BASSIANI
CENTINI PHILOSOPHI
ET MEDICI
OPVSCVLA.
PATAVII.
M D LII.
*baasiano\s, te/kmwr w)/pasen e)
*an)to\s e)/xei xlwrh_s fa/rma
&longs;co Contareno Patritio Vene
to, et Senatori optimo, atque
philo&longs;opho grauis&longs;imo,
Bas&longs;ianus Landus.
S. P. D.
olim Montanus
Veronen&longs;is, me
taphra&longs;im
quæ pertinent ad
camentorum, pro
qua, aduer&longs;us calumniatores &longs;olebat di
cere, materiam quidem &longs;e e&longs;&longs;e
à Galeno, formam uero e&longs;&longs;e &longs;uam, &
ideò meliorem partem iure optimo &longs;ibi
potui&longs;&longs;e uendicare. Ego quoque con-
in qua non diffiteor rei
propriam Ari&longs;totelis, &longs;ed ordinem,
& methodum, & per&longs;picuitatem mihi
uendico. Hanc &longs;ane partem, quæ po
tior e&longs;t, qui po&longs;&longs;unt adinuenire, illi
munia
ficilius noster Horatius putauit. Pro
inde de &longs;ino mirari, cur hoc no&longs;tro &longs;æ
culo, cum medici,
uel profitendo, nel &longs;cribendo, præ&longs;ta
re aut non pos&longs;ine, aut nolint. Et &longs;i qui
&longs;int,
hactenus mihi non licuit iudicare. Qui
enim nihil &longs;criptis commendarunt, &longs;ed
de alienis &longs;e con&longs;tituunt perpetuò & li
benter. Iudices & criticos, nullam cen
&longs;uram adiorum &longs;ubire po&longs;&longs;unt. Ego qui
dem, qui hoc fœliciter præstare potue-
cis, quorum &longs;cripta nunc extant, Mon
tanum hominem Italum, ex Philo&longs;ophis
Iu&longs;tum Vel&longs;ium Germanum, qui &
viua uoce & &longs;criptis hodie
præ&longs;tat. Itaque ex totius Phy&longs;iologiæ
ecphra&longs;ieam partem &longs;elegi, quæ &longs;pe
ctat ad res &longs;ucces&longs;iuas, atque uolui &longs;ub
tuo nomine in lucem exire, ut &longs;i compro
bari ip&longs;am intellexero, quæ longe diffi
cillima est, quod reliqui fit, po&longs;tea &longs;i
nam apparere, quàm diligenter expoli
uerim. At omnibus non cupio place
re, &longs;ed illis duntaxat, qui &longs;ciunt ex arte
& dicere, et &longs;cribere: præ&longs;ertim tibi
uni, cuius iudicium tanti facio, quanti
æ&longs;timo, et admiror tuam uariarum re
rum cognitionem, & in rebus gerendis Accuratam uer
&longs;olum artificium tentaui, &longs;iquidem or
nari res ip&longs;a negat contenta doceri. Vale, et me, ut facis, ama.
Patauii.
XIIII. Cal. Mart. M. D. LII.
ECPHRASIS DE
MOTV.
MELISSVS Ex pri&longs;cis
Philo&longs;ophis celebris vir
&longs;u&longs;tulit motum: quoniam
opinabatur, quod moue
tur, id omne moueri per inane &longs;pa
cium, non per plenum, ne corpora &longs;e
&longs;e mutuò penetrarent. Sed quia ina
ne nullum e&longs;t, propterea neque motum
e&longs;&longs;e ratus, con&longs;tituit vniuer&longs;um immo
bile. Cum autem &longs;it euidentis&longs;imum
vel ip&longs;is &longs;en&longs;ibus motum e&longs;&longs;e in natura
rerum, an &longs;it di&longs;quirere &longs;uperuacaneum
mihi e&longs;&longs;e videtur. Quin ad præ&longs;ens
in&longs;titutum magis pertinere arbitror,
&longs;i ex per&longs;pecta tota eius natura, diffe
rentias atque proprias affectiones inue
nero. Itaque motus e&longs;t actus rei mobilis,
qua mobilis e&longs;t, à motore profici&longs;cens,
&longs;itum, vnus atque
inæquabilis, velox aut tardus, vt vicis&longs;i
tudo rerum naturalium &longs;empiterno tem
pore con&longs;eruetur. Actum Ari&longs;to. nun
cupat
phi
perennis motio, quoniam illa
veram motus naturam &longs;ignificat. Cuius
quidem terminus, in quem de&longs;init,
vocatur, hoc e&longs;t pas&longs;io. Motus ergo non
e&longs;t pas&longs;io, vt aliqui fal&longs;ò opinantur, quia
terminus ille e&longs;t forma. Forma autem
neque mouet, neque mouetur, &longs;ed id dun
taxat aut mouet, aut mouetur, quod e&longs;t
compo&longs;itum ex materia &longs;imul & forma. Quod dixi de forma, idem iudican
dum e&longs;t de &longs;ola materia. Sed rectius
& actus ad ip&longs;um Interdum ta
men Galenus in lib.
de' &longs;ymptomatum
pro ip&longs;a motione & actu, non pro ter
mino immobili, id quod Ari&longs;totelimi
nime placet. Siquidem de eius &longs;enten
tia motus &longs;it ad pas&longs;ionem. Nam &longs;i
motus e&longs;&longs;et pas&longs;io, tunc motus e&longs;&longs;et ad
motum. Con&longs;tat igitur pas&longs;ionem e&longs;
&longs;e terminum &longs;iue formam, in quam de
&longs;init motus. Itaque, quia motus e&longs;t pe
rennis motio ad pas&longs;ionem, nece&longs;&longs;a
rium e&longs;t aliquod &longs;ubiectum e&longs;&longs;e capax
motionis & pas&longs;ionis: nam motus cie
ri non pote&longs;t, ni&longs;i quippiam moueatur:
nihil autem pote&longs;t moueri, ni&longs;i præ
&longs;ente motu: motus præ&longs;ens, e&longs;t ip
&longs;a motio, &longs;iue ip&longs;um moueri: motus
enim atque motio &longs;unt &longs;ubiecto idem,
&longs;ola ratione differunt: quandoquidem
motus & motio ita di&longs;tinguantur, vt
pas&longs;io & pati, actio & agere, albe
do & albe&longs;cere: nam moueri e&longs;t no-
id videmus, motum non videmus:
quod patitur &longs;imiliter videmus, at pa&longs;
&longs;ionem non videmus. Quot igitur erunt
&longs;ubiecta genera, in quibus reperitur mo
tus, & ex quibus e&longs;t motus, & in quæ
e&longs;t pariter motus, totidem quoqueerunt
&longs;pecies, &longs;iue differentiæ ip&longs;ius. Porrò
&longs;ubiecta genera plura quàm decem nec
excogitari, nec con&longs;titui po&longs;&longs;unt, in qui
bus comperitur motus. Sed ex his de
cem &longs;ummis rerum generibus non po
te&longs;t reperiri in pluribus, quàm in tri
bus, nimirum in Qualitate, in Quanti
tate, & in loco. Motus namque in his tri
bus e&longs;t, & ex his e&longs;t, & in hæc tria termi
natur: quia terminus motus e&longs;t aut pa&longs;
&longs;io, aut locus: pas&longs;io rur&longs;us e&longs;t, aut qua
litas, aut quantitas. In reliquis &longs;ubie
ctis rerum generibus, non e&longs;t motus:
propterea quòd in illis non reperitur
traria. Quód nec in &longs;ub&longs;tantia repe
riatur, neque in relatione, neque in actio
ne, neque in pas&longs;ione, neque in tempore,
&longs;ed potius tempus in motu, neque in &longs;i
tu, neque in ip&longs;o habere, his planis&longs;i
mè conuincitur argumentis. Non e&longs;t
quidem in &longs;ub&longs;tantia, quia &longs;ub&longs;tantiæ
nihil e&longs;t contrarium, at motus e&longs;t in
contrariis. Sed contra dicat quis, in
&longs;ub&longs;tantia &longs;unt priuantia, ergo &longs;unt con
traria. Atqui duplex e&longs;t priuatio, al
tera ‘quidem generationis & &longs;ub&longs;tan
tiæ, qualis e&longs;t priuatio formæ in
materia, altera veto e&longs;t motus, at
que accidentium. Priuatio &longs;anè ac
cidentium e&longs;t vera contrarietas. Non
in actione & pas&longs;ione, neque in
motu, neque in mutatione: quo
niam motus e&longs;t actio, & pas&longs;io, at
que’ mutatio, pas&longs;ionem nunc intel-Si igitur e&longs;&longs;et
in actione & pas&longs;ione, motio e&longs;&longs;et in
motione. Hoc ip&longs;um pronunciatum po
te&longs;t trifariam intelligi motionem e&longs;&longs;e mo
tionis, aut e&longs;&longs;e &longs;ubiectum motionis, aut
e&longs;&longs;e terminum, à quo incipit, hoc e&longs;t e&longs;
&longs;e ex motione, aut terminum, in quem
de&longs;init, hoc e&longs;t e&longs;&longs;e in motionem. Subie
ctum non e&longs;t, quia &longs;ubiectum, quando in
cale&longs;cit, aut cre&longs;cit, aut decre&longs;cit, aut lo
co mouetur, tunc motio non e&longs;t &longs;ubie
ctum calefactionis, aut incrementi, aut
decrementi, aut loci: &longs;ed e&longs;t &longs;ub&longs;tantia
corporea, in qua e&longs;t motus. Nec e&longs;t ter
minus, in quem de&longs;init, hoc e&longs;t in mo
tionem: nec is, à quo incipit, hoc e&longs;t ex
motione: quia &longs;equeretur, vt
eodem tempore per &longs;e mutaretur in op
po&longs;itos motus, vt &longs;anatio e&longs;t mutatio ex
morbo in &longs;anitatem, quia motus e&longs;t mu
tatio ex forma in formam: &longs;i autem &longs;a-
in motionem, nece&longs;&longs;arium foret e&longs;&longs;e
in &longs;anationem, &longs;ed in ægrotationem,
quia ita motus e&longs;t inter contraria, vt ge
neratio & interitus inter contradicen
tia, vt ens, non ens: e&longs;t,
&longs;imul e&longs;&longs;et &longs;anus & æger. Dixi per &longs;e,
quia ex accidenti pote&longs;t aliquid in op
po&longs;itos motus cieri: pote&longs;t enim
ægrotare &longs;imul & currere & di&longs;cere, &longs;ed
accidit ægrotanti currere, aut di&longs;cere. Præterea &longs;i motionis e&longs;&longs;et motio, & ge
nerationis generatio, & mutationis mu
tatio, tunc &longs;equeretur, vt generationis
e&longs;&longs;et in immen&longs;um progres&longs;io, quia ge
neratio, quæ generatur, ‘ex generatio
ne e&longs;t antecedente, & alia &longs;ubinde ex
alia, ‘& alia infinitè ex alia: ergo nihil
poterit per &longs;e generari, aut mutari, quia
in infinito neque primum, neque &longs;ecun
dum, neque tertium e&longs;t. Huc etiam perti
t
ratur ex generatione, nece&longs;&longs;arium e&longs;t
vt vna &longs;it po&longs;terior & altera prior: po
&longs;terior nondum e&longs;t, quia quod fit, idnó
dum e&longs;t, prior e&longs;t, quia facta e&longs;t, er
go idem e&longs;&longs;et &longs;imul, & non e&longs;&longs;et. Ad
extremum efficeretur, vt quod genera
tur, idem tunc interiret, cum genera
tur, & vicis&longs;im quod interit, id tunc
generetur, quando interit: hoc e&longs;t ge
neratio idem e&longs;&longs;et quod interitus, &
interitus quod generatio. Id quod li
quidò con&longs;tabit ex duabus po&longs;itis &
ma e&longs;t. Vnius atque eiu&longs;dem rei e&longs;t ge
neratio & interitus, atque pror&longs;us omnis
motus oppo&longs;itus, pariter & illi aduer&longs;a
quies: nam idem corpus, quod moue
tur, pote&longs;t etiam quie&longs;cere, & quod ca
le&longs;cit, idem refrigerari. Altera vero
non intereat, & reciprocatur. Siergo ge
neratio hominis e&longs;t mutatio ex &longs;emine
in corpus &longs;entiens, nece&longs;&longs;arium e&longs;t vt ge
neratio &longs;it interitus, quia &longs;i huius gene
rationis e&longs;t generatio, non alia e&longs;t quàm
generatio cadaueris, quæ e&longs;t interitus,
&longs;iue corruptio viui corporis: ergo
neratur homo, interea corrumpitur, &longs;iue
interit, & contrà, Itaque motio non e&longs;t mo
tionis vt terminus à quo incipit, neque vt
terminus in Simili quoque
tionis
in omni mutatione duo oporteat ade&longs;&longs;e,
vnum quidem quod &longs;it
teria ex qua, vel inqua &longs;it mutatio: ex
qua, vt generatio & interitus, in qua, vt
motus: alterum verò, quod &longs;it
ad quod &longs;it mutatio vel ad formá, vel ad
pas&longs;ionem, vel ad locum, & vtrunque
oportet e&longs;&longs;e diuer&longs;um vnum ab altero,Propterea
ego &longs;ci&longs;citarer abs te, qualis materia &longs;ub
&longs;it mutationi, ex qua, vel in qua^{a}, & in
quam &longs;it. Non profectò re&longs;pondebis
e&longs;&longs;e mutationem, quia vterque terminus
debet e&longs;&longs;e diuer&longs;us à mutatione. Atqui
mutatio non e&longs;t diuer&longs;a à mutatione,
ergo mutatio non e&longs;t &longs;ubiectum muta
tionis: &longs;ed &longs;ubiectum e&longs;t vel corpus &longs;im
plex, vel
tio ad di&longs;ciplinam non e&longs;t di&longs;ciplina,
quia nemo ante &longs;eit, quàm di&longs;cat, &longs;ed
po&longs;tquam didicit, &longs;ic generationis non
e&longs;t generatio. Non enim qui e&longs;t in via,
idem e&longs;t in termino, ad quem ducit via:
& qui profici&longs;citur Thebas,
Thebis. Quid quæris?, &longs;i motionis al
tera motio e&longs;&longs;et materia, profectò erit
nece&longs;&longs;arium alterationis e&longs;&longs;e vel altera
tionem, vel accretionem, vel lationem,
Alteratio quidem e&longs;&longs;e non pote&longs;t, quo-
tionis e&longs;t generatio, neque vllius muta
tionis e&longs;t mutatio: neque accretio, neque
latio, quia quod alterabitur, idem
etiam feretur & auge&longs;cet: proinde al
teratio erit incrementum, aut latio. Pote&longs;t tamen mutatio e&longs;&longs;e ex acciden
ti mutationis, vt &longs;ubiecti, quandoqui
dem pos&longs;it Socrates, qui &longs;anatur, cur
rere pariter & di&longs;cere, ideo accidit &longs;a
nationi currere & di&longs;cere, quia acci
dit Socrati: &longs;ed hæc motio e&longs;t valde alie
na à &longs;cientia de motu. Quòd autem
non &longs;it in reliquis generibus, notius
e&longs;t, quàm vt à me demon&longs;tretur. Re
linquitur ergo, vt &longs;it nec in pluribus,
neque in paucioribus, quàm in tri
bus, tum in genere qualitatis, tum in
genere quantitatis, tum in loco: non
quia moueatur qualitas, aut quantitas,
aut locus, quia termini &longs;unt quædam
pterea in his &longs;tatuitur, quòd ex qua
litate in qualitatem, aut ex quanti
tate in quantitatem, aut ex loco in
locum fiat motio, hoc e&longs;t ex forma in
formam, &longs;iue ex pas&longs;ione in pas&longs;ionem,
vel locum. Cum igitur in tribus ge
neribus duntaxat motus reperiatur,
illius tres erunt tantum &longs;pecies, &longs;iue
differentiæ &longs;uis nominibus di&longs;tinctæ. Itaque motus in qualitate dicitur
loi/wsis
quod quidem nomen e&longs;t commune om
nibus motibus, qui fiunt in qua
litate, & in qualitatem. Plato ta
men accommodauit plerunque ad ge
nerationem & interitum, ni&longs;i meta
phoricè tran&longs;tulerit ad illud genus al
terationis, quæ e&longs;t mutatio quali
tatis in &longs;ub&longs;tantia, quæ nuncupatur
differentia &longs;iue qualitas
tuat e&longs;&longs;entiam rei, à qua non pote&longs;t &longs;e
iungi &longs;ine ip&longs;ius interitu, vt nec ca
lor ab igne, nec frigus à glacie, Sed al
teratio e&longs;t duplex, vna quidem e&longs;t mu
tatio ex forma contraria in formam:
formam in præ&longs;entia volo intelligi pa&longs;
&longs;ionem, vel locum: pas&longs;ionem quidem
tam in qualitate, quàm in quantita
te: verbi cau&longs;a &longs;anatio e&longs;t motus, &longs;iue
mutatio ex ægritudine in &longs;anitatem. San
& termini &longs;anationis, qui quidem
termini &longs;unt immobiles, non enim
mouentur, &longs;ed generantur, quia &longs;u
bitò fiunt, & hæc generatio non e&longs;t
neratio, vel alicuius generatio, quia e&longs;t
generatio accidentis: nam generatio
&longs;implex e&longs;t mutatio &longs;ub&longs;tantiæ. Alte
ra verò e&longs;t eiu&longs;dem formæ, qualis e&longs;t
do, in magis album, vel magis calidum. E&longs;t quoque id po&longs;tremum genus alteratio
nisinter contraria, quia minus album ni
gri naturam, quemadmodum minus ca
lidum frigidi obtinet, vt mutatio tepi
dæ aqu&ecedil; ad gelidam, obtinet naturam
calidæ, & ad feruidam &longs;ubit naturam
gelidæ: proinde nominatur ab Ari&longs;tot.
s.phy.
teratio, &longs;iue alteratio quadam ex par
te, Iamverò motus in quantitate, vt
vnum commune nomen de&longs;ideratur, (e&longs;t
enim duplex
mentum & decrementum) &longs;ic in loco
motus neque proprium, neque commune
nomen habet. Nam
tinis appellatur latio propriè & appo
&longs;itè, conuenit illis corporibus, quæ natu
ra mouentur, & cum loco mouentur,
nó habent in &longs;ua pote&longs;tate, vt quie&longs;cát:
motus
quæ &longs;unt inanimia. Proinde ob ege&longs;ta
tem &longs;ermonis cum Græci, tum Latini
nia genera motuum, qui &longs;unt in loco, &
cientur ad locum. Motus porrò, qui
e&longs;t in loco, duplex e&longs;t genus, alterum
commune, & alterum proprium. Com
mune e&longs;t, quod pluribus in rebus ine&longs;t,
quàm cætera genera motuum, & per
plura vagatur genera: pluribus qui
dem in rebus, quoniam hæret & corpo
ribus caducis, tam &longs;implicibus, quàm
po&longs;itis, atque adeo cœle&longs;tibus, cœle&longs;tia
que in loco mouentur. Per plura vaga
tur genera, quoniam transfertur & ad
accretionem, & ad imminutionem: nam
accretio motus e&longs;t, quo non tota mole,
&longs;ed partibus corpus mutat locum, vti
pliorem locum humi adhære&longs;centes:
imminutione accipiunt humiliorem &
minorem locum. Et &longs;inec in accretio
ne, neque in imminutione mutatur locus
tota mole, tamen hic motus differt à mo
tu cœli, quia cœlum in eodem loco &longs;em
per conuertitur, eundem perpetuò te
nens locum, partibus per vicisfitu dinem
&longs;ubeuntibus. At verò motus proprius
e&longs;t ille, quo corpus omnino, & tota &longs;ua
mole mutat locum. Iccirco philo&longs;ophi
audito nomine motus, per
intelligi volunt mutationem loci, quam
admodum medici bilem&longs;me aliqua ad
iunctione Nec &longs;olum e&longs;t communis, & proprius,
verum etiam e&longs;t prior omni motu, tum
natura, tum ratione, tum tempore. Pro
inde nemini debet mirum videri, &longs;i Ari.
&longs;pecies, vnam propriam, & reliquas
duas communes. Cæterum qualia cun
que &longs;int genera motus, diui&longs;ione ha
ctenus inuenta, nece&longs;&longs;arium e&longs;t, vt ha
beant
omnis motus est in re mobili, hoc
e&longs;t in eo, quod mouetur, vt cale&longs;actio
e&longs;t in ligno, non in termino à quo inci
pit, veluti in frigore, neque, in termino
in quem de&longs;init, vt in calore, quia e&longs;t
forma & finis, finis autem e&longs;t immobilis:
proinde admonet Auer cum eo non
e&longs;&longs;e di&longs;putandum, qui cogitat & conten
dit formam moueri, quemadmodum in
ter initia explanabam. At &longs;i in aliquo
e&longs;&longs;et termino, veri&longs;imilius e&longs;t in termino
ad quem tendit motus, e&longs;&longs;e, quàm in eo
vnde fit: quia motus &longs;umit nomen a ter
mino, i
minatur generatio, quanquam incipit à
teritus, quamuis incipiat ab ente: & mo
tus in calorem de&longs;inens, nominatur cale
factio: quanquam, incipit à frigore. Mo
tus ergo e&longs;t in eo, quod mouetur, quia
e&longs;t &longs;ua materia, in qua e&longs;t: id quod o&longs;ten
dit breuis & propria definitio tradita
ab Ari&longs;t.3.phy. definit enim motum e&longs;&longs;e
ergo motus e&longs;t in eo, quod mouetur: &
quia res mobilis patitur & recipit mo
tum, ideo motus &longs;æpe vocatur pas&longs;io. Sed quo ad res mouetur, & motus vtro
que termino ita concluditur, vt partim
&longs;it in termino, à quo recedit, & partim
in termino, ad quem accedit, &longs;ed nullo
adhuc perfectè potitur, interea motus
e&longs;t: quandiu enim motus fit, tandiu
e&longs;t, vbi de&longs;init fieri, continuò etiam de
finit e&longs;&longs;e: perpetuo fluit, & nunquam
permanet in re mobili, qua mobilis e&longs;t:
dicat eius naturam: cuius rei illud e&longs;t
argumentum, quòd talem motum con
&longs;ueuimus appellare, qualis e&longs;t res mo
bilis, qua mobilis e&longs;t. Ne longius abie
ris, ree mobilis cen&longs;etur e&longs;&longs;e, quia pote&longs;t
moueri aut per&longs;e, aut ex accidenti, aut
per partem. Per &longs;e eae&longs;t, quæ habet in
&longs;e motum, & motus à nullo pendet. Ex
accidenti verò, aut perpetuò, aut non
perpetuò: perpetuò quidem, quia nun
quam per&longs;e mouetur: quandoquidem
&longs;emper alteri h&ecedil;reat, vt omnia acciden
tia, vt affectiones, vt anima: non per
petuò quidem, quia aliquando mouetur
per &longs;e, vt nauta mouetur quidem per
accidens, &longs;ed ab&longs;olutus & &longs;eparatus a
nauigio, per &longs;e mouetur. Per partem mo
bilis res, pote&longs;t referri ad mobilem ex
accidenti non perpetuò
Socratem male valere, quia oculus
citur natura. Natura
pium
nullis vocat
pen&longs;io verò dicitur De illoum
igitur &longs;ententia propen&longs;io &longs;equitur gra
uitatem & leuitatem, grauitas & leuitas
formam, per quam corpus mobile & e&longs;t,
& exit in opus. Sed vtrum grauitas & le
uitas &longs;it natura, nunc non facio meam li
tem: &longs;atis e&longs;t mihi habere pro comperto,
de &longs;ententia Ari&longs;totelis, motum natura
lem cieri à motore, &longs;iue à principio in
terno. Externum principium, quod eò
mouet corpus mobile, quò principium
internum non inclinat, motum violen
tum efficit: vt motus corporis leuis deor
sum, & grauis &longs;ur&longs;um, violentus e&longs;t: mo
tus igitur violentus e&longs;t, quò pellitur cor
pus mobile à motore externo, & illo qui-
quidem, aut vehente, aut trahente: ab
&longs;ente verò, quia abe&longs;t à toto motu, & ad
e&longs;t initio motus, qualis e&longs;t motus ille,
qui dicitur iactus a Latinis, à græcis
yis. Iactum portò ab&longs;ente motore pro
duci opinatur Plato per antiperi&longs;ta&longs;im,
hoc e&longs;t ex appetitu quodam naturali aë
ris, occupandi &longs;ubitò illum locum, quem
antea implebat corpus proiectum, idque
ne detur locus vacuus corpore: aër
enim, qui circum&longs;tat & ob&longs;idet iactam
&longs;agittam, aut aliud mis&longs;ile, dum occupat
locum de&longs;titutum corpore, interea pel
lit &longs;agittam. Itaque efficitur iactus ex per
mutatione locorum &longs;ecundum dogma
Platonis: id tamen Ari&longs;toteli non v&longs;que
quaque probatur: Is enim in phy&longs;icis cau
&longs;atur pul&longs;um, quem nominat
Motor namque verbi cau&longs;a manus, primò
pellit aërem, deinde pars aeris pul&longs;a, &
aerem, &longs;ubinde alia pars aliam vici
nam, quoad pote&longs;t reddere aptam ad
mouendum, vbi non pote&longs;t aptam red
dere, tunc pul&longs;us continuò ce&longs;&longs;at. Sed
ille pul&longs;us, e&longs;t motus
motus naturalis, corporis iacti, vt aër
ocyus pellitur deor&longs;um, quàm mouea
tur corpus graue: &longs;i e&longs;&longs;et tardior, iactum
corpus Proinde Empedo
cles opinatus e&longs;t terram e&longs;&longs;e immobi
lem, ex conuer&longs;ione coeli, eò &longs;ané, quòd
&longs;it ip&longs;a longè velocior, quàm motus
terræ deor&longs;um. Argumento nobis e&longs;t
chalcydryon plenum aqua, ex cuius
orificio patente & lato, circá caput ce
lerrime rotato, nihil aquæ funditur,
&longs;ed &longs;tat immobilis: propterea quód
illa rotatio e&longs;t multo velocior, quàm
aquæ motus naturalis deor&longs;um. Non
nulli recentiores Philo&longs;ophi, vt o&longs;ten-
&longs;am viam philo&longs;ophandi, nec Platoni,
nec Ari&longs;toteli a&longs;&longs;entiuntur: propte
rea commini&longs;cuntur aliam cau&longs;am: opi
nantur enim quandam qualitatem im
pre&longs;&longs;am à motore ip&longs;is mis&longs;ilibus, oc
cultam, & fugientem &longs;en&longs;us, iaculatio
nem perficere. An hæc opinio etiam
&longs;it veri&longs;imilis, docti viri iudicabunt:
ti (vt reor) in eo opere, quod in&longs;crip&longs;i
de &longs;chola&longs;ticis Sed vt eò re
deat, vnde deflexit no&longs;tra oratio, Ne
mini
motus in re mobili, qua mobilis e&longs;t. Motus autem, qui cietur a finito moto
re, itidem finitus e&longs;t, propterea finibus
& terminis concluditur: e&longs;t ergo motus
itio quædam, &longs;iue mutatio ex termino in
planis&longs;ime &longs;ignificat: nuncupatur enim
to\ba/llen meta) to/
tran&longs;itus ex hoc in illud, vt Ari&longs;t.
gram
maticorum &longs;ecedil;pis&longs;ime præcepta con&longs;ecta
tus in phy&longs;icis interpretatur. Mutatio
tamen latius patet, quàm motus,
omnis quidem motus e&longs;t mutatio, &longs;ed
non omnis mutatio e&longs;t motus: quia ge
neratio, & interitus e&longs;t mutatio, motus
verò differt à generatione & interitu,
quemadmodum ex natura terminorum
& finium, quibus clauduntur, manife&longs;tò
apparet. Nam termini &longs;unt, oppo&longs;iti,
alioqui nullus citaretur motus, &longs;ed cun
cta quie&longs;cerent, illa cuim diuer&longs;a na
tura e&longs;t opifex motus. Po&longs;&longs;unt autem
opponi, aut
trariè. aut
tradictoriè, veluti affirmatio & negatio
Contrariè quidem, vt &longs;anatio e&longs;t mo
tus ex ægritudine in fanitatem: namSi
mili quoque modo ægrotatio e&longs;t muta
tio ex &longs;anitate in ægritudinem. Mo
tus ergo profici&longs;cens ope motoris, in re
mobili, qua mobilis e&longs;t, à termino con
trario fertur i˜n terminum contrarium. Sed ad e&longs;&longs;entiam contrarietatis, magis
concurrit terminus contrarius, in quem
de&longs;init motus, quám terminus pari
ter contrarius a quo inchoat motus:
propterea quòd terminus, à quo pro
fici&longs;citur motus, e&longs;t liberatio contra
rietatis, terminus ver
contendit, e&longs;t a&longs;&longs;umptio contrarieta
tis: per illum abit á contrarietate,
per hune &longs;ubit contrarietatem: e&longs;t igi
tur motus, ex &longs;ubiecto contrario, in
contrarium. Contradictorie verò ad
uer&longs;antur, vbi fit tran&longs;itus, ex &longs;u
biecto, &longs;iue ex affirmatione, in non &longs;ubie
ctum, &longs;iue negationem, qualis e&longs;t interitus:
gatione in &longs;ubiectum, &longs;iue affir
mationem, cuiu&longs;modi e&longs;t generatio. Porrò interitus, atque generationon e&longs;t
motus, &longs;ed rectius nominatur muta
tio, &longs;iquidem non &longs;it ex contrario,
quin potius ex non contrario: quia e&longs;t
ex negatione in affirmationem, vt ex
non ente in ens, & vicis&longs;m, ex affirma
tione in negationem, vt ex, ente, in
non ens. Sed affirmantia, &longs;iue aien
tia, & negantia, vt Cicero quoque te&longs;ta
cur, non &longs;unt contraria, &longs;ed contradicen
tia. Motus ergo, & mutatio, ratione ter
minorum differunt. Et quemadmodum
motus, clauditur terminis contrariis, ita
etiam ratione terminorum, alter alteri
contrarius e&longs;t: nam illi &longs;unt motus con
trarii, qui cientur ex contrariis in
contraria: cuiusmodi &longs;unt &longs;anatio &
ægrotatio, cuius modi&longs;cientia, quæ di-
&longs;cientia ab alio accepta, & error per
alium: cuiu&longs;modi locus &longs;uperus, & in
&longs;erus, ratione longitudinis, aut dextes
& &longs;ini&longs;ter, meritò latitudinis, aut po&longs;te
rior, & anterior, ratione altitudinis. Ex contrariis autem, vel &longs;unt exactè
contrarii, vel quodam modo. Exactè
contrarii illi planè &longs;unt, qui cientur ex
contrariis extremis, in contraria ex
trema. Quodam modò contrarii
iudicantur illi e&longs;&longs;e, qui &longs;unt ex mediis
contrariis: nam medium comparatum
cum alterutro extremorum, rationem
obtinet alterius extremi. Non
tus, &longs;ed propriè & primum motus, qui
fiunt in loco, aduer&longs;antur ratione ter
minorum (vt explanaui) qui &longs;unt
oppo&longs;iti, &longs;ed etiam ratione modi. Nam
omnis motus, e&longs;t aut violentus, aut na
turalis. At verò interitus, aduer&longs;atur
non modi: propterea quòd interitus,
e&longs;t mutatio ex ente: generatio ex non en
te, ens non ens, e&longs;t, non e&longs;t, &longs;unt termini
oppo&longs;iti, & contradicunt. Sed interi
tus aduer&longs;atur reritui, & generatio ge
nerationi, non ratione terminorum, &longs;ed
modi duntaxat: quoniam vtraque muta
tio, e&longs;t aut violenta, aut naturalis. Nam
interitus naturalis, aduer&longs;atur interi
tui pr&ecedil;ter naturam, pariter & generatio
ni, &longs;ed alia ratione, nempè termmino
rum. Et quemadmodum motus, atque
mutationes aduer&longs;antur, aut ratione ter
minorum, aut modi, ita quoque iudicari
volo de quiete, de qua &longs;uo loco breuiter
dicetur. Quin potius illud di&longs;quira
mus, quod ad
pertinet, an in omni motu &longs;it duplex
trarietasNonnulli quidem, qui &longs;ibi
totum nomen
cem contrarietatem, alteram &longs;anè, quæ
&longs;umitur à terminis contrariis, alteram
autem, quæ &longs;umitur à modo. A ter
minis contrariis, vt latio à &longs;upero ad
inferum locum, e&longs;t contraria lationi, quæ
e&longs;t ab infero ad &longs;uperum. A modo, vt
latio ignis &longs;ur&longs;um, e&longs;t contraria lationi
eiu&longs;dem deor&longs;um, quia illa quidem e&longs;t
naturalis, hæc verò e&longs;t præter naturam. Huiu&longs; modi autem differentias (natu
ra, & præter naturam) non, inueniri af
firmant in aliis motibus, neque in altera
tione, neque in accretione, neque in imminu
tione, neque in generatione, neque in inte
ritu. Sanatio enim non diuiditur in
naturalem, aut præter naturam: nec in
crementum e&longs;t aut natura, aut præter
naturam: nec generatio, neque interitus
diducitur in naturalem, aut præter na
turam: quemadmodum nec &longs;enium, nec
lem & præter naturam. Sed hi perin
&longs;ignes &longs;citcer philo&longs;ophi (meo quidem
iudicio). parum attendunt, quid eaun
cient. Nam de &longs;ententia Ari&longs;totelis,
ego arbitror omnem motum mutatio
nem que e&longs;&longs;e capacem harum differen
tiarum: &longs;iquidem latio, alteratio, accre
tio, imminutio, pos&longs;it e&longs;&longs;e motus violen
tus, & naturalis: pariter & interitus, atque
generatio e&longs;&longs;e violenta mutatio, & natu
ralis. Sed violentum idem e&longs;t, quod
præter naturam: id autem quod e&longs;t præter
ter naturam, opponitur ei quod e&longs;t &longs;e
cundum naturam. Porrò natura e&longs;t
principium mutationis, in re mutabili,
in qua ine&longs;t. Violenta autem, &longs;iue vis,
e&longs;t principium mouendi atque mutandi
rem, extra quam e&longs;t. vt docet Ari&longs;to. li
bro tertio de vita & moribus. Gene
ratio igitur, & interitus, & alteratio, &
tatio, atque motus naturalis, vbi &longs;erua
tur ordo à natura præ&longs;criptus, & tem
pus
fatalis quoque iure optimo nominata e&longs;t
hæc mutatio à Peripateticis: quando
quidem
cau&longs;arum, & ordo à natura præfinitus:
dicitur ergo violenta mutatio, quando
allata ui externa, ordo naturæ turbatur,
ac peruertitur: vt accretio frumenti in
hortis Adonidis fuit violenta, & præ
ter naturam: propterea quod irrigatum
calida, ante tempus à natura præ&longs;cri
ptum, & intempe&longs;tiue increuit: & &longs;æpe
pili ex vi oleorum calidorum, & arte
adhibita, præter naturam, pr&ecedil;ter que fa
tum &longs;uccre&longs;cunt. Quid quæris; &longs;olutio,
morbi in diebus decretoriis natura e&longs;t,
in aliis diebus non decretoriis e&longs;t vio
lenta, & præter Ni&longs;i igitur tur-
tor citabit motum naturalem, à termi
no ad terminum, atque &longs;ine intermis&longs;ione
continuabit, vnum que & perpetuum
producet. Nam motus à termino con
trario, ad terminum contrarium, &longs;ine
intermis&longs;ione productus, efficitur vnus
& continuus. Ad
dam
& vt partes &longs;int &longs;imul, non &longs;eor&longs;um, & vt
extrema ordine cohæreant per
termedium
nuæ &longs;int. Porrò intermedium e&longs;t, id
quò res prius peruenit, quàm ad id, ad
quod vltimò mutatur, quæ naturà con
tinenter mouetur: tria enim ad motum
concurrunt, & duo extrema, & vnum in
ter medium, quia motus, vt antea expo
nebam, e&longs;t mutatio ab extremo contra
rio, ad alterum extremum contrarium. Ad extrema verò non fit tran&longs;itus &longs;ine
Continenter autem mo
ueri &longs;ecundum naturam, e&longs;t &longs;ine
rei intermis&longs;ione, aut nulla, aut per exi
gua, &longs;iue momentanea (per exiguum
enim pro nihilo ducitur) mutari ad ex
tremum, At continenter moueri &longs;ine
temporis intermis&longs;ione, non e&longs;t moueri
continenter &longs;ecundum naturam: quia in
continuatione motus &longs;ecundum natu
ram, con&longs;ideratur ordo partium rei. Nam mouere digitos ab extremis fi
dibus, ad, extremas, prætermis&longs;is inter
mediis, &longs;ine intermis&longs;ione temporis, non
e&longs;t continenter &longs;ecundum naturam mo
ueri: continuatio enim motus, &longs;impli
citer æ&longs;timatur ad temporis continua
tionem. At continuatio motus &longs;ecun
dum naturam, æ&longs;timatur ad continua
tionem rei. Proinde intermedium im
peditum, &
non e&longs;t &longs;uum intermedium, vt la-
niret ad locum &longs;uperiorem, loci &longs;upe
rioris, non e&longs;t
pellatur à continuatione Ex
trema autem, & vltima in motu, vt di
xi, &longs;unt planè contraria: contraria
&longs;unt, quæ po&longs;ita &longs;ub eodem genere plu
rimum di&longs;tant: di&longs;tantia e&longs;t men&longs;ura ex
tremorum. In motu loci men&longs;ura e&longs;t li
nea recta, quia finita e&longs;t, atque bre
uis&longs;ima, quæ quidem proprietas adiu
dicatur men&longs;uræ. In alteratione men
&longs;ura e&longs;t qualitatis intentio, & remi&longs;
&longs;io. In accretione, & imminutione,
e&longs;t quantitas perfecta & imperfecta. Itaque motus, qui e&longs;t vnus, idem
etiam e&longs;t continuus, vicis&longs;imque, qui
e&longs;t continuus, is quoque e&longs;t vnus. Porrò continuum id e&longs;&longs;e definimus, cu
ius extrema &longs;unt &longs;imul, hærent, tangunt,
pariter & tanguntur, ita quidem,
&longs;cant, & ex duobus
linea e&longs;t Vno enim puncto partes eius
& Motus
vnus, aut genere &longs;ummo, aut &longs;pecie, aut
numero. Genere quidem, vt
&longs;unt vnus motus,
motus. Specie veró, aut diuidua, aut indiuidua.
Species &longs;ane diuidua e&longs;t, qu&ecedil; partim e&longs;t
genus, partim e&longs;t &longs;pecies, vt coloratio e&longs;t
&longs;pecies diuidua
tionis
vnus
lum
uiduam, dicitur vnus quodam modo, vt
ad &longs;cientiam, quia &longs;cientia e&longs;t &longs;pecies di
uidua relata ad v
nis, & &longs;cientiæ: relata verò ad inferio
res habitus, ad philo&longs;ophiam, ad arith
meticam, e&longs;t genus. Dealbationes ve
rò omnes &longs;unt motus vnus &longs;pecie indi
uidua &longs;impliciter: quia e&longs;t motus ad
&longs;peciem vnam indiuiduam. Simili quoque
rationis modo, denigrationes &longs;unt mo
tus vnus &longs;impliciter &longs;pecie indiuidua. Numero vnus, e&longs;t vnius numero for
mæ, vt hæc dealbatio, & hæc denigra
tio. Vt autem &longs;it numero vnus &longs;im
pliciter, tria de&longs;iderat, in primis mobi
le vnum numero, & per &longs;e, non ex
ti
tremum formam vnam numero, &longs;iue id
genus, in quo e&longs;t, vel qualitatem, vel
titatemMobile qui
dem de&longs;ide. vnum numero, & per
&longs;e, quia vnum &longs;pecie pote&longs;t e&longs;&longs;e, & mo
tus tamen erunt diuer&longs;i, vt Socrates, &
doquidem &longs;int homines: &longs;ed motus
qui fiunt in ip&longs;is, non &longs;unt vnus nu
mero. Addidi per &longs;e, quia tamet&longs;i
Cori&longs;cus albus e&longs;t vnus, tamen motus
non erit vnus numero, & per &longs;e, ni&longs;i ex
accidenti: nam quà Cori&longs;cus e&longs;t, de
ambulat, quà verò albus, mutatur ex ni
gredine in albedinem. Dealbatio &
deambulatio non &longs;unt motus vnus per
&longs;e, &longs;ed ex accidenti vnus, quia accidit
Cori&longs;co deambulanti albe&longs;cere, & quia
deambulatio e&longs;t vna numero, ideo ac
cidit vt vterque motus qui diuer&longs;us
e&longs;t, vnus &longs;it. Tempus verò requirit,
quoniam pote&longs;t Socrates mutari ad
mam
dinem, quia pote&longs;t albe&longs;cere, &longs;ed tem
poris interuallo, & non continuato
tempore, illa quidem dealbatio, quæ
fit diuer&longs;is temporibus, non e&longs;t vna
nuatum, & vnum numero. Nam motus
veluti dealbatio, quæ interiit, & tem
pus quod præteriit, non redit vnum
numero, &longs;ed &longs;pecie tantum: vt enim
corpora æterna eadem numero, ita ge
nita & interitura eadem &longs;pecie, non nu
mero reuertuntur: motus verò tam
æternus, quàm genitus & interiturus,
non redit idem numero, &longs;ed &longs;pecie
duntaxat. Proinde, conuer&longs;io cœle
&longs;tis hodierna, & he&longs;terna, non e&longs;t ea
dem numero, &longs;ed &longs;pecie tantum: quia
motus, qui &longs;emel interiit, idem nu
mero non reuertitur, &longs;ed &longs;pecie: &longs;i
quidem tempus, quod redit, non idem
numero, &longs;ed &longs;pecie duntaxat redire
cen&longs;eatur. Hoc tamen intere&longs;t inter
motus genitos, & conuer&longs;iones cœle
&longs;tes, quòd ex omnibus conuer&longs;ioni
bus fit vnus numero motus: quoniam
ris interuallum: atque adeo mobile ni
mirum cœlum vnum numero e&longs;t, et
eadem e&longs;t &longs;pecies lationis. Formam
quoque requirit vnam numero, quia
&longs;i Socrates mutetur ex ophthalmia in
&longs;anitatem, non e&longs;t vnus numero motus:
propterea quòd &longs;anitas e&longs;t vna &longs;pecie,
non numero: nam &longs;anitas e&longs;t forma
communis, quæ habet infra &longs;e alias: vt
enim e&longs;t multiplex temperamentum,
ita quoque e&longs;t multiplex forma &longs;anita
tis. His ergo legibus ob&longs;tricta e&longs;t con
tinuatio motus, à quibus &longs;olutus, illicò
de&longs;init e&longs;&longs;e continuus. Exemplis ip&longs;as
illu&longs;tremus, &longs;iquis currendo, febricitet,
profectò eius motus non e&longs;t conti
nuus: quoniam non e&longs;t vnus: de&longs;init
autem e&longs;&longs;e vnus, quia forma non e&longs;t vna.
locus: et febricitatio e&longs;t alteratio, cuiusItaque et &longs;i mobile e&longs;t
vnum, & tempus vnum, quia non in
termittit: nihilo, minus motus non e&longs;t
continuus. Rur&longs;um multi currentes
in equis, qui inuicem & per manus &longs;ibi
lampada in certaminibus græcis trade
bant, non fuit illorum motus
quoniam de&longs;iderabatur &longs;ingularitas, &longs;i
ue vnitas mobilis, quoniam multi fue
runt cur&longs;ores, attamen vna fuit lationis
forma, nempe iocus vnus, & tempus
vnum minime intermittens. Huiu&longs; mo
di ergo motus non &longs;unt continui, &longs;ed po
tius coh&ecedil;rentes, & deinceps &longs;equentes:
quoniam habent tempus
inde his &longs;atis e&longs;t continuatio temporis. Cum igitur hac lege fiat vnus, & con
tinuus, tunc efficitur, vt neque ex in
diuiduis partibus, & terminis motus
tur: &longs;ed ex diuiduis coale&longs;cat motibus,Nam
motus &longs;equitur compo&longs;itionem &longs;imul
& diui&longs;ionem magnitudinis, ac tempo
ris: & vicis&longs;im magnitudo, & tempus
tionem
& proportione quadam mutuò &longs;ibi
&longs;pondentEc quis dubitat, &longs;i aliquod cor
pus mobile æqualis celeritatis, hora vna
confecerit
ra dimidiata confecturum quinquagin
ta: non &longs;anè ob
motus,
rantVt enim puncta in magnitudine,
& in&longs;tantia, quæ
re
recepto
menta in motu, quæ nuncupantur
ab Ari&longs;to.
termini magnitudinis, at non &longs;unt ma
gnitudo, nec ip&longs;a Simili quoquera
tionis modo vt in&longs;tantia temporis, ita
momenta &longs;unt termini motus: ex his
neque motus,
ille ex motibus, hoc verò ex temporibus
con&longs;urgit. Cæterum motus vnus atque
continuus,
quia vnum e&longs;t quoddam
ctumSed ille e&longs;t veré perfectus, qui illuc
euadit, quò promouere natura in&longs;tituit:
promouetur
aut inæquabilis, aut velox, aut tardus:
quamuis &longs;it continuus. Aequabilis e&longs;t,
qui totus e&longs;t &longs;ibi &longs;imilis, & obtinet par
tes cunctas inter &longs;e &longs;e congruentes: ic
circo as&longs;imilatur lineæ recte, quæ vide
tur &longs;imilis vndiquaque, & vna: inæquabi
lis as&longs;imilatur tortuo&longs;æ & anfractuo
&longs;&ecedil; qu&ecedil; videtur e&longs;&longs;e Porró cau&longs;a &ecedil;quabilitatis & in&ecedil;quabili
tatis e&longs;t duplex, aut e&longs;t id, in quo cieturSanè id, in quo e&longs;t mo
tus, e&longs;t aut magnitudo, aut qualitas, aut
locus: ideo in &ecedil;quabili &longs;pacio latio
tus &ecedil;quabilis, vti in linea recta: in &ecedil;qua
bili qualitate intenditur, & remittitur
&ecedil;quabilis alteratio: in &ecedil;quabili magnitu
dine
minutio. Modus
ditas: ex &longs;imilitudine enim celeritatis, ac
tarditatis, motus cietur &ecedil;quabilis, ex di&longs;
&longs;imilitudine in&ecedil;quabilis: ex quo fit ma
xime
cie motus.
omni fermè animalis genere, ideo
eius &longs;pecies, nec
lis, &longs;ed e&longs;t accidens. Simili quoque
modo celeritas & tar ditas reperitur in
omni &longs;pecie motus: naturalis enim
initia tardus e&longs;t, in fine accelerat. Et quemadmodum ex celeri
tatis, & tarditatis incremento diuidi
tur tempus, ita quoque magnitudo, vt li
quido con&longs;tat ex definitione velocioris
& tardioris corporis acti per aliquam Ex de&longs;criptione velo
cis motus facillime digno&longs;citur tardus,
quia
tio: tardus igitur motus e&longs;t, quo mobi
le corpus, aut in æquali
aut in maiori æquale. Cau&longs;a' verò velo
citatis ac tarditatis (vt pote
corpus inanime celerius alio mouea
tur) duplex reddi &longs;olet: altera
tur à dis&longs;imilitudine medii: altera ve
rò à di&longs;pari grauitate & leuitate corpo
ris mobilis. Corpus namque longè cele
rius fertur per medium liquidius & ma
gis tenue, vt per aëra, quàm per &longs;olidius
& &longs;pis&longs;ius, vt per aquam: vt pote quod
autem ob&longs;i&longs;tat, renitatur & remoretur
motum: nam tenue e&longs;t, quod diuidi
tur facilé, id
etiam facilè terminatur. Itaque
facilius terminatur,
rea citius diuiditur. Sed qualis e&longs;t ra
tio fiue proportio medii in tenuitate ac
den&longs;itate ad
&longs;anè talis e&longs;t motus ad
te & tarditate. Corpus
us, eò celerius de&longs;cendit, &
us, Sed hæc cor
pora, qu&ecedil;
& tardiori,
dem figur&ecedil;, atque hæc enim oia &longs;unt adiumenta, vt pote
qu&ecedil;
& velocitatem. At verò &longs;i nulla &longs;it pro
portio medii in tenuitate & den
ris ad tempus neque motus ad motum.
Proinde motus in vacuo nequaquam
cietur, quia inanis, & pleni, quæ &longs;unt
media, per quæ motus agitatur, nullas
e&longs;t proportio in tenuitate, & den&longs;itate:
quoniam inane e&longs;t quoddam infinitum,
plenum verò e&longs;t finitum: &longs;ed finiti ad
portio nulla: quemadmodum nulla e&longs;t
proportio puncti ad lineam, & nihili ad Posita & constituta cau&longs;a ve
locitatis, & tarditatis,
nitur illa quæ&longs;tio, quæ viros doctes ha
buit sollicitos hactenus: cur corpora,
quæ naturà
ximant loco proprio, tunc celeriori mo
tu ferantur. Con&longs;picimus cum gut
ram, inquit Serato, quæ defluena ab
imbricibus, vb pauimento propinquat,
ab vehementem celeritatem disucitur,
tum ab alto tecto, &longs;onum grauiorem
ædit proximè &longs;uum locum. At cor
pora quæ mouentur præter naturam,
tardius, & &longs;egnius aguntur propè lo
cum, ad quem pelluntur. Fottas&longs;is
ea e&longs;t ratio, quòd corpus &longs;ponte natu
ræ motum maiorem, & vim acquirit,
accedens proximè locum proprium:
quia forma &longs;ua, & natura totius, magis
ac plenius participat. Tamet&longs;i hæc opi
nio pote&longs;t defendi, & captio&longs;is
mentis
e&longs;&longs;e comprobatam à quibusdam minu
tis philo&longs;ophis, mihi tamen non pro
batur: propterea quòd cum his uo&longs;tris
placitis (vt credo) Peripateticis mi
nimè conuenit. Ex natura ergo medii
&longs;pacii, per quod fertur corpus natu
ra mobile, cau&longs;a potior multò, &longs;umi po
te&longs;t. Quando igitur corpua propin-
tur, tunc minus medium intercedit,
& fit tenuius, & ideo facilius diuidi
tur, ac minus impedit, minu&longs; que re
&longs;i&longs;tit, ob id celerius mouetur. Non de
&longs;unt aliqui haud ob&longs;curi nominis phi
lo&longs;ophi, qui cau&longs;am referant in plures
partes medii, verbi cau&longs;a aëris ad mo
tum actas, atque validè agitatas: &
ideo minus re&longs;i&longs;tunt: quia plures &longs;unt
in motu, quàm in quiete tunc, cum pro
pinquat corpus loco proprio: nam
quantò plures partes quie&longs;cunt, tan
tò validius re&longs;i&longs;tunt, quia firmæ con
&longs;i&longs;tunt: nutantes verò & qua&longs;i fluitan
tes, paulo
que huc illuc impelluntur. At in motu
violento, & præter naturam, vis im
pellens, aut impetu facto proiiciens,
paulatim & perpetuò deficit, & qua
&longs;i exole&longs;cit: quippe quæ &longs;emper of-
&longs;centes, quàm incon&longs;tantes, &
tas
fertur in fine, quàm in principio mo
tus. Vt vt res e&longs;t, de hac controuer&longs;ia
nunc non &longs;um &longs;ollicitus, modo apud
te con&longs;tet cau&longs;am pendere ex natura
medii, &longs;ecundum dogma Ari&longs;totelis:
quemadmodum plenius et diligentius
explanaui in opere no&longs;tro; de &longs;cho
la&longs;ticis controuer&longs;iis. Sed hæc om
nia, quæ hactenus dixi, de celerita
tis & velocitatis cau&longs;a, dicta e&longs;&longs;e vo
lo de velocitate, et tarditate corpo
rum inanimium: nam nemini e&longs;t du
bium, quin corpora &longs;int cuncta, aut
animata, aut inanimia: animata, aut
immortalia, vt corpora cœle&longs;tia, aut
mortalia, vt corpora hominum bru
torum, &longs;tirpium: inanimia, aut &longs;im
plicia, vt elementa quatuor, aut com-
& reliqua id genus grauia, & leuia:
propterea aliter e&longs;t iudicandum de ce
leritate, & tarditate inanimium corpo
rum, quàm animatorum. Corpora ete
nim inanimia, non po&longs;&longs;unt temporis mo
mento moueti, propter repugnantiam
externam, quia (vt nuper dicebam) me
dium &longs;ua &longs;pis&longs;itudine, aut tenuitate im
pedit, ac remoratur motum, tenuitate
quidem minus, &longs;pis&longs;itudine verò ma
gis. Animata corpora caduea, nec &longs;u
bitò mouentur, nec aut celerius, aut
tardius, cum propter repugnantiam ex
ternam, tum internam. Diuiduntur
enim in partem per&longs;e mouentem, vt
formam, & partem per &longs;e motam vt
corpus. Inanimia non diuiduntur in
partem per &longs;e mouentem, & per &longs;e mo
tam, vt elementa, &longs;ed in formam, ac &longs;im
plicem materiam, quæ per &longs;e non mo-Cau&longs;a ergo interna velocitatis,
& tarditatis animatorum corporum,
e&longs;t ip&longs;a repugnantia, inter partem mo
tam, & mouentem, vt corpus huma
num, vel ferinum, non pote&longs;t tanta ce
leritate ferri, vt &longs;ubitò moueatur, tum
quia pars mota re&longs;i&longs;tit animæ per &longs;e
mouenti, tum quia mouetur per ple
num &longs;pacium, aut &longs;pis&longs;ius, aut rarius:
propter hanc eandem repugnantiam
inter partem motam, & mouentem, ma
gni quidam philo&longs;ophi &longs;ibi per&longs;ua&longs;e
runt, corpus cœle&longs;te ita celeri motu
conuerti, vt celeriori non pos&longs;it: &longs;iqui
dem formæ &longs;uæ mouenti, orbis cœle
&longs;tis repugnet, & ob&longs;i&longs;tat. In hac hæ
re&longs;i fui&longs;&longs;e videtur Ari&longs;toteles, qui in &longs;e
cundo libro de cœlo & mundo, iudi
cat, &longs;i ad orbem &longs;tella ad deretur, om
nino fore, vt is vel à &longs;uo motore eti
quod repugnantia incre&longs;ceret. Sed re
pugnantia interna corporis cœle&longs;tis,
& cadues, e&longs;t valde dis&longs;imilis, quia cor
pus caducum repugnat, & renititur,
ne feratur in eam partem, in quam &longs;ua
forma mouet. Cœle&longs;te verò propen
det &longs;emper & inclinet eò, quò &longs;ua for
ma mouet, &longs;ed ob&longs;i&longs;tit, ne ocyus conuer
tatur, quàm conuerti aptum &longs;it. Ex
quo loco planè intelligitur de &longs;enten
tia Ari&longs;totelis, Deum habere poten
tiam mouendi finitam, non infinitam. Sed hæc di&longs;ceptatio in alium locum,
& aliud tempus reiiciatur: quandoqui
dem ad v&longs;um, & finem motus a&longs;pira
re, &
portunius: nihil enim natura temerè,
& &longs;ine cau&longs;a molitur, & facit, &longs;ed
&longs;uos conatus (ni&longs;i ab aliqua vi externa
impediantur) intendit in aliquos v&longs;us,
e&longs;t, & fru&longs;tra ab artifice factus e&longs;t, qui
pedem aliquem non munit, & induit,
&longs;ic quoque motus in hoc diuino opificio
inca&longs;&longs;um cieretur, ni&longs;i à &longs;agaci, & pro
uida natura, ad
&longs;titutus. Natur&ecedil;
quodam in&longs;tinctu appettat, & a&longs;pires
ad rerum cu&longs;todiam. Cu&longs;todiri autem
non po&longs;&longs;unt ni&longs;i per &longs;uam
mam
& tanti&longs;per &longs;unt, atque &longs;unt in opere, quo
ad forma
continuò
igitur præ&longs;tet e&longs;&longs;e, quàm
&longs;alutaris adhibuit omnes conatus in for
mam, veluti &longs;ummum bonum omnium
rerum naturalium. Vtile enim e&longs;t, &
bonum quamque rem per
nime potuit, &longs;ine aliquo commodis&longs;i
mo in&longs;trumento. Nam qui&longs;que opifex
ad opus fabricandum, accommodæ
omnia genera illorum armorum, quæ
e&longs;&longs;e aptiora iudicat. Simili quoque mo
do natura, quæ e&longs;t &longs;ummus artifex, &
idea, atque imago artis, commodiori in
&longs;trumento vti non potuit ad formasedu
cendas, atque res vniuer&longs;i mundi fin
gendas, quàm ip&longs;o motu. Vt enim ex
&longs;emine genitali conformetur illud' ani
mal &longs;agax, prudens, & rationis capax,
qui vocatur homo, habet opus natu
ra, alteratione, atque generatione: &longs;ed
generari & educi non pote&longs;t forma ho
minis, quin &longs;eminis intereat, quia ge
neratio vnius rei, e&longs;t interitus aloe
rius. Alteratio autem & generatis,
at interitus, &longs;unt mutationes, & m
tus, vt initio explanabam. Sed ot
perficeretur, & ab&longs;olueretur opus, atque
extendetetur ad eam magnitudinem
præfinitam, quæ commoda &longs;it ad opus. Nam forma non in quacunque magni
tudine pote&longs;t e&longs;&longs;e principium operan
di. Vt enim artifex non pote&longs;t figu
ram eius nauigii inducere, in quamuis
portionem materiæ, quod v&longs;ui &longs;ic, &
vtile ad &longs;ulcanda matia, &longs;ic forma re
quirit materiam, quæ extendatur in
certam quantitatem, ac terminatam,
exten&longs;io autem e&longs;t motus, & quodam
modo loci mutatio, vt antea dicebam. Itaque motus e&longs;t in&longs;trumentum natura
le, aptis&longs;imum ad exornandas mate
rias &longs;uis formis, vt hæc pulchra rerum
vicis&longs;itudo in terris con&longs;eruetur. Nam
bonus artifex, non &longs;olum &longs;tudet opus
&longs;uum probè fingere, atque ornare, &longs;ed
etiam fictum, & &longs;umma arte elabora-
tura &longs;agax, & prouida, quia &longs;ube&longs;t for
mæ materia quædam incon&longs;tans, & no
uæ formæ appetens, &
præfecit diuinas mentes, & coele&longs;tia cor
pora, quæ &longs;empiterno tempore circum
acta, con&longs;eruarent hoc in&longs;trumentum
in æternitatem. Idque vt opus naturæ,
quod interit, omne citra globum lunæ
&longs;eruato incolumi in&longs;trumento, per
dam
peturitatem. Verum enim uerò res na
turales, vt generentur, atque con&longs;eruen
tur, non &longs;olùm habent opus motu, &longs;ed
etiam quiete: quandoquidem, nec cun
ctæ quie&longs;cant, nec cunctæ mouean
tur, &longs;ed interim quie&longs;cant, interim
agitentur: propterea vt integra mo
tus natura plus atque plus appareat,
quo rerum vicis&longs;itudo con&longs;eruatur, e&longs;
&longs;entia quietis non e&longs;t negligenda: nam
cognitionem animæ, illi non modo
eius facultates, & opera, & &longs;en&longs;ilia
propria, qualia &longs;unt vi&longs;ilia, auditi
lia, gu&longs;tatilia, tactilia, olfactilia, con
templantur, &longs;ed etiam quid &longs;it in
ui&longs;ile, inauditile, & reliqua in&longs;en&longs;i
lia di&longs;quirunt. Simili quoque rationis
modo opinor non e&longs;&longs;e &longs;atis, &longs;cire quid
&longs;it, & qualis &longs;it motus, atque eius mo
bile: &longs;ed etiam (mea quidem &longs;en
tentia) operæ e&longs;t precium intelli
gere, quid &longs;it illud, quod adurr&longs;a
tur & motui & mobili. Nam non
e&longs;t cuipiam dubium, quin immobi
le aduer&longs;etur & pugnet cum mobili. Porro immobile, quod ab Ari&longs;totele
nuncupatur
concipitur. Aut enim immobile id e&longs;t,
quod nullo pror&longs;us modo pote&longs;t moueri,
neque per &longs;e, neque ex accidenti, cuiu&longs;modi
mundi: aut quod longo tempore mo
netur, vt &longs;tellæ errantes, vt diuturna
ægrotatio: aut quod ægre mouetur,
vt corpora indecenter conformata, qua
les &longs;unt loripedes: aut quod &longs;anè quie
&longs;cit, &longs;ed aptum e&longs;t vt moueatur, &
quando, oportet', & vbi oportet, &
quemadmodum oportet. Quando
oportet, quia puer vt primum natus,
licet non moueatur, non tamen dici
tur immobilia: quoniam nondum ve
nit tempus, quo pote&longs;t moueri, &
quomodo debet moueri. Vbi opor
tet, quia in terra, non vocamus pi&longs;ces
immobiles, quanquam non mouentur:
nec homines immobiles, qui in cœlo
fiue aete priuantur motu: quia locus
vbi mouentur homines, e&longs;t terra, vbi
pi&longs;ces natant, e&longs;t aqua: quemadmo
dum igitur immobile po&longs;tremi generis,
litas, quæ dicitur à Græcis
hoc e&longs;t priuatio motus: à Latinis appo
&longs;itè, vocatur quies. Nam priuatio habet
magnam similitudinem cum ip&longs;o con
trario, &longs;ed hoc intere&longs;t, quòd priua
tio non omnino negat, &longs;ed habet apti
tudinem innctam cum negatione: con
tratium verò negat protlus. Argu
mento &longs;unt cæcum, & inerme, quæ di
&longs;tinguntur à non vidence, & à non ar
mato. Itaque quies opponitur motui
priuatiuè, &longs;ed non indi&longs;criminatim,
quæque quies, cuique motui opponi
tur. Nam quies in termino à quo mo
tus incipit, opponitur motui: non qui
es in termino, in quem definit mo
tus: propterea quòd, quies in ter
mino ad quem e&longs;t motus, finis & per
fectio e&longs;t ip&longs;ius motus, quæ dicitur
verbi cau&longs;a, &longs;anationi opponitur illa
quies, quæ e&longs;t in ægritudine, non ea,
quæ e&longs;t in &longs;anitate:
perfectio &longs;anationis: &ecedil;gritudo verò e&longs;t
contratis, & aduer&longs;a, à qua deiicitur. Sed quia termini &longs;unt contrarii, ideo
quies erit quoque quieti contraria. Qui
es ergo in termino à quo profici&longs;citur
motus, aduer&longs;atur quieti, qu&ecedil; e&longs;t in ter
mino ad quem cietur motus: et quem
admodum mutationes opponuntur mu
tationibus contradictoriè, hoc e&longs;t per
generatio & interitus: &longs;ic mutationis
Gr&ecedil;cis
verbo reddamus) immutabilitas, oppo
nitur priuatiuè mutationi. At cui?
ro
get quis: nempè illi, quæ e&longs;t in termi
no à quo fit mutatio, non illi, qu&ecedil; e&longs;t in ter-
forma &
opponitur immutabilitas illa, quæ e&longs;t
in negatione &longs;iue in non ente, & interi
tui illa, quæ e&longs;t in affirmatione, hoc, e&longs;t
in ente: at que vt generatio & interitus,
affirmatio & negatio opponuntur, ita
quoque immutabilitates opponuntur al
tera alteri, quemadmodum etiam di
ctum e&longs;t de motu. Sed immutabili
tas non e&longs;t quies, alioqui alterum duo
rum incommodorum nobis incumbe
ret, aut non omnis quies opponeretur
motui: aut generatio, atque interitus e&longs;
&longs;et motus, id quod &longs;anè vtrumque e&longs;&longs;et
ab&longs;urdum. Iam verò cum &longs;tatuerimus
quietem in termino, à quo recedit mo
tus, opponi motui, qui ab eodem pro
fici&longs;citur, tunc rogauerit qui&longs;piam, an
duo contraria &longs;int &longs;imul, quoniam vi
dentur e&longs;&longs;e ambo in aliquo, atque co-
&longs;ua quies. Roganti hunc in modum
re&longs;ponderem, e&longs;&longs;e &longs;imul non &longs;implici
ter, &longs;ed quadam ex parte: quia quem
admodum motus partim e&longs;t in termi
no à quo incipit, partim etiam in ter
mino in quem de&longs;init, quia e&longs;t diuidu
us: &longs;ic etiam quies participat vtriu&longs;que
termini: vt quando fit denigratio,
quies partim e&longs;t in albedine, partim
in nigredine: quia &longs;uccedit nigredo &longs;en
&longs;im. Pr&ecedil;terea quies & motus, vt The
mi&longs;tius atte&longs;tatur in Phy&longs;ica Ari&longs;tote
lis, non verè opponuntur, &longs;ed e&longs;t op
po&longs;itio priuatiua, quæ dicitur à Gr&ecedil;cis
e&longs;t priuatio motus. At magis motus,
quàm quies motui aduer&longs;atur, &longs;iqui
dem motus &longs;int contrarii. Rur&longs;us hoc
loco aliquis &longs;ci&longs;citari commodè pote&longs;t,
an quietis &longs;it generatio, non enim vide-
tis e&longs;t via ad &longs;tatum, quem nuncupat
Ari&longs;toteles
r&ecedil; &longs;ur&longs;um pr&ecedil;ter naturam, e&longs;&longs;et via ad
&longs;tatum, quod quidem e&longs;t fal&longs;um, quia
quæ feruntur ad &longs;tatum, illa &longs;tatui pro
pinquiora celerius mouentur. Sed ter
ra, qu&ecedil; fertur &longs;ur&longs;um, tardius mouetur:
ergo quietis non e&longs;t generatio. Præ
terea ire ad &longs;tatum, e&longs;t moueri in pro
prium
&longs;um &longs;uapte natura in proprium locum. Rur&longs;um altius rem &longs;peculanti, videbi
tur quietis e&longs;&longs;e generatio: quoniam
pote&longs;t quippiam quie&longs;cere, cuius quies
non generatur: hoc e&longs;t non pote&longs;t quie
&longs;cere, quod ad quietem non peruenit. Huic itaque &longs;ci&longs;citanti, atque dialectico
more in vtramque partem di&longs;putanti, &
argumento&longs;a oratione cauillanti, non
prius re&longs;ponderem, quàm mihi secum
po&longs;ita &longs;it controuer&longs;ia. Nam quies, e&longs;t
aut &longs;empiterna, aut non &longs;empiterna,
&longs;empiterna quidem quies, e&longs;t terr&ecedil; qu&ecedil;
tempore çterno quieuit, & quie&longs;cet, de
&longs;ententia Ari&longs;totelis: non &longs;empiterna
verò, e&longs;t earum rerum, quæ interdum
mouentur, interdum non mouentur:
& hæc rur&longs;us, aut e&longs;t naturalis, aut
violenta. Sanè violentæ quietis non
e&longs;t generatio, naturalis autem e&longs;t ge
neratio: quoniam generatio e&longs;t via ad
&longs;tatum: venire autem ad &longs;tatum, e&longs;t
ferri in locum proprium. Propterea
quies non &longs;empiterna, & illa quidem
violenta, &longs;iue præter naturam, oppo
nitur motui naturali. Nam quemad
modum ignis motus deor&longs;um, qui e&longs;t
præter naturam, aduer&longs;atur motui &longs;ur
&longs;um naturali, &longs;ic quics ignis deor&longs;um
violéta, aduer&longs;atur quieti ignis &longs;ur&longs;umAtque hactenus de omnibus
generibus cau&longs;arum, & principiorum
motus, & proprietatibus, & affectio
nibus eius, atque adeo de quiete illi op
po&longs;ita, dicta &longs;int h&ecedil;c &longs;atis per
definitiuam, in qua nunc lubens
acquie&longs;co, ip&longs;am amplifi
caturus', ornando in
Ecphra&longs;i toti
us phy&longs;io
logi&ecedil;.