem patrum, matrumque, Deorumque Inficiunt, coguntque suo fluitare colore: Et quanto circum mage sunt inclusa theatri Moenia, tam magis haec intus perfusa lepore Omnia conrident correpta luce diei. Ergo lintea de summo cum corpore fucum Mittunt, effigias quoque debent mittere tenvis Res quaeque; ex summo quoniam iaculantur utraeque. Sunt igitur iam formarum vestigia certa, Quae volgo volitant suptili praedita filo, Nec singillatim possunt secreta videri. Praeterea omnis odos, fumus, vapor, atque aliae res Consimiles ideo diffusae rebus abundant, Ex alto quia dum veniunt intrinsecus ortae, Scinduntur per iter flexum, nec recta viarum Ostia sunt, qua contendunt exire coortae. At contra tenuis summi membrana coloris Cum iacitur, nihil est, quod eam discerpere possit; In promptu quoniam est, in prima fronte locata. Postremo in speculis, in aqua, splendoreque in omni Quaecumque apparent nobis simulacra, necesse est, Quandoquidem simili specie sunt praedita rerum Ex imaginibus missis consistere eorum. Nam, cur illa cadant magis, ab rebusque recedant Quam quae tenuia sunt, ostendi est nulla potestas. Sunt igitur tenues formae, rerum similesque Effigiae, singillatim quas cernere nemo Cum possit tamen, adsiduo crebroque repulsu Reiectae reddunt speculorum ex aequore visum, Nec ratione alia servari posse videntur, Tanto opere ut similes reddantur cuique figurae.

nunc age quam tenui natura constet imago Percipe. et in primis, quoniam primordia tantum Sunt infra nostros sensus tantoque minora Quam quae primum oculi coeptant non posse tueri, Nunc tamen id quoque uti confirmem, exordia rerum Cunctarum quam sint suptilia percipe paucis. Primum animalia sunt iam partim tantula, quorum Tertia pars nulla possit ratione videri. horum intestinum quodvis quale esse putandum est! Quid cordis globus aut oculi? quid membra? quid artus? Quantula sunt! quid praeterea primordia quaeque Unde anima atque animi constet natura necessum est ? Nonne vides quam sint subtilia quamque minuta? Praeterea, quaecumque suo de corpore odorem Exspirant acrem, panaces, absinthia taetra Abrotonique graves, & tristia centauria: Horum unumquodvis leviter si forte ciebis, Quam primum noscas rerum simulacra vagari Multa modis multis, nulla vi, cassaque sensu.

Quorum quantula pars sit imago, dicere nemo est Qui possit, neque eam rationem reddere dictis. Sed ne forte putes ea demum sola vagari, Quaecumque ab rebus rerum simulacra recedunt; Sunt etiam, quae sponte sua gignuntur, & ipsa Constituuntur in hoc caelo, qui dicitur aer: Quae multis formata modis sublime feruntur, Nec speciem mutare suam liquentia cessant, Et cuiusque modi formarum vertere in ora. Ut nubes facile interdum concrescere in alto Cernimus, & mundi speciem violare serenam, Aera mulcentes motum. nam saepe gigantum Ora volare videntur & umbram ducere late: Interdum montes magni, avolsaque saxa Montibus anteire, & solem succedere praeter; Inde alios trahere, atque inducere bellua nimbos. Nunc ea quam facili, & celeri ratione gerantur, Perpetuoque fluant ab rebus, lapsaque cedant. Semper enim summum quidquid de rebus abundat, Quod iaculentur. & hoc alias cum pervenit in res, Transit, ut in primis vestem: . Sed ubi aspera saxa, Aut in materiam ligni pervenit; ibi iam Scinditur, ut nullum simulacrum reddere possit. At cum, splendida quae constant, opposta fuerunt, Densaque, ut in primis speculum est: nihil accidit horum: Nam neque uti vestrem, possunt transire, neque ante Scindi, quam meminit laevor praestare salutem. Quapropter fit, ut hinc nobis simulacra gerantur. Et quamvis subito, quovis in tempore, quamque Rem contra speculum ponas, apparet imago: Perpetuo fluere ut noscas e corpore summo Texturas rerum tenuis, tenuisque figuras. Ergo multa brevi spatio simulacra geruntur; Ut merito celer his rebus dicatur origo. Et quasi multa brevi spatio summittere debet Lumina sol, ut perpetuo sint omnia plena: Sic ab rebus item simili ratione necesse est Temporis in puncto rerum simulacra ferantur Multa modis multis in cunctas undique partis: Quandoquidem speculum, quoi cumque obvertimus illuc, Res ibi respondent simili forma, atque colore. Praeterea modo eum fuerit liquidissima caeli. Tempestas, perquam subito fit turbida foede Undique, uti tenebras omnis Acherunta rearis Liquisse, & magnas caeli complesse cavernas. Usque adeo taetra nimborum nocte coorta, Impendent atrae formidinis ora superne: Quorum quantula pars sit imago dicere nemo est Qui possit neque eam rationem reddere dictis.

Nunc age, quam celeri motu simulacra ferantur, Et quae mobilitas ollis tranantibus auras Reddita sit, longo ut spatio brevis hora teratur, In quem quaeque locum diverso numine tendunt; Suavidicis potius, quam multis versibus edam: Parvus ut est cycni melior canor, ille gruum quam Clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. Principio persaepe levis res, atque minutis Corporibus factas, celeris licet esse videre. In quo iam genere est solis lux, & vapor eius, Propterea quia sunt e primis facta minutis: Quae quasi cuduntur, perque aeris intervallum Non dubitant transire sequenti concita plaga. Suppeditatur enim confestim lumine lumen, Et quasi protelo stimulatur folgere folgur. Quapropter simulacra pari ratione necesse est Immemorabile per spatium transcurrere posse Temporis in puncto: primum quod parvola causa Est procul, a tergo quae provehat, atque propellat: Deinde, quod usqueadeo textura praedita rara Mittuntur, facile ut quasvis penetrare queant res, Et quasi permanare per aeris intervallum. Praeterea si, quae penitus corpuscula rerum Ex altoque foras mittuntur, solis uti lux, Ac vapor, haec puncto cernuntur lapsa diei Per totum caeli spatium diffundere sese; Perque volare mare, ac terras, caelumque rigare, Quod supera est; ubi tam volucri levitate feruntur; Quid quae sunt igitur iam prima fronte parata, Cum iaciuntur, & emissum res nulla moratur, Nonne vides citius debere, & longius ire ? Multiplicisque loci spatium transcurrere eodem Tempore, quo solis pervolgant lumina caelum ? Hoc etiam imprimis specimen verum esse videtur, Quam celeri motu rerum simulacra ferantur, Quod simul ac primum sub diu splendor aquai Ponitur; extemplo caelo stellante, serena Sidera respondent in aqua radiantia mundi. Iamne vides igitur, puncto tempore imago Aetheris ex oris in terrarum accidat oras ? Quare etiam atque etiam minima haec fateare necesse Corpora, quae feriant oculos, visumque lacessant; Perpetuoque fluant certis ab rebus odores: Frigus ut a fluviis, calor ab sole, aestus ab undis Aequoris, exesor moerorum litora circum. Nec variae cessant voces volitare per auras. Denique in os salsi venit humor saepe saporis, Cum mare versamur propter; dilutaque contra Cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror. Usqueadeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter Fertur, & in cunctas dimittitur undique partis. Nec mora, nec requies interdatur ulla fluendi: Perpetuo quoniam sentimus, & omnia semper Cernere, odorari licet & sentire sonare.

Praeterea quoniam manibus tractata figura In tenebris quaedam, cognoscitur esse eadem, quae Cernitur in luce, & claro candore, necesse est Consimili causa tactum, visumque moveri. Nunc igitur, si quadratum tentamus; & id nos Commovet in tenebris: in luci quae poterit res Accidere ad speciem quadrata, nisi eius imago? Esse in imaginibus quapropter causa videtur Cernendi, neque posse sine his res ulla videri. Nunc ea quae dico rerum simulacra, feruntur Undique; & in cunctas iaciuntur didita partis. Verum, nos oculis quia solis cernere quimus, Propterea fit, uti speciem quo vertimus, omnes Res ibi eam contra feriant forma, atque colore. Et quantum quaeque ab nobis res absit, imago Eflicit ut videamus. & internoscere curat. Nam cum mittitur, extemplo procudit, agitque Aera, qui inter se cumque est, oculosque locatus. Isque ita per nostras acies perlabitur omnis: Et quasi perterget pupillas, atque ita transit. Propterea fit, uti videamus quam procul absit Res quaeque: & quanto plus aeris ante agitatur Et nostros oculos perterget longior aura; Tam procul esse magis res quaeque remota videtur. Scilicet haec summe celeri ratione geruntur, Quale sit ut videamus; & una quam, procul absit. Illud in his rebus minime mirabile habendum est, Cur ea, quae feriant oculos simulacra, videri Singula cum nequeant, res ipsae perspiciantur: Ventus enim quoque paullatim cum verberat, & cum Acre ferit frigus, non privam quamque solemus Particulam venti sentire, & frigoris eius; Sed magis univorsum, flerique perinde videmus Corpore tum plagas in nostro, tamquam aliqua res Verberet, atque sui det sensum corporis extra. Praeterea lapidem digito cum tundimus, ipsum Tangimus extremum saxi, summumque colorem: Nec sentimus eum tactu, verum magis ipsam Duritiem penitus saxi sentimus in alto.

Nunc age, cur ultra speculum videatur imago, Percipe; nam certe penitus remota videtur. Quod genus illa, foris quae vere transpiciuntur, Ianua cum per se transpectum praebet apertum, Multa facitque foris ex aedibus ut videantur. Ipse enim duplici, geminoque fit are visus. Primus enim est, citra postis quum cernitur aer: Inde fores ipsae dextra, laevaque sequuntur. Post extraria lux oculos perterget, & aer Alter, & illa, foris quae vere transpiciuntur. Sic ubi se primum speculi proiecit imago, Dum venit ad nostras acies, procudit agitque Aera, qui inter se cumque est, oculosque locatus: Et facit, ut prius hunc omnem sentire queamus, Quam speculum. sed ubi speculum quoque sensimus ipsum; Continuo, haec in id, a nobis quae fertur imago Pervenit, & nostros oculos reiecta revisit; Atque alium prae se propellens aera volvit Et facit, ut prius hunc quam se videamus, eoque Distare a speculo tantum remota videtur. Quare etiam atque etiam minime mirarier est par, Illis, quae reddunt speculorum ex aequore visum, Aeribus binis, quoniam res confit utraque. Nunc ea, quae nobis membrorum dextera pars est, In speculis fit ut in laeva videatur, eo quod Planiciem ad speculi veniens cum offendit imago, Non convertitur incolumis; sed recta retrorsum Sic eliditur, ut siquis prius, arida quam sit Cretea persona, adlidat pilaeve, trabive; Atque ea continuo rectam si fronte figuram Servet, & elisam retro sese exprimat ipsa. Fiet, ita, ante oculus fuerit qui dexter, hic idem Nunc sit laevus, & e laevo sit mutua dexter. Fit quoque, de speculo in speculum ut tradatur imago: Quinque etiam serve ut fieri simulacra suerint. Nam quaecumque retro parte interiore latebunt; Inde tamen, quamvis torte, penitusque remota, Omnia, per flexos aditus educta licebit Pluribus haec speculis videantur in aedibus esse. Usqueadeo speculo in speculum tralucet imago: Et cum laeva data est, fit rusum, ut dextera fiat: Inde retrorsum reddit, & convertit eodem. Quinetiam quaecumque latuscula sunt speculorum Adsimili lateris flexura praedita nostri: Dextera ea propter nobis simulacra remittunt Aut quia de speculo in speculum transfertur imago; Inde ad nos elisa bis advolat: aut etiam quod. Circumagitur, cum venit imago; propterea quod Flexa figura docet speculi convertier ad nos. Endogredi porro pariter simulacra, pedemque Ponere nobiscum credas, gestumque imitari; Propterea quia, de speculi qua parte recedas, Continuo nequeunt illinc simulacra reverti: Omnia quandoquidem cogit natura referri, Ac resilire ab rebus ad aequos reddita flexus. Splendida porro oculi fugitant, vitantque tueri: sol etiam caecat, contra si cernere pergas; Propterea quia vis magnast ipsius; & alte Aera per purum graviter simulacra feruntur, Et feriunt oculos turbantia composituras. Praeterea splendor, quicumque est acer, adurit Saepe oculos, ideo quod semina possidet ignis Multa, dolorem oculis quae gignunt insinuando. Lurida praeterea fiunt quaecumque tuentur Arquati, quia luroris de corpore eorum Semina multa fluunt simulacris obvia rerum; Multaque sunt oculis in eorum denique mixta, Quae contage sua palloribus omnia pingunt. E tenebris autem, quae sunt in luce, tuemur; Propterea, quia cum propior caliginis aer Ater init oculos prior, & possedit apertos; Insequitur candens confestim lucidus aer, Qui quasi purgat eos, ac nigras discutit umbras Aeris illius: nam multis partibus hic est Mobilior, multisque minutior, & mage pollens. Qui simul atque vias oculorum luce replevit; Atque patefecit, quas ante obsederat ater; Continuo rerum simulacra adaperta sequuntur; Quae sita sunt in luce, lacessuntque ut videamus. Quod contra facere in tenebris e luce nequimus; Propterea, quia posterior caliginis aer Crassior insequitur; qui cuncta foramina complet; Obsiditque vias oculorum, ne simulacra Possint ullarum rerum coniecta moveri. Quadratasque procul turris cum cernimus urbis, Propterea fit, uti videantur saepe rotundae, Angulus optusus quia longe cernitur omnis, Sive etiam potius non cernitur, ac perit eius Plaga, nec ad nostras acies perlabitur ictus; Aera per multum quia dum simulacra feruntur, Cogit hebescere eum crebris offensibus aer: Hoc ubi suffugit sensum simul angulus omnis, Fit, quasi ut ad tornum saxorum structa terantur; Non tamen ut coram quae sunt, vereque rutunda, Sed quasi adumbratim paullum simulata videntur. Umbra videtur item nobis in sole moveri, Et vestigia nostra sequi, gestumque imitari, Aera si credis privatum lumine posse Endogredi, motus hominum, gestumque sequentem. Nam nihil esse potest aliut nisi lumine cassus Aer, id quod nos umbram perhibere suemus. Nimirum, quia terra locis ex ordine certis Lumine privatur solis, quacumque meantes Officimus; repletur item, quod liquimus eius. Propterea fit, uti videatur, quae fuit umbra Corporis, e regione eadem nos usque secuta. Semper enim nova se radiorum lumina fundunt, Primaque dispereunt, quasi in ignem lana trahatur. Propterea facile & spoliatur lumine terra; Et repletur item, nigrasque sibi abluit umbras.

Nec tamen hic oculos falli concedimus hilum. Nam quocumque loco sit lux, atque umbra, tueri Illorum est. eadem vero sint lumina, necne; Umbraque, quae fuit hic, eadem nunc transeat illuc; An potius fiat, paullo quod diximus ante; Hoc animi demum ratio discernere debet: Nec possunt oculi naturam noscere rerum. Proinde animi vitium hoc oculis adfingere noli. Qua vehimur navi, fertur, cum stare videtur; Quae manet in statione, ea praeter creditur ire: Et fugere ad puppim colles, campique videntur Quos agimus praeter navim, velisque volamus. Sidera cessare aetheriis adfixa cavernis Cuncta videntur, & adsiduo sunt omnia motu: Quandoquidem longos obitus exorta revisunt, Cum permensa suo sunt caelum corpore claro. Solque pari ratione manere, & luna videntur In statione; ea quae ferri res indicat ipsa. Exstantesque procul medio de gurgite montes, Classibus inter quos liber patet exitus; ydem Apparent: & longe divolsi licet, ingens Insula coniunctis tamen ex his una videtur. Atria versari, & circumcursare columnae Usque adeo fit uti pueris videantur, ubi ipsi Desierunt verti, vix ut iam credere possint, Non supra sese ruere omnia tecta minari. Iamque rubrum tremulis iubar ignibus erigere alte Cum coeptat natura; supraque extollere montes: Quos tibi tum supra sol montis esse videtur, Comminus ipse suo contingens fervidus igni; Vix absunt nobis missus bis mille sagittae; Vix etiam cursus quingentos saepe veruti. Inter eos, solemque iacent immania ponti Aequora, substrata aethereis ingentibus oris: Interiectaque sunt terrarum milia multa; Quae variae retinent gentes, & saecla ferarum. At conlectus aquae digitum non altior unum, Qui lapides inter sistit per strata viarum, Despectum praebet sub terras impete tanto, A terris quantum caeli patet altus hiatus: Nubila dispicere, & caelum ut videare videre, & Corpora, mirande, sub terras abdita caelo. Denique, ubi in medio nobis ecus acer obhesit Flumine, & in rapidas amnis despeximus undas: Stantis equi corpus transvorsum ferre videtur Vis, & in adversum flumen contrudere raptim. Et quocumque oculos traiecimus, omnia ferri, Et fluere adsimili nobis ratione videntur. Porticus aequali quamvis est denique ductu, Stansque in perpetuum paribus suffulta columnis; Longa tamen parte ab summa cum tota videtur, Paullatim trahit angusti fastigia coni, Tecta solo iungens, atque omnia dextera laevis; Donec in obscurum coni conduxit acumen. In pelago nautis ex undis ortus, in undis Sol fit uti videatur obire, & condere lumen: Quippe ubi nihil aliud nisi aquam, caelumque tuentur; Ne leviter credas labefactari undique sensus. At maris ignaris, in portu clauda videntur Navigia, aplustris fractis, obnitier undae. Nam quaecumque supra rorem salis edita pars est Remorum, recta est; & recta superne guberna: Quae demersa liquorem obeunt, refracta videntur Omnia converti, sursumque supina reverti; Et reflexa prope in summo fluitare liquore. Raraque per caelum cum venti nubila portant Tempore nocturno; tum splendida signa videntur Labier adversum nimbos, atque ire superne Longe aliam in partem, quam quo ratione feruntur. At si forte oculo manus uni subdita supter Pressit; cum quodam sensu fit, uti videantur Omnia, quae tuimur, fieri tum bina tuendo; Bina lucernarum florentia lumina flammis, Binaque per totas aedis geminare supellex: Et duplicis hominum facies, & corpora bina. Denique cum suavi devinxit membra sopore Somnus, & in summa corpus iacet omne quiete: Tum vigilare tamen nobis, & membra movere Nostra videmur, & in noctis caligine caeca Cernere censemus solem, lumenque diurnum: Conclusoque loco caelum, mare, flumina, montes Mutare, & campos pedibus transire videmur: Et sonitus audire, severa silentia noctis Undique cum constent; & reddere dicta tacentes. Cetera de genere hoc mirando multa videmus; Quae violare fidem quasi sensibus omnia quaerunt; Nequidquam, quoniam pars horum maxima fallit Propter opinatus animi, quos addimus ipsi, Pro visis ut sint, quae non sunt sensibus visa. Nam nihil egregrius est, quam res discernere apertas A dubiis, animus quas ab se protinus abdit.

Denique, nihil sciri siquis putat, id quoque nescit, An sciri possit, quom se nihil scire fatetur. Hunc igitur contra mittam contendere caussam, Qui capite ipse sua instituit vestigia retro. Et tamen hoc quoque uti concedam scire; at id ipsum Quaeram, cum in rebus veri nihil viderit ante; Unde sciat, quid sit scire, & nescire vicissim. Notitiam veri quae res, falsique crearit; Et dubium certo quae res differre probarit. Invenies primis ab sensibus esse creatam Notitiam veri, neque sensus posse refelli: Nam maiore fide debet reperirier illud, Sponte sua veris quod possit vincere falsa. Quid maiore fide porro, quam sensus haberi Debet ? an ab sensu falso ratio orta, valebit Dicere eos contra, quae tota ab sensibus orta est ? Qui nisi sint veri, ratio quoque falsa fit omnis. An poterunt oculos aures reprehendere ? an auris Tactus? an hunc porro tactum sapor arguet oris ? An confutabunt nares, oculive, revincent? Non, ut opinor, ita est. nam seorsum cuique potestas Divisa est; sua vis cuique est. ideoque necesse est, Quod molle, aut durum; gelidum, fervensve; seorsum Id molle, aut durum; gelidum, fervensve videri: Et seorsum varios rerum sentire colores Et quaecumque coloribus sunt coniuncta necesse est. Seorsus item sapor oris habet vim; seorsus odores Nascuntur; sorsum sonitus: ideoque necesse est Non possint alios alii convincere sensus. Nec porro poterunt ipsi reprehendere sese: Aequa fides quoniam debebit semper haberi. Proinde, quod in quoque est his visum tempore, verum est. Et, si non poterit ratio dissolvere caussam, Cur ea, quae fuerint iuxtim quadrata, procul sint Visa rotunda, tamen praestat rationis egentem Reddere mendose causas utriusque figurae, Quam manibus manifesta suis emittere quaeque; Et violare fidem primam, & convellere tota Fundamenta, quibus nixatur vita, salusque. Non modo enim ratio ruat omnis; vita quoque ipsa Concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis, Praecipitisque locos vitare, & cetera, quae sint In genere hoc fugienda; sequi, contraria quae sint. Illa tibi est igitur verborum copia cassa. Denique ut in fabrica, si pravast regula prima; Normaque si fallax rectis regionibus exit; Et libella aliqua si ex parti claudicat hilum, Omnia mendose fieri, atque obstipa necessum est, Prava, cubantia, prona, supina, atque absona tecta; Iam ruere ut quaedam videantur velle, ruantque, Prodita iudiciis fallacibus omnia primis: Sic igitur ratio tibi rerum prava necesse est, Falsaque sit, falsis quaecumque ab sensibus orta est.

Nunc alii sensus quo pacto quisque suam rem Sentiat, haudquaquam ratio scruposa relicta est.

Principio auditur sonus, & vox omnis, in auris Insinuata suo pepulere ubi corpore sensum. Corpoream quoque enim vocem constare fatendum est, Et sonitum; quoniam possunt inpellere sensus. Praeteradit enim vox fauces saepe; facitque Asperiora foris gradiens arteria clamor. Quippe, per angustum turba maiore coorta Ire foras ubi coeperunt primordia vocum: Scilicet expleti quoque ianua raditur oris. Haud igitur dubium est, quin voces, verbaque constent Corporeis e principiis, ut laedere possint. Nec te fallit item, quid corporis auferat, & quid Detrahat ex hominum nervis, ac viribus ipsis Perpetuus sermo nigrai noctis ad umbram, Aurorae perductus ab exoriente nitore; Praesertim si cum summo est clamore profusus. Ergo corpoream vocem constare necesse est; Multa loquens quoniam amittit de corpore partem. Nec simili penetrant auris primordia forma, Cum tuba depresso graviter sub murmure mugit, Et reboat raucum regio c ita barbara bombum; Vallibus & cycni nece torti ex Heliconis Cum liquidam tollunt lugubri voce querellam.

Hasce igitur penitus voces cum corpore nostro Exprimimus, rectoque foras emittimus ore; Mobilis articulat verborum daedala lingua, Formaturaque labrorum pro parte figurat. Asperitas autem vocis fit ab asperitate Principiorum & item laevor laevore creatur. Ac, ubi non longum spatium est, unde illa profecta Perveniat vox quaeque; necesse est verba quoque ipsa Plane exaudiri, discernique articulatim: Servat enim formaturam, servatque figuram. At si interpositum spatium sit longius aequo; Aera per multum confundi verba necesse est, Et conturbari vocem, dum transvolat auras. Ergo fit, sonitum ut possis audire, neque hilum Internoscere, verborum sententia quae sit. Usqueadeo confusa venit vox, inque pedita Praeterea edictum saepe unum perciet auris Omnibus in populo, missum praeconis ab ore. In multas igitur voces vox una repente Diffugit, in privas quoniam se dividit auris; Obsignans formam verbis, clarumque sonorem. At, quae pars vocum non auris incidit ipsas, Praeterlata perit frustra diffusa per auras: Pars solidis adlisa locis reiecta sonorem Reddit: & interdum frustratur imagine verbi. Quae bone cum videas, rationem reddere possis Tute tibi, atque aliis, quo pacto per loca sola Saxa paris formas verborum ex ordine reddant, Palantis comites cum montes inter opacos Quaerimus, & magna dispersos voce ciemus. Sex etiam aut septem loca vidi reddere voces, Unam cum iaceres: ita colles collibus ipsi Verba repulsantes iterabant docta referre. Haec loca capripedes Satyros, nymphasque tenere Finitimi fingunt, & Faunos esse loquuntur: Quorum noctivago strepitu, ludoque iocanti Adfirmant vulgo taciturna silentia rumpi; Chordarumque sonos fieri, dulcesque querellas, Tibia quas fundit digitis pulsata canentum; Et genus agricolum late sentiscere, cum Pan Pinea semiferi capitis velamina quassans, Unco saepe labro calamos percurrit hiantis; Fistula silvestrem ne cesset fundere musam. Cetera de genere hoc monstra, ac portenta loquontur, Ne loca deserta ab divis quoque forte putentur Sola tenere; ideo iactant miracula dictis; Aut aliqua ratione alia ducuntur: ut omne Humanum genus est avidum nimis auricularum.

Quod superest, non est mirandum, qua ratione Quae loca per nequeunt oculi res cernere apertas, Haec loca per voces veniant, aurisque lacessant. Conloquium clausis foribus quoque saepe tenemus, Nimirum quia vox per flexa foramina rerum Incolumis transire potest; simulacra renutant: Perscinduntur enim, nisi recta foramina tranant: Qualia sunt vitri, species quae trameat omnis. Praeterea partis in cunctas dividitur vox: Ex aliis aliae quoniam gignuntur, ubi una Dissiluit semel in multas exorta; quasi ignis Saepe solet scintilla suos se spargere in ignis. Ergo replentur loca vocibus, abdita retro Omnia quae circum fuerint, sonituque cientur. At simulacra viis derectis omnia tendunt, Ut sunt missa semel. quapropter cernere nemo Se supra potis est; at voces accipere extra. Et tamen ipsa quoque haec dum transit clausa domorum, Vox, optunditur, atque auris confusa penetrat: Et sonitum potius, quam verba, audire videmur.

Nec, qui sentimus succum, lingua atque palatum, Plusculum habent in se rationis, plus operaique. Principio succum sentimus in ore, cibum cum Mandendo exprimimus: ceu plenam spongiam aquai Si quis forte manu premere, exsiccare coepit. Inde quod exprimimus, per caulas omne palati Diditur, & rarae per plexa foramina linguae. Haec ubi laevia sunt manantis corpora succi; Suaviter attingunt, & suaviter omnia tractant Umida linguai circum sudantia templa: At contra pungunt sensum, lacerantque coorta, Quanto quaeque magis sunt asperitate repleta. Deinde voluptas est e suco in fine palati; Cum vero deorsum per fauces praecipitavit; Nulla voluptas est, dum diditur omnis in artus. Nec refert quidquam, quo victu corpus alatur, Dummodo, quod capias, concoctum didere possis Artibus, & stomachi humectum servare tenorem.

Nunc aliis alius cur sit cibus, ut videamus, Expediam, quareve, aliis quod triste, & amarum est Hoc tamen esse aliis possit perdulce videri. Tantaque in his rebus distantia, differitasque est; Ut quod alijs cibus est, aliis fuat acre venenum, Est utique ut serpens, hominis quae tacta salivis Disperit, ac sese mandendo conficit ipsa. Praeterea nobis veratrum est acre venenum, At capris adipes, & coturnicibus auget. Id quibus ut fiat rebus cognoscere possis; Principio meminisse decet, quae diximus ante, Semina multimodis in rebus mixta tenere. Porro omnes, quaecumque cibum capiunt animantes, Ut sunt dissimiles extrinsecus, & generatim Extima membrorum circumcaesura coercet, Proinde & seminibus distant, variantque figuris. Semina cum porro distent; differre necesse est Intervalla, viasque, foramina quae perhibemus, Omnibus in membris, & in ore, ipsoque palato. Esse minora igitur quaedam, maioraque debent; Esse triquetra aliis, aliis quadrata necesse est, Multa rutunda, modis multis multangula quaedam: Namque figurarum ut ratio, motusque reposcunt; Proinde foraminibus debent differre figurae; Et variare viae, proinde ac textura coercet. Hinc, ubi quod suave est aliis, aliis fit amarum, Illis, queis suave est, laevissima corpora debent Contrectabiliter caulas intrare palati: At contra, quibus est eadem res intus acerba; Aspera nimirum penetrant, hamataque fauces. Nunc facile est ex his rebus cognoscere quaeque. Quippe, ubi cui febris bili superante coorta est, Aut alia ratione aliquast vis excita morbi; Perturbatur ibi totum iam corpus, & omnes Commutantur ibi positurae principiorum: Fit, prius ad sensum ut quae corpora conveniebant, Nunc non conveniant; & cetera sint magis apta, Quae penetrata queunt sensum progignere acerbum Utraque enim sunt in mellis commista sapore, Id quod iam supera tibi saepe ostendimus ante.

Nunc age, quo pacto naris adiectus odoris Tangat, agam. Primum res multas esse necesse est, Unde fluens volvat varius se fluctus odorum, Nam fluere, & mitti volgo, spargique putandum est. Verum aliis alius magis est animantibus aptus, Dissimilis propter formas. Ideoque per auras Mellis apes quamvis longe ducuntur odore; Vulturiique cadaveribus: tum fissa ferarum Ungula quo tulerit gressum, promissa canum vis Ducit: & humanum longe praesentit odorem Romulidarum arcis servator candidus anser. Sic aliis alius nidor datus, ad sua quemque Pabula ducit, & a taetro resilire veneno Cogit, eoque modo servantur saecla ferarum.

Hic odor ipse igitur, naris quicumque lacessit, Est, alio ut possit promitti longius alter. Sed tamen haud quisquam tam longe fertur eorum Quam sonitus, quam vox, mitto iam dicere, quam res, Quae feriunt oculorum acies, visumque lacessunt. Errabundus enim tarde venit, ac perit ante Paullatim facilis distractus in aeris auras: Ex alto primum quia vix emittitur ex re: Nam penitus fluere, atque recedere rebus odores Significat, quod fracta magis redolere videntur Omnia, quod contrita, quod igni conlabefacta. Deinde videre licet maioribus esse creatum Principiis voci; quoniam per saxea saepta Non penetrat, qua vox volgo, sonitusque feruntur. Quare etiam quod olet, non tam facile esse videbis Investigare in qua sit regione locatum: Refrigescit enim cunctando plaga per auras; Nec calida ad sensum decurrunt nuntia rerum. Errant saepe canes itaque, & vestigia quaerunt.

Nec tamen hoc solis in odoribus, atque saporum In genere est: sed item species rerum, atque colores Non ita conveniunt ad sensus omnibus omnes, Ut non sint allis quaedam magis acria visu. quin etiam gallum, noctem explaudentibus alis Auroram clara consuetum voce vocare, Nenu queunt rabidi contra constare leones, Inque tueri; ita continuo meminere fugai: Nimirum, quia sunt gallorum in corpore quaedam Semina; quae, cum sunt oculis inmissa leonum, Pupillas interfodiunt, acremque dolorem Praebent, ut nequeant contra durare feroces: Cum tamen haec nostras acies nihil laedere possint; Aut quia non penetrant aut quod penetrantibus illis, Exitus ex oculis liber datur, in remeando Laedere ne possint ex ulla lumina parte.

Nunc age, quae moveant animum res accipe, & unde, Quae veniunt, veniant in mentem, percipe paucis. Principio hoc dico, rerum simulacra vagari Multa modis multis in cunctas undique partis Tenvia, quae facile inter se iunguntur in auris, Obvia cum veniunt, ut aranea, bracteaque auri. Quippe etenim multo magis haec sunt tenvia textu, Quam quae percipiunt oculos, visumque lacessunt: Corporis haec quoniam penetrant per rara; cientque Tenvem animi naturam intus, sensumque lacessunt. Centauros itaque & Scyllarum membra videmus, Cerbereasque canum facies, simulacraque eorum, Quorum morte obita tellus amplectitur ossa; Omne genus quoniam passim simulacra feruntur; Partim sponte sua quae fiunt aere in ipso: Partim quae variis ab rebus cumque recedunt: Et quae confiunt ex horum facta figuris. Nam certe ex vivo Centauri non fit imago; Nulla fuit quoniam talis natura animantis. Verum ubi equi, atque hominis casu concurrit imago; Herescit facile extemplo, quod diximus ante, Propter subtilem naturam, & tenvia texta. Cetera de genere hoc eadem ratione creantur. Quae cum mobiliter summa levitate feruntur, Ut prius ostendi; facile uno commovet ictu Quaelibet una animum nobis subtilis imago: Tenvis enim mens est, & mire mobilis ipsa.

Haec fieri ut memoro, facile hinc cognoscere possis, Quatinus hoc simile est oculis, quod mente videmus Atque oculis, simili fieri ratione necesse est: Nunc igitur docui quoniam me forte leones Cernere per simulacra, oculos quaecumque lacessunt: Scire licet mentem simili ratione moveri Per simulacra, leonum cetera, quae videt aeque, Nec minus, atque oculi; nisi quod mage tenvia cernit. Nec ratione alia, cum somnus membra profudit, Mens animi vigilat, nisi quod simulacra lacessunt Haec eadem nostros animos, quae, cum vigilamus, Usqueadeo, certe ut videamur cernere eum, quem Reddita vitai iam mors, & terra potita est. Hoc ideo fieri cogit natura, quod omnes Corporis affecti sensus per membra quiescunt, Nec possunt falsum veris convincere rebus. Praeterea meminisse iacet, languetque sopore; Nec dissentit eum mortis, letique potitum Iampridem, quem mens vivum se cernere credit. Quod superest, non est mirum simulacra moveri, Bracchiaque in numerum iactare, & cetera membra. Nam fit, ut in somnis facere hoc videatur imago. Quippe, ubi prima perit, alioque est altera nata Endo statu; prior hic gestum mutasse videtur. Scilicet id fieri celeri ratione putandum est: Tanta est mobilitas, & rerum copia tanta, Tantaque sensibili quovis est tempore in uno; Copia particularum ut possit suppeditare.

Multaque in his rebus quaeruntur, multaque nobis Clarandum est, plane si res exponere avemus. Quaeritur imprimis, quare, quod cuique lubido Venerit, extemplo mens cogitet eius idipsum. Anne voluntatem nostram simulacra tuentur ? Et simulac volumus, nobis occurrit imago ? Si mare, si terram cordi est, si denique caelum, Conventus hominum, pompam, convivia, pugnas; Omnia sub verbone creat natura, paratque ? Cum praesertim aliis eadem in regione, locoque Longe dissimilis animus res cogitet omnis ? Quid porro, in numerum procedere cum simulacra Cernimus in somnis, & mollia membra movere, Mollia mobiliter cum alternis bracchia mittunt ? Et repetunt oculis gestum pede convenienti ? Scilicet arte madent simulacra, & docta vagantur, Nocturno facere ut possint in tempore ludos ? An magis illud erit verum, quia tempore in uno Consentimus, id est, cum vox emittitur una; Tempora multa latent, ratio quae comperit esse: Propterea fit, uti quovis in tempore quaeque Praesto sint simulacra locis in queisque parata ? Tanta est mobilitas, & rerum copia tanta. Et quia tenvia sunt, nisi quae contendit, acute Cernere non potis est animus. proinde omnia, quae sunt Praeterea, pereunt, nisi sic sese ipse paravit. Ipse parat sese porro, speratque futurum, Ut videat, quod consequitur rem quamque: fit ergo. Nonne vides, oculos etiam, cum, tenvia quae sint, Cernere coeperunt, contendere se, atque parare: Nec sine eo fieri posse, ut cernamus acute ? Et tamen in rebus quoque apertis noscere possis, Si non advertas animum, proinde esse quasi omni Tempore semotum fuerint, longeque remotum. Cur igitur mirum est, animus si cetera perdit, Praeter, quam quibus est in rebus deditus ipse ? Deinde adopinamur de signis maxima parvis; Ac nos in fraudem induimus, frustramur id ipsi.

Fit quoque, ut interdum non suppeditetur imago Eiusdem generis; sed femina quae fuit ante, In manibus vir tum factus videatur adesse, Aut alia ex alia facies, aetasque sequatur: Quod ne miremur, sopor, atque oblivia curant. Illud in his rebus vitium vementer inesto; Effugere illorumque errorem praemeditemur, Lumina qui faciunt oculorum clara creata, Prospicere ut possimus; &, ut proferre viai Proceros passus, ideo fastigia posse Surarum, ac feminum pedibus fundata plicari; Bracchia tum porro validis ex apta lacertis Esse, manusque datas utraque ex Parte ministras, Ut facere ad vitam possimus, quae foret usus: Cetera de genere hoc inter quaecumque pretantur; Omnia perversa praepostera sunt ratione: Nihil ideo quoniam natum est in corpore, ut uti Possemus; sed quod natum est, id procreat usum, Nec fuit ante videre oculorum lumina nata: Nec dictis orare prius, quam lingua creata est: Sed potius longe linguae praecessit origo Sermonem: multoque creatae sunt prius aures, Quam sonus est auditus: & omnia denique membra Ante fuere, ut opinor, eorum quam foret usus. Haud igitur potuere utendi crescere caussa. At contra conferre manu certamina pugnae, Et lacerare artus, foedareque membra cruore, Ante fuit multo, quam lucida tela volarent: Et volnus vitare prius natura coegit, Quam daret obiectum parmai laeva per artem. Scilicet & fessum corpus mandare quieti, Multo antiquius est, quam lecti mollia strata: Et sedare sitim prius est, quam pocula, natum. Haec igitur possunt utendi cognita caussa, Credier, ex usu quae sunt, vitaque reperta. Illa quidem seorsum sunt omnia, quae prius ipsa Nata, dedere suae post notitiam utilitatis. Quo genere imprimis sensus, & membra videmus. Quare etiam atque etiam procul est, ut credere possis Utilitatis ob officium potuisse creari.

Illud item non est mirandum, corporis ipsa Quod natura cibum quaerit cuiusque animantis. Quippe etenim fluere, atque recedere corpora rebus Multa modis docui; sed plurima debent Ex animalibus his, quae sunt exercita motu: Multaque per sudorem ex alto pressa feruntur, Multa per os exhalantur, cum languida anhelant. His igitur rebus rarescit corpus; & omnis Subruitur natura: dolor quam consequitur rem: Propterea capitur cibus, ut suffulciat artus; Et recreet vires interdatus; atque patentem Per membra ac venas ut amorem opturet edendi. Humor item discedit in omnia, quae loca cumque Poscunt humorem: glomerataque multa vaporis Corpora, quae stomacho praebent incendia nostro, Dissupat adveniens liquor, ac restinguit, ut ignem; Urere ne possit calor amplius aridus artus. Sic igitur tibi anhela sitis de corpore nostro Abluitur; sic expletur ieiuna cupido.

Nunc qui fiat, uti passus proferre queamus, Cum volumus, varieque datum sit membra movere; Et quae res tantum hoc oneris protrudere nostri Corporis insuerit, dicam : tu percipe dicta. Dico animo nostro primum simulacra meandi Accidere, atque animum pulsare, ut diximus ante. Inde voluntas fit. neque enim facere incipit ullam Rem quisquam, quam mens providit, quid velit, ante. At, quod providet, illius rei constat imago. Ergo animus cum sese ita commovet, ut velit ire Inque gredi; ferit extemplo, quae in corpore toto Per membra, atque artus, animai dissita vis est: Et facile est factu, quoniam coniuncta tenetur: Inde ea proporro corpus ferit. atque ita tota Paullatim moles protruditur, atque movetur. Praeterea tum rarescit quoque corpus, & aer, Scilicet ut debet, qui semper mobilis extat, Per patefacta venit, penetratque foramina largus: Et dispargitur ad partis ita quasque minutas Corporis. hinc igitur rebus fit utrimque duabus, Corporis ut ac navis velis, ventoque feratur. Nec tamen illud in his rebus mirabile constat, Tantula quod tantum corpus corpuscula possunt Contorquere, & onus totum convertere nostrum. Quippe etenim ventus suptili corpore tenvis Trudit agens magnam magno molimine navim: Et manus una regit quantovis impete euntem; Atque gubernaclum contorquet quolibet una: Multaque per trochleas, & tympana pondere magno Commovet, atque levi sustollit machina nisu.

Nunc quibus ille modis somnus per membra quietem Inriget, atque animi curas e pectore solvat; Suavidicis potius, quam multis versibus edam; Parvus ut est cygni melior canor, ille gruum quam Clamor in aetheriis dispersus nubibus austri. Tu mihi da tenuis aures, animumque sagacem, Ne fieri negites, quae dicam, posse; retroque Vera repulsanti discedas pectore dicta; Tutemet in culpa cum sis, ne cernere possis. Principio somnus fit, ubi est distracta per artus Vis animae, partimque foras eiecta recessit; Et partim contrusa magis concessit in altum. Dissoluuntur enim tum demum membra, fluuntque. Nam dubium non est, animai quin opera sit Sensus hic in nobis: quem cum sopor inpedit esse; Tum nobis animam perturbatam esse putandum est, Eiectamque foras; non omnem; namque iaceret Aeterno corpus perfusum frigore leti: Quippe ubi nulla latens animai pars remaneret In membris; cinere ut multa latet obrutus ignis; Unde reconflari sensus per membra repente Possit, ut ex igni caeco consurgere flamma.

Sed quibus haec rebus novitas confletur, & unde Perturbari anima, & corpus languescere possit, Expediam: tu fac ne ventis verba profundam. Principio externa corpus de parte necessum est, Aeriis quoniam vicinum tangitur auris, Tundier, atque eius crebro pulsarier ictu. Proptereaque fere res omnes, aut corio sunt, Aut etiam conchis, aut callo, aut cortice tectae. Interiorem etiam partem spirantibus aer Verberat hic idem cum ducitur, atque reflatur. Quare utrimque secus cum corpus vapulet; & cum Perveniant plagae per parva foramina nobis Corporis ad primas partis, elementaque prima: Fit quasi paullatim nobis per membra ruina. Conturbantur enim positurae principiorum Corporis, atque animi sic, ut pars inde animai Eiciatur, & introrsum pars abdita cedat: Pars etiam distracta per artus, non queat esse Coniuncta inter se, neque motu mutua fungi. Inter enim saepit coitus natura, viasque; Ergo sensus abit mutatis motibus alte. Et quoniam non est, quasi quod suffulciat artus; Debile fit corpus, languescuntque omnia membra; Bracchia, palpebraeque cadunt, poplitesque procubant. Deinde cibum sequitur somnus; quia quae facit aer, Haec eadem cibus, in venas dum diditur omnis, Efficit. & multo sopor ille gravissimus exstat Quem satur aut lassus capias: quia plurima tum se Corpora conturbant magno concusa labore. Fit ratione eadem coniectus partim animai Altior; atque foras eiectus largior eius; Et divisior inter se, ac distractior intus.

Et quoi quisque fere studio devinctus adheret; Aut quibus in rebus multum sumus ante morati; Atque in ea ratione fuit contenta magis mens; In somnis eadem plerumque videmur obire: Caussidici causas agere, & componere leges: Endoperatores pugnare, ac proelia obire: Nautae contractum cum ventis degere bellum; Nos agere hoc autem; & naturam quaerere rerum Semper, & inventam patriis exponere chartis. Cetera sic studia, atque artes plerumque videntur In somnis animos hominum frustrata tenere. Et quicumque dies multos ex ordine ludis Assiduas dederunt operas; plerumque videmus, Cum iam destiterunt ea sensibus usurpare, At relliquias tamen esse vias in mente patentis, Qua possint eadem rerum simulacra venire. Permultos itaque illa dies eadem obversantur Ante oculos; etiam vigilantes ut videantur Cernere saltantis, & mollia membra moventis; Et citharae liquidum carmen, chordasque loquentis Auribus accipere; & consessum cernere eundem, Scenaique simul varios splendere decores. Usque adeo magni refert studium, atque voluptas, Et quibus in rebus consuerint esse operati Non homines solum, sed vero animalia cuncta: Quippe videbis equos fortis, cum membra iacebunt, In somnis sudare tamen, spirareque saepe Et quasi de palma summas contendere vires, Tunc quasi carceribus patefactis, saepe quiete. Venantumque canes in molli saepe quiete Iactant crura tamen subito, vocesque repente Mittunt, & crebro redducunt naribus auras, Ut vestigia si teneant inventa ferarum. Expergefactique sequuntur inania saepe Cervorum simulacra, fugae quasi dedita cernant: Donec discussis redeant terroribus ad se. At consueta domi catulorum blanda propago Degere, saepe levem ex oculis, volucremque soporem Discutere, & corpus de terra corripere instant, Proinde quasi ignotas facies, atque ora tuantur: Et quo quaeque magis sunt aspera seminiorum; Tam magis in somnis eadem saevire necessum est. At variae fugiunt volucres, pinnisque repente Sollicitant divum nocturno tempore lucos, Accipitres somno in leni si proelia, pugnasque Edere sunt persectantes, visaeque volantes. Porro hominum mentes magnis quae motibus edunt ? Magna, itidem saepe in somnis, faciuntque, geruntque, Reges expugnant, capiuntur, proelia miscent; Tollunt clamorem, quasi si iugulentur ibidem: Multi depugnant, gemitusque doloribus edunt; Et, quasi pantherae morsu, saevive leonis Mandantur, magnis clamoribus omnia complent. Multi de magnis per somnum rebus loquuntur; Indicioque sui facti persaepe fuere. Multi mortem obeunt: Multi, de montibus altis Se quasi praecipitent ad terram corpore toto, Exterrentur; & ex somno quasi mentibus capti, Vix ad se redeunt permoti corporis aestus. Flumen item sitiens, aut fontem propter amoenum Adsidet, & totum prope faucibus occupat amnem. Puri saepe lacum propter, se, ac dolia curta Somno devincti credunt extollere vestem, Totius humorem saccatum corporis fundant: Cum Babylonica magnifico splendore rigantur. Tum, quibus aetatis freta primitus insinuatur, Semen, ubi ipsa dies membris matura creavit; Conveniunt simulacra foris e corpore quoique Nuntia praeclari vultus, pulchrique coloris; Qui ciet inritans loca turgida semine multo: Ut quasi transactis saepe omnibus rebus, profundant Fluminis ingentis fluctus, vestemque cruentent.

Sollicitatur id in nobis, quod diximus ante, Semen, adulta aetas cum primum roborat artus: Namque alias aliud res commovet, atque lacessit; Ex homine humanum semen ciet una hominis vis: Quod simulatque suis eiectum sedibus exit; Per membra, atque artus decedit corpore toto In loca conveniens nervorum certa, cietque Continuo partis genitalis corporis ipsas. Inritata tument loca semine, fitque voluntas Eiicere id, quo se contendit dira lubido: Idque petit corpus mens, unde est saucia amore. Namque omnes plerumque cadunt in vulnus, & illam Emicat in partem sanguis, unde icimur ictu, Et si comminus est, hostem ruber occupat humor. Sic igitur, Veneris qui telis accipit ictum, Sive puer membris muliebribus hunc iaculatur, Seu mulier toto iactans e corpore amorem; Unde feritur, eo tendit, gestitque coire, Et iacere humorem in corpus de corpore ductum. Namque voluptatem praesagit multa cupido.

Haec Venus est nobis: hinc autem est nomen amoris, Hinc illaec primum Veneris dulcedinis in cor Stillavit gutta, & successit frigida cura. Nam si abest, quod ames; presto simulacra tamen sunt Illius, & nomen dulce obversatur ad auris. Sed fugitare decet simulacra, & pabula amoris Abstergere sibi, atque alio convertere mentem; Et iacere humorem conlectum in corpora quaeque: Nec retinere, semel conversum unius amore; Et servare sibi curam, certumque dolorem: Ulcus enim vivescit, & inveterascit alendo, Inque dies gliscit furor, atque aerumna gravescit, Si non prima novis conturbes volnera plagis, Volgivagaque vagus Venere ante recentia cures, Aut alio possis animi traducere motus.

Nec Veneris fructu caret is, qui vitat amorem, Sed potius, quae sunt sine paena, commoda sumit: Nam certe purast sanis magis inde voluptas; Quam miseris. etenim potiundi tempore in ipso Fluctuat incertis erroribus ardor amantum. Nec constat quid primum oculis, manibusque fruantur. Quod petiere, premunt arte, faciuntque dolorem Corporis, & dentis inlidunt saepe labellis, Osculaque adfigunt, quia non est pura voluptas: Et stimuli sub sunt, qui instigant laedere idipsum Quodcumque est, rabies unde illaec germina surgunt, Sed leviter poenas frangit Venus inter amorem. Blandaque refrenat morsus admixta voluptas. Namque in eo spes est, unde est ardoris origo, Restingui quoque posse ab eodem corpore flammam. Quod fieri contra totum natura repugnat: Unaque res haec est, cuius quam plurima habemus, Tum magis ardescit dira cuppedine pectus. Nam cibus, atque humor membris adsumitur intus: Quae quoniam certas possunt obsidere partis, Hoc facile expletur laticum, frugumque cupido: Ex hominis vero facie, pulchroque colore Nihil datur in corpus praeter simulacra fruendum Tenvia, quae vento spes raptast saepe misella. Ut bibere in somnis sitiens cum quaerit, & humor Non datur, ardorem qui membris stinguere possit; Sed laticum simulacra petit, frustraque laborat; In medioque sitit torrenti flumine potans. Sic in amore Venus simulacris ludit amantis: Nec satiare queunt spectando corpora coram: Nec manibus quicquam teneris abradere membris Possunt, errantes incerti corpore toto. Denique cum membris conlatis flore utuntur Aetatis; dum iam praesagit gaudia corpus, Atque in eo est Venus, ut muliebria conserat arva: Adfigunt avide corpus, iunguntque salivas Oris; & inspirant pressantes dentibus ora, Nequiquam; quoniam nihil inde abradere possunt, Nec penetrare, & abire in corpus corpore toto. Nam facere interdum id velle, & certare videntur: Usqueadeo cupide in Veneris compagibus herent, Membra voluptatis dum vi labefacta liquescunt. Tandem ubi se erupit nervis conlecta cupido; Parva fit ardoris violenti pausa parumper: Inde redit rabies eadem, & furor ille revisit; Cum sibi, quid cupiant ipsi, contingere quaerunt; Nec reperire, malum id possunt quae machina vincat; Usqueadeo incerti tabescunt volnere caeco.

Adde quod absumunt viris, pereuntque labore. Adde quod alterius sub nutu degitur aetas. Labitur interea res, & vadimonia fiunt, Languent officia; atque aegrotat fama vacillans: Vnguenta, & pulchra in pedibus Sicyonia rident: Scilicet & grandes viridi cum luce smaragdi Auro includuntur; teriturque thalassina vestis Adsidue, & Veneris sudorem exercita potat: Et bene parta patrum fiunt anademata, mitrae: Interdum in pallam, Melitensia, Ceaque vertunt. Eximia veste, & victu convivia, ludi, Pocula crebra, unguenta, coronae, serta parantur: Nequiquam; quoniam medio de fonte leporum Surgit amari aliquid, quod in ipsis floribus angat, Aut cum conscius ipse animus se forte remodet, Desidiose agere aetatem, lustrisque perire: Aut quod in ambiguo verbum iaculata reliquit; Quod cupido adfixum cordi vivescit, ut ignis: Aut nimium iactare oculos, aliumve tueri Quod putat, in voltuque videt vestigia risus.

Atque in amore mala haec proprio, summeque secundo Inveniuntur: in adverso vero, atque inopi sunt, Prendere quae possis oculorum lumine aperto Innumerabilia. ut melius vigilare sit ante, Qua docui ratione, cavereque ne inliciaris. Nam vitare, plagas in amoris ne laciamur, Non ita difficile est, quam captum retibus ipsis Exire, & validos Veneris perrumpere nodos. Et tamen implicitus quoque possis, inque peditus Effugere infestum, nisi tute tibi obvius obstes; Et praetermittas animi vitia omnia primum: Tum quae corporis sunt eius, quam praepetis, ac vis. Nam hoc faciunt homines plerumque cupidine caeci; Et tribuunt ea, quae non sunt his commoda vere. Multimodis igitur pravas, turpisque videmus Esse in deliciis, summoque in honore vigere: Atque alios alii inrident, Veneremque suadent Ut placent, quoniam foedo adflictantur amore; Nec sua respiciunt miseri mala maxima saepe. Nigra melichrus est: inmunda & foetida, acosmos: Caesia, Palladion: nervosa, & lignea, Dorcas: Parvula, pumilio; chariton mia, tota merum sal: Magna, atque inmanis; cataplexis, plenaque, honoris: Balba, loqui non quit; traulizi: muta, pudens est: At flagrans, odiosa, loquacula; Lampadion fit. Ischnon eromenion tum fit, cum vivere non quit Prae macie. rhadine vero est, iam mortua tussi. At Lamia & mammosa, Ceres est ipsa ab Iaccho. Simula, Silena ac Satura est: labiosa, philema. Cetera de genere hoc longum est, si dicere coner. Sed tamen esto iam quantovis oris honore, Cui Veneris membris vis omnibus exoriatur: Nempe aliae quoque; sunt; nempe hac sine viximus ante; Nempe eadem facit & scimus facere, omnia turpi; Et miseram tetris se suffit odoribus ipsa: Quam famulae longe fugitant, furtimque cachinnant. At lacrumans exclusus amator limina saepe Floribus & sertis operit, postisque superbos Unguit amaracino, & foribus miser oscula figit. Quem si iam ammissum venientem offenderit aura Una modo, causas abeundi quaerat honestas; Et meditata diu cadat alte sumpta querella, Stultitiaque ibi se damnet, tribuisse quod illi Plus videat, quam mortali concedere par est. Nec Veneres nostras hoc fallit. quo magis ipsae Omnia summopere hos vitae poscaenia caelant, Quos retinere volunt, adstrictosque esse in amore; Nequiquam, quoniam tu animo tamen omnia possis Protrahere in lucem, atque omnis anquirere risus Et, si bello animo est, & non odiosa vicissim, Praetermittet te humanis concedere rebus.

Nec mulier semper ficto suspirat amore: Quae conplexa viri corpus cum corpore iungit, Et tenet adsuctis humectans oscula labris. Nam facit ex animo saepe; & communia quaerens Gaudia, sollicitat spatium decurrere amoris. Nec ratione alia volucres, armenta, feraeque, Et pecudes, & equae maribus subsidere possent; Si non, ipsa quod illorum subat, ardet abundans Natura, & Venerem salientum laeta retractant. Nonne vides etiam quos mutua saepe voluptas Vinxit, ut in vinclis communibus excrucientur? In triviis quum saepe canes discedere aventes, Divorsi cupide summis ex viribus tendunt; Cum interea validis Veneris compagibus herent: Quod facerent numquam, nisi mutua gaudia nossent; Quae lacere in fraudem possent, vinctosque tenere. Quare etiam atque etiam, ut dico, est communis voluptas.

Et commiscendo, cum semine forte virili Femina immulsit, subita vi corripuitque; Tum similes matrum materno semine fiunt: Ut patribus patrio. Sed quos utriusque figurae Esse vides iuxtim miscentes vulta parentum; Corpore de patrio, & materno sanguine crescunt, Semina cum Veneris stimulis excita per artus Obvia conflixit conspirans mutuus ardor: Et neque utrum superavit eorum, nec superatum est. Fit quoque, ut interdum similes existere avorum Possint, & referant proavorum saepe figuras, Propterea, quia multimodis primordia multis Mixta suo caelant in corpore saepe parentes, Quae patribus patres tradunt ab stirpe profecta. Inde Venus varia producit sorte figuras: Maiorumque refert voltus, vocesque, comasque. Quandoquidem nihilo magis haec de semine certo Fiunt, quam facies, & corpora, membraque nobis. Et muliebre oritur patrio de semine saeclum: Maternoque mares existunt corpore creti. Semper enim partus duplici de semine constat: Atque utri similest magis id, quodcumque creatur, Eius habet plus parte aequa, quod cernere possis; Sive virum suboles, sive est muliebris origo.

Nec divina satum genitalem numina cuiquam Abstergent, pater a natis ne dulcibus umquam Appelletur, & ut sterili Venere exigat aevum: Quod plerique putant; & multo sanguine maesti Conspergunt aras; adolentque altaria donis, Ut gravidas reddant uxores semine largo. Nequiquam divom numen, sortesque fatigant. Nam steriles nimium crasso sunt semine partim: Et liquido praeter iustum, tenuique vicissim. Tenve, locis quia non potis est adfigere adhesum, Liquitur extemplo, & revocatum cedit ab ortu: Crassius his porro, quoniam concretius aequo Mittitur; aut non tam prolixo provolat ictu ; Aut penetrare locos aeque nequit; aut penetratum Aegre admiscetur muliebri semine semen. Nam multum harmoniae Veneris differre videntur: atque alias alii complent magis, ex allisque Succipiunt aliae pondus magis, inque gravescunt. Et multae steriles Hymenaeis ante fuerunt Pluribus; & nactae post sunt tamen, unde puellos Suscipere, & partu possent ditescere dulci. Et, quibus ante domi fecundae saepe nequissent Uxores parere, inventa est illis quoque compar Natura, ut possent natis munire senectam. Usqueadeo magni id refert; ut semina possint Seminibus commisceri genitaliter apta, Crassane conveniant liquidis, & liquida crassis. Atque adeo refert, quo victu vita colatur: Namque aliis rebus concrescunt semina membris, Atque aliis extenuantur, tabentque vicissim. Et quibus ipsa modis tractetur blanda voluptas, Id quoque permagni refert. nam more ferarum, Quadrupedumque magis ritu, plerumque putantur Concipere uxores, quia sic loca sumere possunt Pectoribus positis sublatis semina lumbis. Nec molles opus sunt motus uxoribus hilum. Nam mulier prohibet se concipere, atque repugnat, Clunibus ipsa viri Venerem si laeta retractat; Atque exossato ciet omni pectore fluctus. Eicit enim sulcum recta regione, viaque Vomerem, atque locis avertit seminis ictum. Idque sua caussa consuerunt scorta moveri, Ne complerentur crebro, gravidaeque iacerent; Et simul ipsa viris Venus ut concinnior esset: Coniugibus quod nihil nostris opus esse videtur.

Nec divinitus interdum, Venerisque sagittis, Deteriore fit ut forma muliercula ametur: Nam facit ipsa suis interdum femina factis, Morigerisque modis, & mundo corpore cultu, Ut facile insuescat secum vir degere vitam. Quod superest, consuetudo concinnat amorem: Nam leviter quamvis, quod crebro tunditur ictu, Vincitur in longo spatio tamen, atque labascit. Nonne vides etiam guttas in saxa cadentis Humoris, longo in spatio pertundere saxa?

T. LUCRETII CARI

DE RERUM NATURA,

LIBER QUINTUS.

Quis potis est dignum polenti pectore carmen Condere pro rerum maiestate, hisque repertis? Quisve valet verbis tantum, queis pingere laudes Pro meritis, eius possit, qui talia nobis Pectore parta suo, quaesitaque praemia liquit? Nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. Nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, Dicendum est; deus ille fuit, deus, inclute Memmi, Qui princeps vitae rationem invenit eam, quae Nunc appellatur sapientia; quique per artem Fluctibus e tantis vitam, tantisque tenebris, In tam tranquillo, & tam clara luce locavit. Confer enim divina aliorum antiqua reperta. Namque Ceres fertur fruges, Liberque liquoris Vitigeni laticem mortalibus instituisse: Cum tamen his posset sine rebus vita manere: Ut fama est aliquas etiam nunc vivere gentis. At bene non poterat sine puro pectore vivi. Quo magis hic merito nobis deus esse videtur: Ex quo nunc etiam per magnas didita gentis Dulcia permulcent animos solacia vitae. Herculis antistare autem si facta putabis; Longius a vera multo ratione ferere. Quid Nemeaeus enim nobis nunc magnus hiatus Ille leonis obesset ? & horrens Arcadius sus? Denique quid Cretae taurus, Lernaeaque pestis Hydra venenatis posset vallata colubris? Quidve tripectora tergemini vis Geryonai ? Et Diomedis equi spirantes naribus ignem, Thracen, Bistoniasque plagas; atque; Ismara propter? Tantopere officerent nobis? uncisque timendae Vnguibus Arcadiae volucres Stymphala colentes ? Aureaque Hesperidum servans fulgentia mala, Asper, acerba tuens, immani corpore serpens, Arboris amplexus stirpem ? quid denique obesset Propter Atlanteum litus, pelageque severa, Quo neque noster adit quisquam, nec barbarus audet? Cetera de genere hoc quae sunt portenta perempta, Si non victa forent, quid tandem viva nocerent? Nihil, ut opinor: ita ad satiatem terra ferarum Nunc etiam scatit, & trepido terrore repleta est Per nemora ac montes magnos, silvasque profundas: Quae loca vitandi plerumque est nostra potestas. At nisi purgatum est pectus, quae proelia nobis, Atque pericula tumst ingratis insinuandum? Quantae conscindunt hominem cuppedinis acres Sollicitum curae ? quantique perinde timores ? Quidve superbia, spurcitia ,ac petulantia, quantas Efficiunt clades ? quid luxus, desidiesque? Haec igitur qui cuncta subegerit, ex animoque Expulerit dictis, non armis: nonne decebit Hunc hominem numero divum dignarier esse? Cum bene praesertim multa, ac divinitus ipsis Immortalibus de divis dare dicta suerit; Atque omnem rerum naturam pandere dictis.

Cuius ego ingressus vestigia, dum rationes Persequor; ac doceo dictis, quo quaeque creata Foedere sint, in eo quam sit durare necessum; Nec validas aevi valeant rescindere leges: Quo genere in primis animi natura reperta est Nativo primum consistere corpore creta ; Nec posse incolumis magnum durare per aevum: Sed simulacra solere in somnis fallere mentem, Cernere cum videamur eum, quem vita reliquit. Quod superest, nunc huc rationis detulit ordo, Ut mihi mortali consistere corpore mundum, Nativumque simul ratio reddunda sit, esse: Et quibus ille modis congressus materiai Fundarit terram, caelum, mare, sidera, solem, Lunaique globum: tum quae tellure animantes Extiterint, & quae nullo sint tempore natae: Quove modo genus humanum variante loquela Coeperit inter se vesci per nomina rerum: Et quibus ille modis divom metus insinuarit Pectora, terrarum qui in orbi sancta tuetur Fana, lacus, lucos, aras, simulacraque divum. Praeterea solis cursus, lunaeque meatus Expediam, qua vi flectat natura gubernans: Ne forte haec inter caelum, terramque reamur Libera sponte sua cursus lustrare perennis Morigera ad fruges augendas, atque animantis: Neve aliqua divum volvi ratione putemus. Nam, bene qui didicere deos securum agere aevum, Si tamen interea mirantur, qua ratione Quaeque geri possint, praesertim rebus in illis, Quae supra caput aethereis cernuntur in oris: Rursus in antiquas referuntur relligiones, Et dominos acris adsciscunt, omnia posse Quos miseri credunt; ignari, quid queat esse, Quid nequeat; finita potestas denique cuique Quanam sit ratione, utque alte terminus hereat.

Quod superest, ne te in promissis plura moremur, Principio, maria, ac terras, caelumque tuere: Quorum naturam triplicem, tria corpora, Memmi, Tris species tam dissimilis, tria talia texta, Una dies dabit exitio: multosque per annos Sustentata ruet moles, & machina mundi. Nec me animi fallit, quam res nova, miraque menti Accidat, exitium caeli, terraeque futurum; Et quam difficile id mihi sit pervincere dictis: Ut fit, ubi insolitam rem adportes auribus ante, Nec tamen hanc possis oculorum subdere visu, Nec iacere endo manus, via qua munita fidei Proxima fert humanum in pectus, templaque mentis. Sed tamen effabor: dictis dabit ipsa fidem res Forsitan, & graviter terrarum motibus ortis Omnia conquassari in parvo tempore cernes: Quod procul a nobis flectat fortuna gubernans; Et ratio potius, quam res persuadeat ipsa Succidere horrisono posse omnia victa fragore.

Qua prius adgrediar quam de re fundere fata Sanctius, & multo certa ratione magis, quam Pythia quae tripode a Phoebi, lauroque profatur; Multa tibi expediam doctis solacia dictis: Relligione refrenatus ne forte rearis Terras, & solem, & caelum, mare, sidera, lunam Corpore divino debere aeterna manere: Proptereaque putes ritu par esse gigantum Pendere eos poenas inmani pro scelere omnis, Qui ratione sua disturbent moenia mundi; Praeclarumque velint caeli restinguere solem : Inmortalia mortali sermone notantes. Quae procul usqueadeo divino ab numine distent, Inque deum numero quae sint indigna videri; Notitiam potius praebere ut posse putentur, Quid sit vitali motu, sensuque remotum. Quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse Posse animi natura putetur, consiliumque. Sicut in aethere non arbor, non aequore salso Nubes esse queunt, neque pisces vivere in arvis; Nec cruor in lignis, neque saxis sucus inesse. Certum, ac dispositum est, ubi quidquit crescat, & insit. Sic animi natura nequit sine corpore oriri Sola, neque a nervis, & sanguine longiter esse. Hoc si posset enim; multo prius ipsa animi vis In capite, aut humeris, aut imis calcibus esse Posset, & innasci quavis in parte soleret: Tandem in eodem homine, atque in eodem vase maneret. Quod quoniam nostro quoque constat corpore certum; Dispositumque videtur, ubi esse, & crescere possit Seorsum anima, atque animus: tanto magis infitiandum, Totum posse extra corpus, formamque animalem Putribus in glebis terrarum, aut solis in igni, Aut in aqua durare, aut altis aetheris oris. Haud igitur constant divino praedita sensu, Quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.

Illud item non est, ut possis credere, sedes Esse deum sanctas in mundi partibus ullis. Tenvis enim natura deum, longeque remota Sensibus a nostris animi vix mente videtur. Quae quoniam manuum tactum suffugit & ictum: Tactile nihil nobis quod sit, contingere debet. Tangere enim non quit, quod tangi non licet ipsum. Quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse Dissimiles debent, tenues de corpore eorum: Quae tibi posterius largo sermone probabo. Dicere porro, hominum caussa voluisse parare Praeclaram mundi naturam, proptereaque Id laudabile opus divum laudare decere, Aeternumque putare, atque inmortale futurum; Nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta Gentibus humanis fundatum perpetuo aevo, Sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam, Nec verbis vexare; & ab imo evertere summam; Cetera de genere hoc adfingere, & addere, Memmi, Desipere est. quid enim inmortalibus, atque beatis Gratia nostra queat largirier emolumenti, Ut nostra quidquam caussa gerere aggrediantur? Quidve novi potuit tanto post ante quietos Inlicere, ut cuperent vitam mutare priorem? Nam gaudere novis rebus debere videtur, Cui veteres obsunt: sed, cui nihil accidit aegri, Tempore in anteacto, cum pulchre degeret aevum; Quid potuit novitatis amorem accendere tali ? An credo, in tenebris vita, ac maerore iacebat, Donec diluxit rerum genitalis origo? Quidve mali fuerat nobis non esse creatis? Natus enim debet quicumque est, velle manere In vita, donec retinebit blanda voluptas. Qui numquam vero vitae gustavit amorem, Nec fuit in numero; quid obest non esse creatum ? Exemplum porro gignundis rebus, & ipsa Notities hominum divis unde insita primum, Quid vellent facere ut scirent animoque viderent ? Quove modo est umquam vis cognita principiorum, Quidnam inter sese permutato ordine possent ? Si non ipsa dedit specimen natura creandi ? Namque ita multa modis multis primordia rerum Ex infinito iam tempore percita plagis, Ponderibusque suis consuerunt concita ferri, Omnimodisque coire, atque omnia pertemptare, Quaecumque inter se possent congressa creare: Ut non sit mirum si in talis disposituras Deciderunt quoque, & in talis venere meatus, Qualibus haec rerum geritur nunc summa novando.

Quod si iam rerum ignorem primordia quae sint, Hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim Confirmare, aliisque ex rebus reddere multis, Nequaquam nobis divinitus esse paratam Naturam rerum: tanta stat praedita culpa. Principio, quantum caeli tegit impetus ingens, Inde avidam partem montes, silvaeque ferarum Possedere, tenent rupes, vastaeque paludes, Et mare, quod late terrarum distinet oras. Inde duas porro prope partis fervidus ardor, Adsiduusque geli casus mortalibus aufert. Quod superest arvi, tamen id natura sua vi Sentibus obducat, ni vis humana resistat, Vitai causa valido consueta bidenti Ingemere; & terram pressis proscindere aratris. Si non fecundas vertentes vomere glebas, Terraique solum subigentes cimus ad ortus; Sponte sua nequeant liquidas existere in auras. Et tamen interdum magno quaesita labore, Cum iam per terras frondent, atque omnia florent; Aut nimijs torret fervoribus aethereus sol; Aut subiti perimunt imbris, gelidaeque pruinae; Flabraque ventorum violento turbine vexant. Praeterea genus horriferum, natura ferarum, Humanae genti infestum, terraque, marique, Cur alit, atque auget? cur anni tempora morbos Adportant? quare mors inmatura vagatur? Tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis Navita, nudus humi iacet, infans, indigus omni Vitai auxilio; cum primum in luminis oras Nixibus ex alvo matris natura profudit: Vagituque locum lugubri complet, ut aequum est Cui tantum in vita restet transire malorum. At variae crescunt pecudes, armenta, feraeque: Nec crepitacula eis opus sunt; nec cuiquam adhibenda est Almae nutricis blanda, atque infracta loquela Nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli. Denique non armis opus est, non moenibus altis, Qui sua tutentur; quando omnibus omnia large Tellus ipsa parit, naturaque daedala rerum.

Principio quoniam terrai corpus, & humor, Aurarumque leves animae, calidique vapores, E quibus haec rerum consistere summa videtur, Omnia nativo, ac mortali corpore constant; Debet eodem omnis mundi natura putari: Quippe etenim quorum partis, & membra videmus Corpore nativo, & mortalibus esse figuris; Haec eadem ferme mortalia cernimus esse, Et nativa simul. quapropter maxima mundi Cum videam membra, ac partis, consumpta regigni: Scire licet, caeli quoque idem, terraeque fuisse Principiale aliquod tempus, clademque futuram.

Illud in his rebus ne arripuisse rearis Memmi, quod terram, atque ignem mortalia sumpsi Esse, neque umorem dubitavi, aurasque perire; Atque eadem gigni, rursusque augescere dixi: Principio pars terrai nonnulla perusta Solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi, Pulveris exhalat nebulam, nubesque volantis Quas validi toto dispergunt aere venti. Pars etiam glebarum ad diluviem revocatur Imbribus, & ripas radentia flumina rodunt. Praeterea, pro parte sua quodcumque alit auget, Roditur: & quoniam dubio procul esse videtur Omniparens, eadem rerum commune sepulcrum: Ergo terra tibi libatur, & aucta recrescit.

Quod superest, humore novo mare, flumina, fontes Semper abundare, & latices manare perennis, Nihil opus est verbis, magnus decursus aquarum Undique declarat: sed primum quidquid aquai Tollitur, in summaque fit, ut nihil humor abundet; Partim quod validi verrentes aequora venti Diminuunt, radiisque retexens aethereus sol; Partim quod supter per terras diditur omnis: Percolatur enim virus, retroque remanat Materies humoris, & ad caput amnibus omnis Convenit; inde super terras fluit agmine dulci, Qua via secta semel liquido pede detulit undas.

Aera nunc igitur dicam, qui corpore toto Innumerabiliter privas mutatur in horas. Semper enim quodcumque fluit de rebus, id omne Aeris in magnum fertur mare: qui nisi contra Corpora retribuat rebus, recreetque fluentis; Omnia iam resoluta forent, & in aera versa. Haud igitur cessat gigni de rebus, & in res Reccidere adsidue, quoniam fluere omnia constat.

Largus item liquidi fons luminis aethereus sol, Inrigat adsidue caelum candore recenti, Suppeditatque novo confestim lumine lumen. Nam primum quidquid fulgoris disperit ey, Quocumque accidit; id licet hinc cognoscere possis, Quod simulac primum nubes succedere soli Coepere, & radios inter quasi rumpere lucis; Extemplo inferior pars horum disperit omnis, Terraque inumbratur, qua nimbi cumque feruntur: Ut noscas splendore novo res semper egere; Et primum iactum fulgoris quemque perire; Nec ratione alia res posse in sole videri, Perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum. Quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt, Lumina, pendentes lychni, claraeque coruscis Fulguribus pingues multa caligine tedae, Consimili properant ratione, ardore ministro, Suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant; Instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit: Usque adeo properanter ab omnibus ignibus eius Exitium celeri toleratur origine flammae. Sic igitur, solem, lunam, stellasque putandum Ex alio atque alio lucem iactare subortu Et primum quicquid flammarum perdere semper; Inviolabilia haec ne credas forte vigere.

Denique non lapides quoque vinei cernis ab aevo, Non altas turris ruere & putrescere saxa, Non delubra deum simulacraque fessa fatisci, Nec sanctum numen fati protollere finis Posse neque adversus naturae foedera niti ? Denique non monimenta virum dilapsa videmus Quaerere proporro sibi cumque senescere credas? Non ruere avolsos silices a montibus altis? Nec validas aevi vires perferre, patique Finiti? neque enim caderent avolsa repente, Ex infinito quae tempore pertolerassent Omnia tormenta aetatis privata fragore.

Denique iam tuere hoc circum, supraque; quod omnem Continet amplexu terram; quod procreat ex se Omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta; Totum nativum mortali corpore constat. Nam quodcumque alias ex se res auget, alitque; Deminui debet, recreari cum recipit res.

Praeterea si nulla fuit genitalis origo Terrarum, & caeli; semperque aeterna fuere: Cur supera bellum Thebanum, & funera Troiae Non alias alii quoque res cecinere poetae ? Quo tot facta virum totiens cecidere ? neque usquam Aeternis famae monumentis insita florent ? Verum, ut opinor, habet novitatem summa, recensque Natura est mundi, neque pridem exordia cepit. Quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur; Nunc etiam augescunt: nunc addita navigiis sunt Multa: modo organici melicos peperere sonores. Denique natura haec rerum, ratioque reperta est Nuper, & hanc primus cum primis ipse repertus Nunc ego sum, in patrias qui possim vertere voces. Quod si forte fuisse antehac eadem omnia credis; Sed periisse hominum torrenti saecla vapore; Aut cecidisse urbis magno vexamine mundi; Aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces Per terras amnes, atque oppida cooperuisse: Tanto quippe magis victus fateare necesse est, Exitium quoque terrarum, caelique futurum. Nam cum res tantis morbis, tantisque periclis Tentarentur; ibi si tristior incubuisset Causa, darent late cladem, magnasque ruinas. Nec ratione alia mortales esse videmur Inter nos; nisi quod morbis aegrescimus isdem, Atque illi, quos a vita natura removit.

Praeterea quaecumque manent aeterna, necesse est Aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus, Nec penetrare pati sibi quidquam, quod queat artas Dissociare intus partis; vt materiai Corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante: Aut ideo durare aetatem posse per omnem, Plagarum quia sunt expertia; sicut inane est, Quod manet intactum, neque ab ictu fungitur hilum: Aut etiam, quia nulla loci sit copia circum, Quo quasi res possint discedere, dissoluique, Sicut summarum summa est aeterna, neque extra Qui locus est, quo dissiliant; neque corpora sunt, quae Possint incidere, & valida dissolvere plaga. At neque, uti docui, solido cum corpore mundi Natura est, quoniam admistum est in rebus inane: Nec tamen est ut inane: neque autem corpora desunt, Ex infinito quae possint forte coorta Conruere hanc rerum violento turbine summam, Aut aliam quamvis cladem inportare pericli. Nec porro natura loci, spatiumque profundi Deficit, exspargi quo possint moenia mundi, Aut alia quavis possunt vi pulsa perire. Haud igitur leti praeclusa est ianua caelo, Nec soli, terraeque, nec altis aequoris undis; Sed patet immani, & vasto respectat hiatu. Quare etiam nativa necessum est confiteare Haec eadem. neque enim, mortali corpore quae sunt, Ex infinito iam tempore adhuc potuissent Inmensi validas aevi contemnere vires.

Denique, tantopere inter se cum maxima mundi Pugnent membra, pio nequaquam concita bello; Nonne vides aliquam longi certaminis ollis Posse dari finem ? vel cum sol, & vapor omnis Omnibus epotis umoribus exsuperarint: Quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur. Tantum suppeditant amnes, ultroque minantur Omnia diluviare ex alto gurgite ponti: Nequiquam, quoniam verrentes aequora venti Deminuunt, radiisque retexens aethereus sol, Et siccare prius confidunt omnia posse, Quam liquor incepti possit contingere finem. Tantum spirantes aequo certamine bellum Magnis de rebus inter se cernere certant, Cum semel in terra fuerit superantior ignis; Et semel, ut fama est, humor regnarit in arvis. Ignis enim superavit, & ambens multa perussit, Avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum Aethere raptavit toto, terrasque per omnis. At pater omnipotens ira tum percitus acri Magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu Deturbavit equis in terram; solque cadenti Obvius, aeternam succepit lampada mundi Disiectosque redegit equos iunxitque trementis; Inde suum per iter recreavit cuncta gubernans: Scilicet ut veteres Graium cecinere poetae. Quod procul a vera nimis est ratione repulsum. Ignis enim superare potest, ubi materiai Ex infinito sunt corpora plura coorta; Inde cadunt vires aliqua ratione revictae; Aut pereunt res exustae torrentibus auris. Humor item quondam coepit superare coortus, Ut fama est, hominum multas quando obruit undis. Inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit, Ex infinito fuerat quaecumque coorta: Constiterunt imbres, & flumina vim minuerunt.

Sed quibus ille modis conlectus materiai Fundarit caelum, ac terram, pontique profunda, Solis, lunai cursus; ex ordine ponam. Nam certe neque consilio primordia rerum Ordine se quaeque, atque sagaci mente locarunt: Nec quos quaeque darent motus, pepigere profecto: Sed quia multa modis multis primordia rerum Ex infinito iam tempore percita plagis, Ponderibusque suis consuerunt, concita ferri, Omnimodisque coire, atque omnia pertentare, Quaecumque inter se possent congressa creare; Propterea fit, uti magnum volgata per aevom Omnigenos coetus, & motus experiundo, Tandem conveniant; ea quae convecta, repente Magnarum rerum fiunt exordia saepe, Terrai maris & caeli generisque animantum.

Hic neque tum solis rota cerni lumine largo Altivolans poterat, nec magni sidera mundi, Nec mare, nec caelum, nec denique terra, neque aer, Nec similis nostris rebus res ulla videri; Sed nova tempestas quaedam, molesque coorta. Diffugere inde loci partes coepere, paresque Cum paribus iungi res, & discludere mundum Membraque dividere, & magnas disponere partis, Omnigenis e principiis: discordia quorum, Intervalla, vias, conexus, pondera, plagas Concursus, motus turbabat, proelia miscens, Propter dissimilis formas, variasque figuras; Quod non omnia sic poterant coniuncta manere, Nec motus inter sese dare convenientis: Hoc est a terris altum secernere caelum, Et sorsum mare uti secreto humore pateret; Seorsus item puri, secretique aetheris ignes.

Quippe etenim primum terrai corpora quaeque, Propterea, quod erant gravia, & perplexa, coibant, In medio atque imas capiebant omnia sedes. Quae quanto magis inter se perplexa coibant, Tam magis expressere ea, quae mare, sidera, solem Lunamque efficerent, & magni moenia mundi. Omnia enim magis haec e levibus, atque rutundis Seminibus, multoque minoribus sunt elementis, Quam tellus. ideo per rara foramina terrae Partibus erumpens primus se sustulit aether Signifer & multos secum levis abstulit ignis; Non alia longe ratione, ac saepe videmus, Aurea cum primum gemmantis rore per herbas Matutina rubent radiati lumina solis; Exhalantque lacus nebulam, fluviique perennes: Ipsaque ut interdum tellus fumare videtur. Omnia quae sursum cum conciliantur in alto; Corpore concreto subtexunt nubila caelum. Sic igitur tum se levis, ac diffusilis aether Corpore concreto circumdatus undique saepsit: Et late diffusus in omnis undique partis, Omnia sic avido complexu cetera saepsit. Hunc exordia sunt solis, lunaeque secuta: Inter utrosque globi quorum vertuntur in auris: Quae neque terra sibi adscivit, nec maxumus aether: Quod neque tam fuerunt gravia, ut depressa sederent; Nec levia, ut possent per summas labier oras. Et tamen inter utrosque ita sunt, ut corpora viva Versent, & partes ut mundi totius extent. Quod genus in nobis quaedam licet in statione Membra manere, tamen cum sint ea, quae moveantur. His igitur rebus retractis, terra repente, Maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit, Succidit, & salso suffodit gurgite fossas. Inque dies quanto circum magis aetheris aestus, Et radii solis cogebant undique terram Verberibus crebris extrema ad limina apertam, In medio ut propulsa suo condensa coiret; Tam magis expressus salsus de corpore sudor Augebat mare manando, camposque natantis; Et tanto magis illa foras elabsa volabant Corpora multa vaporis, & aeris, altaque caeli Densebant procul a terris fulgentia templa. Sidebant campi, crescebant montibus altis Ascensus: neque enim poterant subsidere saxa, Nec pariter tantundem omnes succumbere partes.

Sic igitur terrae concreto corpore pondus Constitit, atque omnis mundi quasi limus in imum Confluxit gravis, & subsedit funditus, ut faex. Inde mare, inde aer, inde aether ignifer ipse, Corporibus liquidis sunt omnia pura relicta, Et leviora aliis alia, & liquidissimus aether, Atque levissimus aereas super influit auras; Nec liquidum corpus turbantibus aeris auris Commiscet; sinit haec violentis omnia verti Turbinibus; sinit incertis turbare procellis: Ipse suos ignis certo fert impete labens. Nam modice fluere, atque uno posse aethera nisu, Significat Ponti mare, certo quod fluit aestu, Unum labendi conservans usque tenorem.

Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus. Principio magnus caeli si vertitur orbis: Ex utraque polum parti premere aera nobis Dicendum est; extraque claudere & claudere utrimque; Inde alium supra fluere, atque intendere eodem Quo volvenda micant aeterni sidera mundi: Ast alium supter, contra qui subvehat orbem: Ut fluvios versare rotas, atque haustra videmus. Est etiam quoque, uti possit caelum omne manere In statione, tamen cum lucida signa ferantur: Sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus; Quaerentesque viam circumversantur; & ignes Passim per caeli volvunt se inania templa; Sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aer Versat agens ignis: sive ipsi serpere possunt, Quo cuiusque cibus vocat, atque invitat euntis, Flammea per caelum pascentis corpora passim. Nam quid in hoc mundo sit eorum, ponere certum, Difficile est: sed quid possit, fiatque per omne In variis mundis varia ratione creatis, Id doceo; plurisque sequor disponere causas Motibus astrorum; quae possint esse per omne. E quibus una tamen sit & haec quoque causa necesse est, Quae vegeat motum signis; sed quae sit earum, Praecipere, hautquaquam est pedetemtim progredientis.

Terraque ut in media mundi regione quiescat, Evanescere paullatim, & decrescere pondus Convenit; atque aliam naturam supter habere Ex ineunte aevo coniunctam, atque uniter aptam Partibus aeriis mundi quibus insita vivit. Propterea non est oneri; neque deprimit auras; Ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra; Nec caput est oneri collo, nec denique totum Corporis in pedibus pondus sentimus inesse. At quaecumque foris veniunt, inpostaque nobis Pondera sunt, laedunt, permulto saepe minora: Usque adeo magni refert, quid quae adiaceat res. Sic igitur tellus non est aliena repente Adlata, atque auris aliunde obiecta alienis; Sed pariter prima concepta ab origine mundi: Certaque pars eius, quasi nobis membra videntur. Praeterea grandi tonitru concussa repente Terra supra quae se sunt, concutit omnia motu: Quod facere haud ulla posset ratione, nisi esset Partibus aeriis mundi, caeloque revincta. Nam communibus inter se radicibus haerent Ex ineunte aevo coniuncta, atque uniter apta. Nonne vides etiam, quam magno pondere nobis Sustineat corpus tenuissima vis animai, Propterea quia tam coniuncta, atque uniter apta est ? Denique iam saltu pernici tollere corpus Quid potis est, nisi vis animae, quae membra gubernat ? Iamne vides, quantum tenuis natura valere Possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aer Coniunctus terris, & nobis est animi vis ? Nec nimio solis maior rota, nec minor ardor Esse potest, nostris quam sensibus esse videtur: Nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt Adicere, & calidum membris adflare vaporem, Illa ipsa intervalla nihil de corpore libant Flammarum, nihil ad speciem est contractior ignis. Proinde, calor quoniam solis, lumenque profusum Perveniunt nostros ad sensus, & loca tinguunt; Forma quoque hinc solis debet sublime videri, Nihil adeo ut possis plus, aut minus addere vere, Lunaque, sive notho fertur loca lumine lustrans Sive suam proprio iactat de corpore lucem, Quidquid id est, nihilo fertur maiore figura, Quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur, Nam prius omnia, quae longe semota tuemur Aera per multum, specie confusa videntur, Quam minimum filum. quapropter luna necesse est, Quandoquidem claram speciem, certamque figuram Praebet, ut est oris extremis cumque notata Quanta haec quaque, fuat, tanta hinc nobis videatur in alto. Postremo quoscumque vides hine aetheris ignes; (Quandoquidem, quoscumque in terris cernimus ignes, Dum tremor est clarus, dum cernitur ardor eorum, Perparvom quiddam interdum mutare videtur Alteram utram in partem filum, quo longius absint, ) Scire licet, perquam pauxillo posse minores Esse, vel exigua maioris parte, brevique.

Illud item non est mirandum, qua ratione Tantulus ille queat tantum sol mittere lumen, Quod maria, ac terras omnis, caelumque rigando Compleat, & calido perfundat cuncta vapore. Nam licet hinc mundi patefactum totius unum Largifluum fontem scatere, atque erumpere lumen, Ex omni mundo, quo sic elementa vaporis Undique conveniunt, & sic conlectus eorum Confluat, ex uno capite hic ut profluat ardor. Nonne vides etiam quam late parvus aquai Prata riget fons interdum, campisque redundet ? Est etiam quoque, uti non magno solis ab igni Aera percipiat calidis fervoribus ardor; Opportunus ita est si forte, & idoneus aer, Ut queat accendi parvis ardoribus ictus. Quod genus interdum segetes, stipulamque videmus Accedere ex una scintilla incendia passim. Forsitan & rosea sol alte lampade lucens Possideat multum caecis fervoribus ignem Circum se, nullo qui sit fulgore notatus, Aestiferum ut tantum radiorum exaugeat ictum.

Nec ratio solis simplex, & certa patescit Quo pacto aestivis e partibus aegocerotis Brumalis adeat flexus, atque inde revortens Cancris ut vertat metas ad solstitialis: Lunaque mensibus id spatium videatur obire, Annua sol in quo consumit tempora cursu: Non, inquam, simplex his rebus reddita causa est. Nam fieri vel cum primis id posse videtur, Democriti quod sancta viri sententia ponit: Quanto quaeque magis sint terram sidera propter; Tanto posse minus cum caeli turbine ferri. Evanescere enim rapidas illius, & acris Imminui supter viris, ideoque relinqui Paulatim solem cum posterioribus signis, Inferior multo quod sit, quam fervida signa: Et magis hoc lunam, quanto demissior eius Cursus abest procul a caelo, terrisque propinquat; Tanto posse minus cum signis tendere cursum: Flaccidiore etenim quanto iam turbine fertur Inferior, quam sol, tanto magis omnia signa, Hanc adipiscuntur, circum, praeterque feruntur. Propterea fit, ut haec ad signum quodque reverti Mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt. Fit quoque, ut e mundi transversis partibus aer Alternis certo fluere alter tempore possit, Qui queat aestivis solem detrudere signis Brumalis usque ad flexus, gelidumque rigorem: Et qui reiciat gelidis a frigoris umbris, Aestiferas usque in partis, & fervida signa. Et ratione pari lunam, stellasque putandum est, Quae volvunt magnos in magnis orbibus annos, Aeribus posse alternis e partibus ire. Nonne vides etiam diversis nubila ventis Diversas ire in partis, inferna supernis? Qui minus illa queant per magnos aetheris orbis: Aestibus inter se diversis sidera ferri?

At nox obruit ingenti caligine terras; Aut ubi de longo cursu sol extima caeli Impulit, atque suos efflavit languidus ignis Concussos itere, & labefactos aere multo: Aut quia sub terras cursum convortere cogit Vis eadem, supra quae terras pertulit orbem.

Tempore item certo roseam Matuta per oras Aetheris auroram defert, & lumina pandit: Aut quia sol idem, sub terras ille revertens Anticipat caelum radiis accendere tentans: Aut quia conveniunt ignes, & semina multa Confluere ardoris consuerunt tempore certo, Quae faciunt solis nova semper lumina gigni. Quod genus Idaeis fama est e montibus altis Dispersos ignis orienti lumine cerni Inde coire globum quasi in unum, & conficere orbem. Nec tamen illud in his rebus mirabile debet Esse, quod haec ignis tam certo tempore possunt Semina confluere, & solis reparare nitorem: Multa videmus enim, certo quae tempore fiunt Omnibus in rebus. florescunt tempore certo Arbusta, & certo dimittunt tempore florem. Nec minus in certo dentes cadere imperat aetas Tempore, & inpubem molli pubescere veste, Et pariter mollem malis demittere barbam. Fulmina postremo, nix, imbres, nubila, venti, Non nimis incertis fiunt in partibus anni. Namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima, Atque uti res mundi cecidere ab origine prima, Consequa natura est iam redeunt ex ordine certo.

Crescere itemque dies licet, & tabescere noctes: Et minui luces, cum noctes augmina sumant, Aut quia sol idem sub terras, atque superne, Imparibus currens amfractibus aetheris oras Partit; & in partis non aequas dividit orbem: Et quod ab alterutra detraxit parte, reponit Eius in adversa tanto plus parte relatus: Donicum ad id signum caeli pervenit, ubi anni Nodus nocturnas exaequat lucibus umbras. Nam medio cursu flatus aquilonis, & austri, Distinet aequato caelum discrimine metas, Propter signiferi posituram totius orbis, Annua sol in quo contundit tempora serpens, Obliquo terras, & caelum lumine lustrans: Ut ratio declarat eorum, qui loca caeli Omnia dispositis signis ornata notarunt: Aut, quia crassior est certis in partibus aer, Sub terris ideo tremulum iubar hesitat ignis; Nec penetrare potest facile, atque emergere ad ortus. Propterea noctes hiberno tempore longae Cessant, dum veniat radiatum insigne diei: Aut etiam, quia sic alternis partibus anni Tardius & citius consuerunt confluere ignes, Qui faciunt solem certa desurgere parte.

Luna potest solis radiis percussa nitere, Inque dies maius lumen convertere nobis Ad speciem, quantum solis secedit ab orbe; Donicum eum contra pleno bene lumine fulsit; Atque oriens, obitus eius super edita vidit. Inde minutatim retro quasi condere lumen. Debet item, quanto propius iam solis ad ignem Labitur ex alia signorum parte per orbem: Ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai Consimilem, cursusque viam sub sole tenere: Est etiam quare proprio cum lumine possit Volvier, & varias splendoris reddere formas. Corpus enim licet esse aliud, quod fertur, & una Labitur omnimodis occursans, officiensque Nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur. Versarique potest, globus ut, si forte, pilai Dimidia ex parti candenti lumine tinctus, Versandoque globum variantis edere formas. Denique eam partem, quaecumque est ignibus aucta, Ad speciem vertit nobis, oculosque patentis, Inde minutatim retro contorquet, & aufert Luciferam partem glomeraminis, atque pilai: Ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans Astrologorum artem contra convincere tendit: Proinde quasi id fieri nequeat, quod pugnat uterque; Aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis. Denique, cur nequeat semper nova luna creari Ordine formarum certo, certisque figuris; Inque dies privos aborisci quaeque creata Atque alia illius reparari in parte, locoque, Difficile est ratione docere, & vincere verbis; Ordine cum possint tam certo multa creari. It Ver & Venus, & Veneris praenuntius ante Pennatus graditur Zephyrus vestigia propter: Flora quibus mater praespargens ante viai Cuncta coloribus egregiis, & odoribus opplet. Inde loci sequitur Calor aridus, & comes una Pulverulenta Ceres, & Etesia flabra Aquilonum: Inde Autumnus adit; graditur simul Euius Euan: Inde aliae tempestates, ventique secuntur, Altitonans Volturnus, & Auster fulmine pollens. Tandem bruma nives adfert pigrumque rigorem Reddit; hiems sequitur, crepitans hanc dentibus Algor. Quo minus est mirum, si certo tempore luna Gignitur, & certo deletur tempore rusus; Cum fieri possint tam certo tempore multa.

Solis item quoque defectus, lunaeque latebras Pluribus e causis fieri tibi posse putandum est. Nam cur luna queat terram secludere solis Lumine, & a terris altum caput obstruere ey, Obiciens caecum radiis ardentibus orbem; Tempore eodem aliud facere id non posse putetur Corpus, quod cassum labatur lumine semper? Solque suos etiam dimittere languidus ignis Tempore cur certo nequeat, recreareque lumen, Cum loca praeteriit flammis infesta per auras, Quae faciunt ignis interstingui, atque perire? Et cur terra queat lunam spoliare vicissim Lumine, & oppressum solem super ipsa tenere, Menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras; Tempore eodem aliut nequeat succurrere lunae Corpus; vel supera solis perlabier orbem, Quod radios interrumpat, lumenque profusum ? Et tamen ipsa suo si fulget luna nitore, Cur nequeat certa mundi languescere parte; Dum loca luminibus propriis inimica peragrat?

Quod superest, quoniam magni per caerula mundi Qua fieri quicquid posset ratione, resolvi: Solis uti varios cursus; lunaeque meatus Noscere possemus; quae vis, & causa cieret, Quove modo possent offecto Lumine obire, Et neque opinantis tenebris obducere terras, Cum quasi connivent, & aperto lumine rursum Omnia convisunt clara loca candida luce: Nunc redeo ad mundi novitatem, & mollia terrae Arva, novo fetu quid primum in luminis oras Tollere, & incertis tentavit credere ventis.

Principio genus herbarum, viridemque nitorem Terra dedit circum collis, camposque per omnis, Florida fulserunt viridanti prata colore. Arboribusque datum est variis exinde per auras Crescendi magnum inmissis certamen habenis. Ut pluma, atque pili primum, saetaeque creantur Quadripedum in membris, & corpore pennipotentum: Sic nova tum tellus herbas, virgultaque primum Sustulit: inde loci mortalia saecla creavit Multa modis multis varia ratione coorta. Nam neque de caelo cecidisse animalia possunt; Nec terrestria de salsis exisse lacunis. Linquitur, ut merito maternum nomen adepta Terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata. Multaque nunc etiam existunt animalia terris, Imbribus, & calido solis concreta vapore. Quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta, Et maiora, nova tellure, atque aethere adulta. Principio genus alituum, variaeque volucres Ova relinquebant exclusae tempore verno: Folliculos ut nunc teretis aestate cicadae Linquunt, sponte sua victum, vitamque petentes. Tum tibi terra dedit primum mortalia saecla: Multus enim calor, atque humor superabat in arvis: Hinc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur, Crescebant uteri terram radicibus apti: Quos ubi tempore maturo patefecerat aestus Infantum; fugiens humorem, aurasque petissens; Convertebat ibi natura foramina terrae, Et succum venis cogebat fundere apertis Consimilem lactis; sicut nunc femina quaeque Cum peperit, dulci repletur lacte; quod omnis Impetus in mammas convertitur ille alimenti. Terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile Praebebat, multa & molli lanugine abundans. At novitas mundi nec frigora dura ciebat, Nec nimios aestus, nec magnis viribus auras. Omnia enim pariter crescunt, & robora sumunt.

Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta Terra tenet merito: quoniam genus ipsa creavit Humanum; atque animal prope certo tempore fudit Omne, quod in magnis bacchatur montibus passim; Aeriasque simul volucres variantibus formis. Sed quia finem aliquam pariendi debet habere, Destitit, ut mulier spatio defessa vetusto. Mutat enim mundi naturam totius aetas, Ex alioque alius status excipere omnia debet, Nec manet ulla sui similis res: omnia migrant, Omnia commutat natura, & vertere cogit. Namque aliud putrescit & aevo debile languet: Porro aliud concrescit, & e contemptibus exit. Sic igitur mundi naturam totius aetas Mutat, & ex alio terram status excipit alter. Quod potuit, nequeat; possit quod non tulit ante.

Multaque tum tellus etiam portenta creare Conata est, mira facie, membrisque coorta. Androgynum inter utras, nec utraque utrimque remotum, Orba pedum partim, manuum viduata vicissim: Muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta, Vinctaque membrorum per totum corpus adhesu: Nec facere ut possent quidquam, nec cedere quoquam Nec vitare malum, nec sumere, quod foret usus. Cetera de genere hoc monstra, ac portenta creabat; Nequiquam, quoniam natura absterguit auctum, Nec potuere cupitum aetatis tangere florem, Nec reperire cibum, nec iungi per Veneris res. Multa videmus enim rebus concurrere debere, Ut propagando possint procudere saecla: Pabula primum ut sint; genitalia deinde per artus Semina qua possint membris manare remissis: Feminaque ut maribus coniungi possit, habendum Mutua queis nectant inter se gaudia, utrisque Multaque tum interiisse animantum saecla necesse est, Nec potuisse propagando procudere prolem. Nam quaecumque vides vesci vitalibus auris, Aut dolus, aut virtus, aut denique mobilitas est Ex ineunte aevo genus id tutata reservans. Multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae Commendata manent tutelae tradita nostrae. Principio genus acre leonum, saevaque saecla Tutata est virtus, volpes dolus, & fuga cervos. At levisomna canum fido cum pectore corda, Et genus omne, quod est veterino semine partum, Lanigeraeque simul pecudes, & bucera saecla, Omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi. Nam cupide fugere feras, pacemque secuta Sunt, & larga suo sine pabula parta labore; Quae damus utilitatis eorum praemia causa. At queis nihil horum tribuit natura, nec ipsa Sponte sua possent ut vivere, nec dare nobis Utilitatem aliquam, quare pateremur eorum Praesidio nostro pasci genus, esseque tutum: Scilicet haec aliis praedae, lucroque iacebant, Endopedita suis fatalibus omnia vinclis; Donicum ad interitum genus id natura redegit.

Sed neque Centauri fuerunt, nec tempore in ullo Esse queunt duplici natura, & corpore bino Ex alienigenis membris compacta potestas, Hinc illinc par vis, ut non sit pars, esse potis sit. Id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde. Principio circum tribus actis impiger annis Floret equus, puer haudquaquam. quin saepe etiam nunc Ubera mammarum in somnis lactantia quaerit. Post ubi equum validae vires aetate senecta Membraque deficiunt fugienti languida vita: Tum demum puero illi aevo florente, iuventas Occipit, & molli vestit lanugine malas: Ne forte ex homine, & veterino semine equorum Confieri credas Centauros posse, neque esse: Aut rabidis canibus succinctas semimarinis Corporibus Scyllas, & cetera de genere horum; Inter se quorum discordia membra videmus: Quae neque florescunt pariter, nec robora sumunt Corporibus, neque proficiunt aetate senecta; Nec simili Venere ardescunt, nec moribus unis Conveniunt, neque sunt eadem iucunda per artus. Quippe videre licet, pinguescere saepe cicuta Barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum. Flamma quidem vero cum corpora fulva leonum Tam soleat torrere, atque urere, quam genus omne Visceris in terris quodcumque & sanguinis extet: Qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una, Prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera Ore foras acrem flaret de corpore flammam ? Quare etiam tellure nova, caeloque recenti Talia qui fingit potuisse animalia gigni, Nixus in hoc uno novitatis nomine inani; Multa licet simili ratione effutiat ore: Aurea tum dicat per terras flumina vulgo Fluxisse, & gemmis florere arbusta suesse: Aut hominem tanto membrorum esse impete natum, Trans maria alta pedum nisus ut ponere posset; Et manibus totum circum se vertere caelum. Nam quod multa fuere in terris semina rerum, Tempore quo primum tellus animalia fudit: Nihil tamen est signi, mistas potuisse creari Inter se pecudes, compactaque membra animantum; Propterea, quia quae de terris nunc quoque abundant Herbarum genera, ac fruges, arbustaque laeta; Non tamen inter se possunt complexa creari. Res sic quaeque suo ritu procedit; & omnes Foedere naturae certo discrimina servant.

Et genus humanum multo fuit illud in arvis Durius, ut decuit, tellus quod dura creasset: Et maioribus, & solidis magis ossibus intus Fundatum, & validis aptum per viscera nervis: Nec facile ex aestu, nec frigore quod caperetur; Nec novitate cibi, nec labi corporis ulla. Multaque per caelum solis volventia lustra Volgivago vitam tractabant more ferarum. Nec robustus erat curvi moderator aratri Quisquam; nec scibat ferro molirier arva; Nec nova defodere in terram virgulta, neque altis Arboribus veteres decidere falcibus ramos. Quod sol, atque imbres dederant, quod terra crearat Sponte sua; satis id placabat pectora donum. Glandiferas inter curabant corpora quercus Plerumque: & quae nunc hiberno tempore cernis Arbita puniceo fieri matura colore; Plurima tum tellus etiam maiora ferebat. Multaque praeterea novitas tum florida mundi Pabula dia tulit, miseris mortalibus ampla. At sedare sitim fluvy, fontesque vocabant: Ut nunc montibus e magnis decursus aquai Clare citat ad se sitientia saecla ferarum. Denique noctivagi silvestria templa tenebant Nympharum, quibus e scibant humore fluenta Lubrica, proluvie larga lavere humida saxa; Humida saxa, super viridi stillantia musco; Et partim plano scatere, atque erumpere campo. Nec dum res igni scibant tractare, neque uti Pellibus, & spoliis corpus vestire ferarum: Sed nemora, atque cavos montis, silvasque colebant, Et frutices inter condebant squalida membra, Verbera ventorum vitare, imbresque coacti. Nec commune bonum poterant spectare, neque ullis Moribus inter se scibant, nec legibus uti. Quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat, Sponte sua, sibi quisque valere, & vivere doctus. Et Venus in silvis iungebat corpora amantum. Conciliabat enim vel mutua quamque cupido; Vel violenta viri vis, atque inpensa libido; Vel pretium glandes, atque arbuta, vel pira lecta. Et manuum mira freti virtute, pedumque, Consectabantur silvestria saecla ferarum Missilibus saxis, & magno pondere clavae: Multaque vincebant, vitabant pauca latebris: Setigerisque pares subus sic silvestria membra Nuda dabant terrae nocturno tempore capti, Circum se foliis ac frondibus involventes: Nec plangore diem magno, solemque per agros Quaerebant pavidi, palantes noctis in umbris; Sed taciti respectabant, somnoque sepulti, Dum rosea face sol inferret lumina caelo: A parvis quod enim consuerant cernere semper Alterno tenebras, & lucem tempore gigni, Non erat, ut fieri posset, mirarier umquam; Nec diffidere, ne terras aeterna teneret Nox in perpetuum, detracto lumine solis: Sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum Infestam miseris faciebant saepe quietem; Eiectique domo fugiebant saxea tecta Spumigeri suis adventu, validique leonis: Atque intempesta cedebant nocte paventes Hospitibus saevis instrata cubilia frunde.

Nec nimio tum plus, quam nunc, mortalia saecla Dulcia linquebant labentis lumina vitae. Unus enim tum quisque magis deprensus eorum Pabula viva feris praebebat, dentibus haustus: Et nemora ac montis gemitu, silvasque replebat, Viva videns vivo sepeliri viscera busto. At, quos effugium servarat; corpore adeso Posterius tremulas super ulcera taetra tenentes Palmas, horriferis accibant vocibus Orcum: Donicum eos vita privarant vermina saeva Expertis opis, ignaros quid volnera vellent. At non multa virum sub signis milia ducta Una dies dabat exitio; nec turbida ponti Aequora laedebant navis ad saxa, virosque. Sed temere, in cassum mare fluctibus saepe coortis Saevibat, leviterque minas ponebat inanis. Nec poterat quemquam placidi pellacia ponti Subdola pellicere in fraudem ridentibus undis. Improba nauigy ratio cum caeca iacebat. Tum penuria deinde cibi, languentia leto Membra dabat; contra nunc rerum copia mersat: Illi imprudentes ipsi sibi saepe venenum Vergebant, nunc dant aliis sollertius ipsi.

Inde casas postquam, ac pellis, ignemque pararunt; Et mulier coniuncta viro concessit in unum; Castaque privatae Veneris connubia laeta Cognita sunt, prolemque ex se videre creatam, Tum genus humanum primum mollescere coepit. Ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus Non ita iam possent caeli sub tegmine ferre: Et Venus inminuit vires, puerique parentum Blanditiis facile ingenium fregere superbum. Tunc & amicitiem coeperunt iungere habentes Finitima inter se, nec laedere, nec violare: Et pueros commendarunt, muliebreque saeclum; Vocibus, & gestu cum balbe significarent, Imbecillorum esse aequum misererier omnis. Non tamen omnimodis poterat concordia gigni: Sed bona, magnaque pars servabant foedera casti. Aut genus humanum iam tum foret omne peremptum; Nec potuisset adhuc perducere saecla propago.

At varios linguae sonitus natura subegit Mittere; & utilitas expressit nomina rerum, Non alia longe ratione, atque ipsa videtur Protrahere ad gestum pueros infantia linguae, Cum facit, ut digito, quae sint praesentia, monstrent. Sentit enim vim quisque suam, quoad possit abuti. Cornua nata prius vitulo quam frontibus extent, Illis iratus petit, atque infestus inurget. At catuli pantherarum, scymnique leonum Unguibus, ac pedibus iam tum, morsuque repugnant, Vix etiam cum sunt dentes, unguesque creati. Alituum porro genus alis omne videmus Fidere; & a pinnis tremulum petere auxilatum. Proinde putare aliquem tum nomina distribuisse Rebus; & inde homines didicisse vocabula prima; Desipere est. Nam cur hic posset cuncta notare Vocibus, & varios sonitus emittere linguae; Tempore eodem alii facere id non quisse putentur? Praeterea, si non alii quoque vocibus usi Inter se fuerant, unde insita notities est Utilitatis? & unde data est huic prima potestas, Quid vellet, facere, ut scirent, animoque viderent ? Cogere item pluris unus, victosque domare Non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent; Nec ratione docere ulla, suadereque surdis, Quid sit opus facto: facile neque enim paterentur; Nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris Vocis inauditos sonitus obtundere frustra. Postremo quid in hac mirabile tantopere est re, Si genus humanum, cui vox, & lingua vigeret, Pro vario sensu varias res voce notaret ? Cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum Dissimilis soleant voces, variasque ciere, Cum metus, aut dolor est, & cum iam gaudia gliscunt ? Quippe etenim licet id rebus cognoscere apertis. Inritata canum cum primum magna Molossum Mollia ricta fremunt duros nudantia dentes; Longe alio sonitu rabie restricta minantur: Et cum iam latrant, & vocibus omnia complent. At catulos blande cum lingua lambere temptant Aut ubi eos iactant pedibus, morsuque petentes Suspensis teneros imitantur dentibus haustus; Longe alio pacto gannitu vocis adulant: Et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum Plorantes fugiunt summisso corpore plagas. Denique non hinnitus item differre videtur, Inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus Pinnigeri saevit calcaribus ictus amoris: Et fremitum patulis ubi naribus edit ad arma ? Et cum sic alias concussis artibus hinnit ? Postremo genus alituum, variaeque volucres, Accipitres, atque ossifragae, mergique marinis Fluctibus in salsis victum, vitamque petentes, Longe alias alio iaciunt in tempore voces; Et cum de victu certant, praedaeque repugnant; Et partim mutant cum tempestatibus una Raucisonos cantus: cornicum ut saecla vetusta, Corvorumque greges, ubi aquam dicuntur, & imbris Poscere, & interdum ventos, aurasque vocare. Ergo si vary sensus animalia cogunt, Muta tamen cum sint, varias emittere voces: Quanto mortalis magis aequum est tum potuisse Dissimilis alia, atque alia res voce notare ?

Illud in his rebus tacitus ne forte requiras; Fulmen detulit in terram mortalibus ignem Primitus: inde omnis flammarum diditus ardor. Multa videmus enim caelestibus incita flammis Fulgere, cum caeli donavit plaga vapore. Et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans Aestuat in ramos incumbens arboris arbor, Exprimitur validis extritus viribus ignis: Emicat interdum flammai fervidus ardor, Mutua dum inter se rami, stirpesque teruntur. Quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem. Inde cibum coquere, ac flammae mollire vapore, Sol docuit, quoniam mitescere multa videbant Verberibus radiorum, atque aestu victa per agros: Inque dies magis hi victum, vitamque priorem Commutare novis monstrabant rebus, & igni, Ingenio qui praestabant, & corde vigebant. Condere coeperunt urbis, arcemque locare Praesidium reges ipsi sibi, perfugiumque: Et pecudes , & agros divisere, atque dedere Pro facie cuiusque, & viribus, ingenioque; Nam facies multum valuit, viresque vigebant. Posterius res inventa est, aurumque repertum: Quod facile & validis, & pulchris dempsit honorem. Divitioris enim sectam plerumque sequuntur Quamlibet & fortes, & pulchro corpore creti. Quod siquis vera vitam ratione gubernet; Divitiae grandes homini sunt, vivere parce Aequo animo: neque enim est umquam penuria parvi. At claros homines voluere esse, atque potentes, Ut fundamento stabili fortuna maneret; Et placidam possent opulenti degere vitam; Nequiquam; quoniam ad summum succedere honorem Certantes, iter infestum fecere viai. Et tamen e summo quasi fulmen deicit ictos Invidia interdum contemptim in tartara taetra: Ut satius multo iam sit parere quietum, Quam regere imperio res velle, & regna tenere. Proinde sine incassum defessi sanguine sudent Angustum per iter luctantes ambitionis: Invidia quoniam, ceu fulmine, summa vaporant Plerumque, & quae sunt aliis magis edita cumque: Quandoquidem sapiunt alieno ex ore; petuntque Res ex auditis potius, quam sensibus ipsis. Nec magis id nunc est, neque erit mox, quam fuit ante.

Ergo regibus occisis, subversa iacebat Pristina maiestas soliorum, & sceptra superba; Et capitis summi praeclarum insigne cruentum Sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem; Nam cupide conculcatur nimis ante metutum. Res itaque ad summam faecem, turbasque redibat, Imperium sibi cum, ac summatum quisque petebat. Inde magistratum partim docuere creare: Iuraque constituere, ut vellent legibus uti. Nam genus humanum, defessum vi colere aevum, Ex inimicitiis languebat. quo magis ipsum Sponte sua cecidit sub leges, artaque iura. Acrius ex ira quod enim se quisque parabat Ulcisci, quam nunc concessum est legibus aequis; Hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevum: Unde metus maculat poenarum praemia vitae. Circumretit enim vis, atque iniuria quemque: Atque unde exorta est, ad eum plerumque revertit: Nec facile est placidam, ac pacatam degere vitam, Qui violat factis communia foedera pacis: Etsi fallit enim divum genus, humanumque; Perpetuo tamen id fore clam diffidere debet. Quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes, Aut morbo delirantes prograxe ferantur; Et celata mala in medium, & peccata dedisse.

Nunc quae causa deum per magnas numina gentis Pervolgarit, & ararum compleverit urbis; Suscipiendaque curarit sollemnia sacra, Quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque; Unde etiam nunc est mortalibus insitus horror, Qui delubra deum nova toto suscitat orbi Terrarum, & festis cogit celebrare diebus; Non ita difficile est rationem reddere verbis. Quippe etenim iam tum divom mortalia saecla Egregias animo facies vigilante videbant, Et magis in somnis, mirando corporis auctu. His igitur sensum tribuebant propterea, quod Membra movere videbantur, vocesque superbas Mittere pro facie praeclara, & viribus amplis. Aeternamque dabant vitam, quia semper eorum Subpeditabatur facies, & forma manebat: Et tamen omnino, quod tantis viribus auctos Non temere ulla vi convinci posse putabant. Fortunisque ideo longe praestare putabant, Quod mortis timor haud quemquam vexaret eorum: Et simul in somnis quia multa, & mira videbant Efficere; & nullum capere ipsos inde laborem. Praeterea caeli rationes ordine certo, Et varia annorum cernebant tempora verti; Nec poterant quibus id fieret cognoscere causis. Ergo perfugium sibi habebant omnia divis Tradere, & illorum nutu facere omnia flecti. In caeloque deum sedes, & templa locarunt, Per caelum volvi quia sol, & luna videtur; Luna, dies, & nox, & noctis signa severa, Noctivagaeque faces caeli, flaminaeque volantes, Nubila, ros, imbres, nix, venti, fulmina, grando, Et rapidi fremitus, & murmura magna minarum.

O genus infelix humanum, talia divis Cum tribuit facta, atque iras adiunxit acerbas: Quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis Volnera; quas lacrumas peperere minoribus nostris ? Nec pietas ulla est velatum saepe videri Vertier ad lapidem, atque omnis accedere ad aras; Nec procumbere humi prostratum, & pandere palmas Ante deum delubra; nec aras sanguine multo Spargere quadrupedum, nec votis nectere vota; Sed mage pacata posse omnia mente tueri. Nam cum suspicimus magni caelestia mundi Templa super, stellisque micantibus aethera fixum; Et venit in mentem solis, lunaeque viarum; Tunc aliis oppressa malis in pectora cura Illa quoque expergefactum caput erigere infit, Ecquae forte deum nobis inmensa potestas Sit, vario motu quae candida sidera verset: Tentat enim dubiam mentem rationis egestas; Ecquae nam fuerit mundi genitalis origo; Et simul ecquae sit finis quoad moenia mundi, Et taciti motus hunc possint ferere laborem: An divinitus aeterna donata salute, Perpetuo possint aevi labentia tractu, Inmensi validas aevi contemnere vires. Praeterea cui non animus formidine divum Contrahitur; cui non correpunt membra pavore; Fulminis horribili cum plaga torrida tellus Contremit, & magnum percurrunt murmura caelum? Non populi, gentesque tremunt ? regesque superbi Corripiunt divum perculsi membra timore, Ne quod ob admissum foede, dictumve superbe Poenarum grave sit solvendi tempus adactum ? Summa etiam cum vis violenti per mare venti Endoperatorem classis super aequora verrit Cum validis pariter legionibus, atque elephantis; Non divum pacem votis adit, ac prece quaesit Ventorum pavidus paces, animasque secundas ? Nequiquam, quoniam violento turbine saepe Correptus nihilo fertur minus ad vada leti? Usqueadeo res humanas vis abdita quaedam Obterit, & pulchros fascis, saevasque secures Proculcare, ac ludibrio sibi habere videtur. Denique sub pedibus tellus cum tota vacillat; Concussaeque cadunt urbes, dubiaeque minantur; Quid mirum, si se temnunt mortalia saecla ? Atque potestates magnas mirasque relinqunt In rebus viris divum, quae cuncta gubernent ?

Quod superest, aes atque aurum, ferrumque repertum est, Et simul argenti pondus, plumbique potestas; Ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat Montibus in magnis, seu caeli fulmine misso; Sive quod inter se bellum silvestre gerentes, Hostibus intulerant ignem formidinis ergo; Sive quod inducti terrae bonitate, volebant Pandere agros pinguis, & pascua reddere rura; Sive feras interficere, & ditescere praeda: Nam fovea, atque igni prius est venarier ortum Quam saepire plagis saltum, canibusque ciere. Quidquid id est, quacumque e causa flammeus ardor Horribili sonitu silvas exederat altis Ab radicibus, & terram percoxerat igni, Manabat venis ferventibus in loca terrae Concava conveniens argenti rivus, & auri, Aeris item, & plumbi. quae cum concreta videbant Posterius claro in terra splendere colore; Tollebant nitido capti, levique lepore, Et simili formata videbant esse figura, Atque lacunarum fuerant vestigia cuique. Tum penetrabat eos, posse haec liquefacta calore Quamlibet in formam, & faciem decurrere rerum; Et prorsum quamvis in acuta, ac tenvia posse Mucronum duci fastigia procudendo, Ut sibi tela parent, silvasque excidere possint; Materiemque dolere, laeuare, & radere tigna Et terebrare etiam, ac pertundere, perque forare. Nec minus argento facere haec, auroque parabant, Quam validi primum violentis viribus aeris, Nequiquam; quoniam cedebat victa potestas, Nec poterat pariter durum sufferre laborem. Nam fuit in pretio magis aes, aurumque iacebat Propter inutilitatem hebeti mucrone retusum. Nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem. Sic volvenda aetas commutat tempora rerum. Quod fuit in pretio, fit nullo denique honore; Porro aliud succedit, & e contemptibus exit; Inque dies magis appetitur; floretque repertum Laudibus; & miro est mortalis inter honore.

Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta Sit, facile est ipsi per te cognoscere, Memmi. Arma antiqua manus, ungues dentesque fuerunt Et lapides, & item silvarum fragmina rami; Et flammae, atque ignes, postquam sunt cognita primum. Posterius ferri vis est, aerisque reperta. Et prior aeris erat, quam ferri cognitus usus: Quo facilis magis est natura, & copia maior. Aere solum terrae tractabant, aereque belli Miscebant fluctus, & vulnera vasta serebant; Et pecus, atque agros adimebant; nam facile ollis Omnia cedebant armatis nuda, & inerma. Inde minutatim processit ferreus ensis, Versaque in obprobrium species est falcis ahenae, Et ferro coepere solum proscindere terrae, Exaequataque sunt creperi certamina belli. Et prius est armatum in equi conscendere costas, Et moderarier hunc frenis, dextraque vigere, Quam biiugo curru belli tentare pericla; Et biiugos prius est, quam bis coniungere binos, Et quam falciferos, inuentum, adscendere currus. Inde boves Lucas turrito Corpore, taetras, Anguimanus belli docuerunt volnera Poeni Sufferre, & magnas Martis turbare catervas. Sic aliud ex alio peperit discordia tristis, Horribile humanis quod gentibus esset in armis: Inque dies belli terroribus addidit augmen.