Baif, Lazare de De re navali commentarius 1537 Basel la baifl_renav_006_la_1537.xml 006.xml

LAZARI BAIFII DE RE NAVALI Commentarius, in L. II. de CA­PTIVIS & POSTLIMINIO reuersis: Liber, uaria eadem&queacute; haud uulgari eruditione re&longs;ertus: & ad omnem tam Græcorum, quàm La tinorum hi&longs;toriam perquàm utilis ac nece&longs;&longs;arius.

CVI PRAETER DICTIONVM et rerum Echm, acceßit Locorum etiam, quicunque ex diuer&longs;is cum Græcis tum Latinis autoribus, ab eodem uel citantur, uel explicantur, uel deniquę re&longs;ti­tuuntur, locupletißimusINDEX.

BASILEAE.

M. D. XXXVII.

EX BIBLIOTHECA REGIA ACAD. GEORGIÆ AUG:FRANCISCO VALESIO REGI FELIcißimo, LAZARVS BAYFIVS uictoriam.

MARCO Varroni a&longs;&longs;eueráti di&longs;ciplinas omnes, Rex regum Chri&longs;tiani&longs;&longs;ime, in Græcia intra mille annorum tempora & inuentas, & per­fectas, facile credat is, qui ad huiu&longs;ce no&longs;tri &longs;eculi felicitatem, qua mirabiliter &longs;ub te Principe fruimur, animum conuerte­re non grauabitur. Te enim & autore & adiutore, his paucis quibus Galliarum clauum tenes annis, plus promoui&longs;&longs;e li­terarum linguarum&queacute; &longs;tudia uidebit, &quetilde; quantum &longs;ub alijs omnibus ab aduen­tu Francorum in Gallias no&longs;tris princi­pibus. Sunt de regibus no&longs;tris, qui Iu­dæorum gentem &longs;uper&longs;titioni deditam è Gallia exterminauerint: Tua Maie&longs;tas, exclu&longs;a Iudæorum &longs;uper&longs;titione, Iudæo tum linguam Lutetiæ Pari&longs;iorum &longs;ic uigere uoluit, ut habeat non paucos, qui literarum Hebraicarum cognitione cum ip&longs;is Iudæorum Rabinis po&longs;&longs;int decer­tare. Græcos autem eos in tua Gallia alui­&longs;ti, qui ualeant reuocata Ma&longs;&longs;ilien&longs;ium memoria cum ipsisau)to/xqosi, non &longs;olum de di&longs;ciplinarum elegantia, &longs;ed etiam de ip&longs;o attici&longs;mo, u(peratti/kws contendere. Iam uerò eam militaris di&longs;ciplinæ curam &longs;u&longs;cepi&longs;ti, ut nemo uel Chri&longs;tianorum, uel Barbarorum Principum paratiores habeat eque&longs;tres exercitus, qui cum maiorum artibus, tum uero tuis in&longs;titutis edocti, mira alacritate &longs;unt ad dimicandum. Quid dicam de robore militum legionariorum? quos tu nuper ad Romanorum exemplum in tota Gallia de&longs;cribendos, deligendos &queacute; &longs;ummo &longs;tudio non modo cura&longs;ti, &longs;ed quorum etiam delectum ocu­lis tuis lu&longs;tra&longs;ti: ut Gallia tua non &longs;olum equitatu, quo &longs;emper floruit, &longs;ed etiam peditatu iam &longs;uos fines &longs;ine ullo exter­no milite tueri po&longs;&longs;it. Nec rei naualis cura omi&longs;&longs;a. Te&longs;tis e&longs;t præclara illa Franci&longs;cis ad Gratiarum portum tuo iu&longs;&longs;u (con­tracta ad effectum eius operis multitudine fabrorum naualium) ædificata, Quæ non modo tria/rmenos, ut Antigonis illa ab antiquis celebrata: &longs;ed e(pta/rmenosiure dici debeat, & a)nw/leqros. quippe quæ in medio Oceano arcis in&longs;tar inter reliquas naues e&longs;&longs;e po&longs;&longs;it: nihil&queacute; præter ignem, Syrtes, & breuia timeat, omnib. ip&longs;a ex æquo formidolo&longs;i&longs;&longs;ima aduer&longs;a­rijs. Te&longs;tes &longs;unt & pha&longs;eli illi (uulgus galeonas uocat) quos noua ratione in ora maritima Britanniæ minoris (quæ Ve­netia à Cæ&longs;are dicitur) ædificandos cura&longs;ti: qui non &longs;olum in conclu&longs;o mari naui gare po&longs;&longs;int, &longs;ed in ua&longs;ti&longs;&longs;imo at&que; aper­ti&longs;&longs;imo Oceano tempe&longs;tatibus imperent, u&longs;que adeò apti &longs;unt (ut Catulli dictum u&longs;urpem) &longs;iue palmulis opus &longs;it uolare, &longs;iue linteo. Iam uero triremes Ma&longs;&longs;iliæ plures, unus tu maiorum tuorum nauali­bus adieci&longs;ti, quàm eorum (pace beati&longs;&longs;imorum dixerim) qui&longs;quam unquam optauerit. Principes enim mediterranei ne­&longs;cio quo pacto rem nauticam (quod ad mare internum attinet) neglexerant, ad Oceanum &queacute; Britanniæ animum &longs;olum intenderant. Quocirca nos, qui nullo no&longs;tro merito, &longs;ed aliquo literarum nomi­ne commendati, à tua uerè regia liberalitate & &longs;acerdotio aucti, & magi&longs;tratu ornati &longs;umus: ne ingrati iure habeamur, quæ Venetijs cum e&longs;&longs;em, à loci celebri­tate admonitus, è Græcorum Latino­rum &queacute; monumentis nauigia collegi, Tuæ Maie&longs;tati mihi omnibus&queacute; &longs;acro&longs;anct&etail;, dicare con&longs;titui, Rex regum potenti&longs;&longs;i­me. Putaui etiam non &longs;olum negotij, &longs;ed etiam otij, quo illic plurimo mihi per tuam indulgentiam frui licuit, reddendam ti­bi rationem. Et &longs;anè quod mihi à nego­tijs publicis &longs;uperfuit temporis, id omne in euoluen dis utriu&longs;&que; linguæ autoribus con&longs;ump&longs;i. Quod ip&longs;um ita e&longs;&longs;e facile iudicet, qui hæc no&longs;tra legere non gra­uabitur. Illud unum, quod illis legen­dis non &longs;ine admiratione animaduerti, in præ&longs;entia tuæ dignitati con&longs;ideran­dum proponam: miram fui&longs;&longs;e antiquo­rum in nauibus ædificandis, in&longs;truen­dis, armandis celeritatem. Primo Puni­co bello cla&longs;&longs;em Duellij imperatoris ab arbore exci&longs;a, LV. die nauiga&longs;&longs;e: ducentas & uiginti naues effectas dieb. XLV. contra Hieronem regem. Secundo Pu­nico bello Scipionis naues, eo in&longs;tante operi, die XLV. quàm ex &longs;yluis detra­cta materia fuerat, in&longs;tructas armatas &queacute; in aquam deductas. Quid &longs;i ex Poly­bio addidero, Romanos contra Carthaginen&longs;es &longs;eptingentas quinqueremes ami&longs;i&longs;&longs;e: Carthaginen&longs;es eodem bello ad quingentas? Quis id credat? Nec mi­rum, &longs;i hæc fidem non habebunt apud homines no&longs;tros, qui & Venetorum quinqueremem unam admirantur: & tuam totidem ordinum, quæ illam &longs;ym­metria &longs;uperabit, gratulabundi expe­ctant. Verum de Tuæ Maie&longs;tatis fide, qui omnem antiquitatem memoria tenes, non magis laboro, quàm de impetran-da à Clementi&longs;&longs;imo Principe uenia &longs;um &longs;ollicitus, &longs;i nos in tot reficiendis in&longs;tau­randis &queacute; nauibus alicubi lap&longs;i fuerimus: qui etiam Tuæ Maie&longs;tatis potius, quàm Dio&longs;curorum, turbulenti&longs;&longs;ima fortun&etail; tempe&longs;tate in alto iactati, fidem & auxilium implorare debeamus. Vincat tua Maie&longs;tas, ac ualeat. Lutetiæ Pari­&longs;iorum. 8. Calend. Septemb.

ANNOM. D. XXXVI.

AVTORVM LOCI, QVI hoc libro à L. BAYFIO uel citan­tur, uel explicantur.

ACt. Apo&longs;tolic. 118

Alfeni Iurecon&longs;. 8

Annian. Marcellini 81

Apollonij 4

Appiani 6.11.12.23.25.33. 34.52.61.63.66.74. 75.76.84.92.93.105. 113.116.119.124.127. 128.150.151.152.157. 160

Ari&longs;toph. eiuś uel interpre­tis 67.68.157.159

Ari&longs;totelis 17.92

Athenæi 26.27.28. 33.117.118.154

C. Iul. Cæ&longs;aris 5.11.14.15. 18.19.20.52.60.69. 70.71.72.76.77.81. 83.89.90.93.95.99. 101.121.124.149.151. 154.155

Catulli 67

M. Tullij Ciceronis 4.5.11. 12.15.17.18.19.20.23. 24.25.61.62.64.65. 66.71.75.78.79.81. 82.84.85.90.95.99. 101.106.107.108.109. 110.113.119.121.122. 123.151.152.156.157

Demo&longs;thenis 16.68.69

Diodor. Siculi 3.7.9.18. 26.34.61.62.69.70. 71.72.77.89.94.96. 99.101.104.105.114. 116.119.120.125.128. 154.155

Dionis 52.53. &c. 60

Euripidis 16.32.33.123

Eurip. interpretis 122

A. Gellij 79.81.82.91.110. 111.112.162

Herodoti 4.7.8.9.15. 16.17.22.32.79.80.95. 96.110.112

A. Hirtij, &longs;iue Opij 11.19. 20.23.24.60.65.86. 90.105.106.117.121. 128.151

Horatij 80

Iaboleni iuri&longs; con&longs;. 118

Iuctini 82

Iuuenalis 100

Labeonis iuri&longs; con&longs;.99.118

T, Liuij 6.11.12.15.16.20. 25.31.33.61.62.63.68. 69.72.73.75.80.83.84. 88.90.92.94.95.98. 99.113.114.119.121. 122.124.125.126.128. 151

Lucani 26.72

Luciani 12.74.87.97. 99.108.109.115.119. 120.122.123.124.126. 127.128.149.150.153. 155.158

Macrobij 117.118

Martiani iuri&longs; con&longs;. 80

Palæphati 91

Pauli iure con&longs;. 8.71.99

Pau&longs;aniæ 159

Platonis 70

C. Plinij 3.5.14.17.19.22. 24.27.52.68.83.85.92. 95.98.101.115.124.151

Plutarchi 8.13.14.17.25. 27.32.61.63.64.65. 66.74.76.80.85.86. 90.92.93.98.100.107. 108.112.115.116.118. 120.122.149.150.154. 156.157.161

Iul. Pollucis 108.114.115. 118.120.160.162

Polybij 6.9.10.18.20.21. 22.26.33.34.35.36.etc.68.73.75.84.87.88.89 90.91.94.102.109. 121.124.149.151.160

Pomponij iuri&longs;con&longs;. 109

Quintiliani 128

Sallu&longs;tij 98.109

Senecæ 162

Strabonis 10.67.71.85.92 95.97.98.106.153.154

Suetonij Tranquilli 12.13. 15.86

Suidæ 9.10.32.74.92

Theocriti &longs;cholia 100

Thucyd. 7.9.17.64.74. 77.78.85.87.89.90. 91.104.103.113.125. 128.152.153.154.158

L. Vallæ 85.91.92

M. Varronis 112

Vergilij 52.60.67.73.88. 101.121.122.123.150

Vitruuij 101.108

Vlpiani 79.83.101

Xenophontis 9.10.82.91. 114.117.151.155.158

FINIS.

RERVM AC VERBORVM TOTO HOC Libro memorabiliam diligentißimus Elenchus.

A

AKation a)mfh/rikon, ambire me 87. 88

a)ka/tion 118

a)ka/tia 85

acatia pro maiore uelo 119

acatium an actuarium latine dici po&longs;&longs;it 85. 86

acatia maxima 87

a)/katos 87

Achaicæ naues 14.22

a)krwsto)lion 28.29.116.151

a)krwth/ria 151

Actiacæ pugnæ de&longs;cri­ptio ex Dione. 53. 55.56. &c.

actuaria u(phretika\ 82

actuaria unde dicta 83

actuaria uoluptatis cau&longs;a 82

actuariæ naues eod.

pro lembis 88

actuariæ triginta remorum 84

actuariolum eod.

actuarium nauigium 85

Aegeon 5

Aege&longs;ias eod.

Aegyptiæ naues 14

Aeolus cur uentorum deus habitus 119

Aeolus uelis primus u­&longs;us eod.

æratæ naues 60

Agrippa harpaginum in­uentor 151

ai)kma/lwtoinh= eod.

Alex. Magnus 27

alueus &ptail; carina 98.109

& ua&longs;e ligneo eod.

Aminocles Corinthius

a)mfh/rikon a)ka/tion 87. (17

a)mpraxiwti/d naues 153

Anachar&longs;is harpaginum inuentor 151

a)naii/ths nauis 153

anchora, a)/gaura 128

anchoralia eod.

in anchoris commorari

Anianus 74 (eod.

Anniani Marcellini aetas barbara 81

an&longs;erculus nauium in&longs;igne 150

antece&longs;&longs;ores 89

antennæ 117

a)ntere/tai 125

ma/ximoi eod.

a)ntiprw/rous naues 154

apertæ naues 19.20

a)/frakta ploi=a 11.84

ta\ a)po/geia lu/zasqai 128

a)pozaleu/ein eod.

Appianus Polybium &longs;ecutus 84

apt&etail; in&longs;truct&etail;&queacute; naues 33

apud populum, pro con­cione & ro&longs;tris 62

aqua marina, ni&longs;i mul­ta, ignem non extin­gui, &longs;ed irritari 58

aquaria nauis 79

Archimachus 5

arenariæ naues 79

Argemon locus 50

a)rgo\n 4

argo nauis unde dicta. Argus 3.4

Argus Phryxi filius 4

a)rgurolo/goi naues 154

Arionis fabula 110.111

a)/rmena 120

ar&longs;euale Venetorum na­uale 153

artemon 118

artimon eod.

a)/rtos nautiko/s 115

A&longs;clepiades myrleanus 117.118

a&longs;iaticæ naues 14

a&longs;phaltus lacus 96.97

Athenaei locus re&longs;titutus 154

Attali & Philippi pu­gna naualis 35.43

au&longs;picalis pi&longs;ciculus 24

au)/tandroi a(ma/cai 155

au)/tandroi naues 154.155

Autolycus 46.47

au)to/fortoi o(lkades 154.156

B

BAnchi 123

bale&longs;trieres 121

barcæ 7

biremes 10

biremes leues 12

bucentaurus Venetorum 153

burchi de aqua 79

de legno, da &longs;abion, da fango, da farina eod.

burchio de pallia 79

C

*kalami/nai xedi/ai 98

ka/nqaros naciourgh/s 67

capitanea nauis 62

captiuæ naues 151

carbonariæ rates 79

carche&longs;ia 117

carina 109

Ca&longs;&longs;opa 83.84

katalu/ein, deprimere 156

katxifraktoi nh=es 20.84

kataskopika\ ploi=a 90

cata&longs;copium 82.90

kata/strwma 120

cata&longs;tromata 22.12

cattæ 82 (109

caudex 162

Claud. Caudex 162

caudicæ naues 81, 162

caupulica 82

celes inter prædatorias 64

ke/lhs 90. celes equus. eod. & 91. celox.eod.

ke/lhtes 9

celires equi eod.

celerizontes pueri 92

keleusth\s 115

kelh/tion 91

celoces 81. ke/lhtes 82

celoces piraticæ 63

centaurus nauis 150

centuripina quadrire­mis 18.19

kerai/a 117

ke/rkouros 67.68

cercuri 16.81.92

xalke/mboloi nh=es 61

xalkw/mata eod.

charieres 71

xi/ai naues 153

chymæra nauis 73

Clæonæus 51

cla&longs;&longs;is armata 152

Cleopatra 55.56

knidourgei=s 67.68

coa nauis 15

codices, &longs;iue caudices, tabulæ 162

columba nauis 109

con&longs;cendere ab&longs;olute 157

con&longs;cendere nauem 156.157

con&longs;trata nauis apud Tullium quid 18.19.20

con&longs;tratæ naues cur di­ctæ 22

con&longs;trata palus 24

con&longs;tratus pons 23

kontwta\ 105

kw=pai, quare remi 124

Copæ remorum inuento

copano 99 (res 124

kw/ph, molæ manubrium 124

kwphlatei=n 124

kwph/rhs 85

ko/rac 151

corbita 78

corbitæ 81

Corinthi primum ædificatas triremes 17

cornua 117

corui 150.15

koῡfai naues 154

krath=res 32

krioi\ naues 150

Cte&longs;ias 5

cybea 75.78

cydari 82

Cyllene Eleorum por­tus 152

cymba 81.100

D

DAnaus, danais na­uis 4.5

dekh/reis 26

deciremes, dekh/rh 10

*delfinofo/roi o(lka/des 154

Demades orator 115

deprimere, katalu/ein. 155

depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is 156

de&longs;cendere ad naues eod.

*dikwpi/a 99

*di/krota, kai\ *di/krotoi nh=es 9. 10.11

*dih=res 10

kai\ *dih=res ploi=on eod.

dih/rhs 161.162 (& 11

Dinocrates 44

Dionis dictio 60

Diony&longs;odorus 44

diphxaikh\ 108

distegos 161.162

dolo, do/lwn 119

drachma 158

dru/oxon 109

dru=s eod.

E

ECheneis 25

ei)kosh/reis 26

ei)ko/zopos 7

e)mboloi 61

e)nh/peis, per &longs;implex n 32

e)nnh/reis 26.32

e)pakeridos 82

e)pakeroke/lhs 92

e)fo/lkion 98

e)formou=sai naues 154

e)piba/des 83

qua&longs;i e)pibati/des eod.

e)pibh=nai 157

Epicharmi dictum 161

e)pi/dromos 120

e)pi/non 152

e)pi\ r(ip\s ai)gaon. prouerbium 97

e)poxh/ 113

e)puti/s 127

eri/tai 125

rt 124

Erythra rex 101

ixariu\s 115

E&longs;charius 30

Euricles 13

e)cai/rei naues 154

exploratoriæ naues 89

katasksxi ploi=a 90

F

FArinariæ naues 79

fermentum 115

ferreæ manus 150.151

fluuiatiles naues 94.95

fori 109.112

unde dicti eod.

foriculi 112

Franci&longs;cus rex Galliæ 67

frumentariæ naues 76.

fundamentum 109. (77

furcula 108

fu&longs;tæ 34

G

GAleones 67

garides 121

Gaulus, ganlo\s 79.80.81

Theod.Gaza, Ciceronis de Senect. interpres obiter notatus 109. 110

Gellij loc' repurgat 81

ge&longs;eoretæ 82

gondula 106

graues naues 76

&longs;iue grauia nauigia

a)lia\s 92.93.94 (83

a/liako\w ploi=ow 82.93

rpaga ab Agrippa excogitatum 151

harpago 150.151

w/li 110.112

laka/t 118

mio/liai n 33

h(mi/oli. eod. & 34.63

kh\rs 26

hepteres 25.26

oni\s nauis 74

ni/ naues 153

hexeres 25.26

hippagines 16.68.69

&longs;ine hippagogæ na­ues eod.& 81

hgoi\ 68

kai\ i(ppaggoi\ 69

A. Hirtius 11.23

si/n 119

o\s 117.118

lkai 75.77

holcken 77

elk au)to/foroi 154

delfinofo/roi eod. 156

hrik ploi=a 82. 154

wskhlm 107

I

IA&longs;onem primum longa naue u&longs;um 3

ignem aqua marina non extingui facile 58

ignorationem &longs;uam fa­teri candoris e&longs;t 16

il batello 99

inhibere 113

uerbum nauticum eod.

intercolumnium 108

inter&longs;calmium eod.

I&longs;is nauis 74.150

e)taliwti/d naues 153

in iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;ellia 6

in iure, &ptail; in foro eod.

L

*l*akwnai\ naues 153

latera nauis 108

lembus 82

lembi 88

lembi maiores ad belli u&longs;um eod.

lemborum cla&longs;&longs;is eod.

lenunculi 81.82

pa\ ploi=a 154

hsh/om nomadiko\s 64

ika\ ploi=a 63

a/dii naues 153

liburni 13

liburnicæ 12.14

ligeris flu. 5

lignariæ naues 79

lintres 82.95

Liuius Polybium &longs;æpe ad uerbum uertit 84

longæ naues 3.4.5.6. &c. 81

de Luciamo cen&longs;ura 127

lutariæ naues 79

M

*m*akra\ ploi=a 6

Macrobij locus re­&longs;titutus 118

malus nauis 117.118

manus ferreæ 150.151

marceplacidæ 82

marina aqua ignis con&longs;per&longs;us iritatur, non extinguitur 58

mediæ naues 82

gari/ naues 153

te/wr naues 154

ilhsi/a nauis 153

monh/rh 9

monoxylæ lintres 98

mono/roi nh_ 9.10

Mutianus 85.86

wpx 63

piraticus 64.65

myoparo quale nauigij genus, & unde dica­

myoparones 82, (tur 68

myoparones parui 65

myoparones, pha&longs;eli 66.

mnofo/r nas 154 (67

N

LNa&longs;idius

nauale bixo\napud Strabonem 153

nauales &longs;ocij 125.126

naualia 152

nauarxi\s 62

nauicellæ 80

nauicula parua 93

nauigiolum 106

nauigium, a)xa/om 86

nauigium pro nauiga­tione 105.107

nauigia duorum &longs;calmo­rum 107

nauigia grauia et uectoria apud Cæ&longs;arem quae. 83

nauis prætoria 62

nauis uinaria 79

aquaria eod.

au_s mnofo/r 154

naue in ea prouincia quam quis admini&longs;tra uit, ædificare prohi­beri 78.79

naues æratæ 60

naues arenariæ, farina­riæ, lignariæ, lutariæ

naues captiuæ 151 (79

ai)xma/lwi eod.

naues è corio, papyro, &longs;cirpo, arundine, etc. &longs;alicibus 96 (95

naues fluuiatiles 94

naues frumentariæ 76

naues longæ 3

naues onerariæ 75

à longis &qtail;d differant 5.6

naues pi&longs;catoriæ, &longs;iue pi&longs;catoris 80

naues præ&longs;idiariæ 72

naues ro&longs;tratæ 60.61

naues tectæ, kata/rakri

naues turritæ 52 (84

nauium appellationes à patria 14.15

nauium cognomina à cur&longs;u & &longs;tatione 154

nauium cognomina à patria 153 (154

à mini&longs;terio et officio

nauium in&longs;ignia 149.150

nauium partes 107

nauium po&longs;tliminium 152.

nauium ro&longs;tra 60.61.62 (151

nauib. cognomenta in­di, & ad proram affi­gi &longs;olita 74

nauplium 86

gsaqm 153

naukh\ kati/a 152

to\ nautiko/n 152

nautiko\s a)/rtos 115

nautilos pi&longs;cis 14

nau=s 107

nacirgh\s ka/nqaros 67.68

nebula uicus 91

nhi_th\s as 152

Ne&longs;ichthon 22

new/a 153

newk 153

nikmhi\s nauis 74

Nico&longs;tratus 47

Ni&longs;æa megaren&longs;ium porro

nomadiko\n lom 64 (152

m pniko\s 112

nuctutiæ 82

O

*w*kei_mnu_ 82

kth/rs 26

onerariæ naues 75.77

à longis &qtail;d differant 5.6

onerarias non agi remis

Opius 23 (75

o(plitagwgoi\ n 78

oram &longs;oluere 128

orioles 82

orthium carmen 112

qo/nh 119

u)m se/g naues 154

P

*p*a/ktwi 93

palearum nauis 79

panis confectio prior &ptail;ra, Demadis dictum

panis nauticus eod, (115.

paralus 5.78

para/shmos nauis 149.150

parasu/rein tarsou\s 125

aresk me/nai nu_ 32

paron 68. parones 82

ela/gi naues 154

peloponne&longs;us 88

tekdekh/rs 27

inthknr 7.9

enth/rs

pentiremis 23

wri/i 129

eri/bhm 10

pes, s 12

pha&longs;eli 66.67.82.154

Pha&longs;is fluuius 4

Pherecides eod.

Philadelphus 27

Philippi et Arrali pugna naualis ad Chium 35.4

Philo&longs;tephanus 3.27

Philo&longs;tratus 46.47

Phocen&longs;es primi naui­gationibus u&longs;i 7

foi/niasai naues 153

forthgiko\n ploi=on 77

forthgoi\ nh_ 75.76.77

frri/ naues 154

kai\ frrou_s eod.

fulak 7

furai, furᾱn, frama 115

raa n, &longs;iue pirati­cæ naues 63

piratico myoparo 64.6

pi&longs;catoriæ naues 20.80

&longs;iue pi&longs;catoris. eod. 94

pi&longs;tris nauis 73.150

pla/ta, remi pars 124

plagai/ 108

plhrw/mata 125.126.127

ploi=on 10

ploi=a hrea\ 154

ploi=a lepa 154. makra\ 6.

roggy/l 7

ploy=s 105

plw/i_moi naues 154

Plutarchi locus re&longs;titu­tus 115.116.& 161

ew_n 123

Polybium &longs;æpe uertit Li­uius ad uerbum 84

Polybij interpres Sipon tinus taxat 18.20.26.

pompilos pi&longs;cis 14. (149

pons con&longs;tratus 23

pontones 70.71.82

pontones actuarij 85

ormeow 71.72.95

rmo\s 72

pormei=a wph/r 85

po/a 70. po/reia. eod. & 71

po&longs;tliminium quae habeant, po&longs;tliminium nauium 152

pota/mia ploi=a 94

præcur&longs;ores 89

prædatoriæ naues 62.63

præ&longs;idiariæ naues 7

prætoria nauis 62

pri/ 73

profulaki/dai naues 154

pro\ploi n 82.89.154

propugnatores 124

prora 112

prwra/ 114.125

prwreu\ 114

pro/skww 125

pru/mna 1

pru/mnan rod eod.

p&longs;umiæ 8

pterna 119

Ptol.Philopator 28.29

Ptol.Soter 27

punicæ naues 15

puppis 112.113

u/rgx 120

Pyreus Athen.port 152

puqiko\s nou=s 111

Q

QVadriremis 17

quinqueremis 22.23

quinqueremis an trire­mi tardior 72 (31

quinqueremium altitudo

R

RAtiariæ

ratis, rates 100.101

remieculi 82

remigis merces 158

remiges, eorum&queacute; nomina 125

remiges uoluntarij, & compediti 158

remigúm ordines tres 157

remi, ai 124

remigare eod.

remorum inuentores Copæ 124

remorum ordines 159

remorum partes, earunqué nomina 124

remos detergere, defringere 124

remulco trahere 69

i/, kai\ e)pi\ r(ipo/s m ai)gai=ov. pro uerb. 97

Rhodiæ naues 14

ro&longs;tra 116

ro&longs;tra nauium 60.61.62

ro&longs;tra pro conone 62

ro&longs;tra, templum Rome 62

ro&longs;tratæ naues 60.61.62

S

SAlum &ptail; iactatione 149

in &longs;alo e&longs;&longs;e 128

uel commorari eod.

a/ma nauis 153

&longs;amyra 5

Saphanus eod.

&longs;apιentiæ nerui non te­mere credere 161

&longs;calmus, skalmo\s 107.108

ska/fh 98

&longs;capha quid eod.

&longs;capha, a)ka/on 86

&longs;capha pi&longs;catoria 82

&longs;capha in nauis in&longs;tru­mento 99

ska/fh tika\ eod.

&longs;caphæ 82

skafi/dion 99.100

&longs;caphium uas 100

& pro ligone eod.

ska/f 99.100

sxofo/roinu_ 76

&longs;chedia 101.102

xdi/ai kalami/nai 98

&longs;chipho 99

&longs;eleucid es triremes 74

&longs;emiras

in &longs;enatu, pro curia 62

Senecæ locus re&longs;titutus

&longs;entina 109 (162

elikai\ naues 153

Sidonia nauis 15.16

Sipontinus Polybij in­terpres taxatur 18.20. 26.149

sitagogoi/ lk 77

itxgoi) eh_ 76.77

&longs;ocij nauales 125.126

&longs;peculatoria nauigia 90

&longs;piagia 149

so/los 152

kathgi/s 62

awka\ po/ma 70

awti/ nh_ 78.154

as nhis, kai\ sfagi/a nautikh/

oggu/la ploi_a 7 (152

&longs;ub ea 160

Suidas notatus 32

surakou/siai naues 153

Syriacæ naues 14

T

*t*axei_ai naues 154

tarsoi\ 124

tarsoῡs rau/ein 124

para rm 125

Ta&longs;ij 18

tecta nauis apud Cæ&longs;a­rem quæ 18.19.20

tectæ naues 84

rhs 17

tetarakwth/rs 27.28.29

qaxa/max 257

qalami/ai kai\ qalami/tai eod. & 158.159.160

thalamegi tectum Venetijs 153

qala/miai 160

Theocriti &longs;cholia 100

Theophili&longs;cus 42.46.51

theoris nauis 23

qodai naues 153

qra/kion 118

qrani_tai 157.158.159.160

thranites &longs;calmus 44

qraki\ remi 30

ti/xarxos 115

ti/xos eu)w/nomon *aicion 108

trabibus tyberim naui­gari 101

*ta/xhlos 117

*ta/goi naues 150

tran&longs;tra 123

*tiaknth/rs 26

triako/ntiow 7.64

*tia/rmen nauis 120

trihrhmio/lia nau=s 33.43.45

*tih/rhs 16 (63

*tih/rs

m nauale 253

triremis 16

triremem quis primus inuenerit 17

okh/rs 26

iw/olom remigis merces 158

o/pis 109

turritæ naues 52

Laurent. Valla taxatus 85

V

VEctoria nauigia 83

uelum à tergo 120

uela contrahere 122

uela dare, ducere, face­re, pandere 121.122

uela quadrata, triangularia

uelis prim` Aeolus u&longs;us 119

uelis, remis&queacute; 119. 12

ueliuolantes naues 122

Venetorum nauale 152

Venetorum quinqueremis 25

Victor Fau&longs;tus 35

uinaria nauis 79

uitiles naues è corio 95. 96

undeciremis Demetrij 159

Z

ZAttare da carbon ziàre 113 (79

157.158.159.160

FINIS.

EX TRACTATV DE CAPTIVIS, ET DE POSTLIMInio, & de Redemptis ab ho&longs;tib.lib. XLIX. Pandectarum.

L. II. Marcellus,

Nauibus longis at&que; onerarijs propter belli u&longs;um po&longs;tliminium e&longs;t: non pi&longs;catorijs, aut &longs;i quas actua­rias uoluptatis cau&longs;a parauerunt.

ANTEQVAM ad huius legis interpretationem aggredior, Le­ctorem præmonitum uolo, ut exi&longs;timet me in &longs;tudio&longs;orum gratiam id oneris &longs;u&longs;cepi&longs;&longs;e. Qui (&longs;i modo a&longs;&longs;ecutus &longs;um quod uolebam) hi&longs;ce meis uigilijs non mediocriter iuua­ri poterunt, modo ne grauentur i&longs;ta no&longs;tra in ma-nus &longs;umere, & tanta animi uel æquitate uel alacri­tate percurrere, quanta nos ea diligentia, quanto­que tum &longs;tudio, tum &longs;udore con&longs;crip&longs;imus. Euol­uendi nobis fuerunt omnes qui extant utriu&longs;que linguæ autores, ut inde &longs;umeremus ea quæ ad na­ualis no&longs;tri, & armamentarij ornamentum facere uiderentur, in quibus &longs;ane colligendis, & undi­que conquirendis, non parum mole&longs;tiæ nobis fuit: in habendo autem delectu iudicium adhibui, qua le quantum que potui, conferendis collidendis&queacute; inter &longs;e Græcorum & Latinorum locis, ut (&longs;i quæ fieri po&longs;&longs;et) aliquam ex his &longs;cintillam ueri excute­rem. Quod quidem, ut uidere e&longs;t in toto opere, conati &longs;umus: & tamen fatemur, in tanto rerum an­tiquarum naufragio multa nece&longs;&longs;ario nos latui&longs;­&longs;e: qu&etail; neque colligere, neque animaduertere, ne­dum reficere potuimus: u&longs;que adeo iacent illa un­dis obruta, & in profundo demer&longs;a, & en ba/qei Ponti &longs;epulta. Qu&etail; &longs;i quis in lucem reuocare poterit, ei me plurimum debere præ me feram, eum quo rei & naualis & nautic&etail; periti&longs;&longs;imum confitebor. Ti­bi in præ&longs;enti quæ potuimus e naufragij reliquijs colligere, Lector, afferimus. quæ, &longs;i tibi probantur, &longs;umus aliquid: &longs;in minus. &longs;ed nolo in initio ope­ris male ominari. Ip&longs;i certe in hoc otio nihil po­tius habuimus, quo ad traducendum hoc tem­pus uteremur. In hoc tractatu non ineptum fuerit eum ordinem &longs;equi, qui nobis præ&longs;criptus e&longs;t à Marcello Iuri&longs;con&longs;ulto. Quare de longis naui-bus primò dicemus, mox de onerarijs, deinde de pi&longs;catorijs, po&longs;tremo de actuarijs: quib. auctuarij nomine ip&longs;e adijciam reliqua, quæ non aliena ab in&longs;tituto opere & &longs;u&longs;cepto uidebuntur.

DE NAVIBVS LONGIS.

PHilo&longs;thephanus apud Plinium in &longs;eptimo Nat.hi&longs;tori&etail; autor e&longs;t, Ia&longs;onem primum næuiga&longs;&longs;e longanaue. nec id alienum uide­tur ab eo quod &longs;criptum e&longs;t à Diodoro Siculo quin­to biblioqh/khs, *kai\ prw=ton me\n peri\ to\ *ph/lion nauphgh/sasqai ska/fos, polu\ tw=| mege/qei kai\ th=| loiph=| kataskeuh=| th\n to/te sunh/qeian u(perba/llon, dia\ to\ sxedi/ais plei=n tou\s to/te a)nqrw/pous kai\ mi­kroi=s pantelw=s a)kati/ois. id e&longs;t: Et primum quidem ædi­ficatam circa Pelium nauem, & magnitudine & reliquo apparatu con&longs;uetum eo tempore modum excedentem, quòd illius ætatis homines ratibus ferè & paruis acatijs uehi mos e&longs;&longs;et. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit, th\n de\ nau=n *)argw\ prosagoreuqh=nai kata\ me/n tinas tw=n muqogra/fwn a)po\ tou= to\ ska/fos a)rxitektonh/santos *)/argou kai\ sum­pleu/santos e(/neka tou= qerapeu/ein a)ei\ ta\ ponou=nta me/rh th=s new/s. w(s d' e)/nioi le/gousin a)po\ th=s peri\ to\ ta/xos u(perbolh=s, w(s a)\n tw=n a)r­xai/wn a)rgo\n to\ taxu\ prosagoreuo/ntwn. id e&longs;t: Vocatam autem Argò nauem, ut nonnulli fabularum &longs;cripto­res a&longs;&longs;erunt, ab Argi cuiu&longs;dam nomine, qui qui­dem eam extruxerat, &longs;imul&queacute; nauigarat, quo &longs;i qu&etail; nauis partes laborarent, eas ip&longs;e reficeret ac curaret. Sunt & alij qui exi&longs;timent, id naui nominis ob exi miam illius celeritatem inditum. a)rgo\n quippe aiunt, celerem ueteres appellaui&longs;&longs;e. Tullius in primo Tu&longs;culanarum, eam dicit nominatam Argò, quia Ar­giui in ea, delecti uiri uecti petebant pellem inau­ratam arietis. Illius autem nauigationis mentio e&longs;t apud Herodotum in *klei/w, his uerbis, *meta\ de\ tau=ta *(/ellhnas ai)ti/ous th=s deute/rhs a)diki/hs gene/sqai. *kataplw/santas ga\r makrh=| nhi\+ e)s *ai)=a/n te th\n *kolxi/da kai\ e)pi\ *fa=sin potamo/n, e)nqeu=­ten, diaprhcame/nous kai\ ta)=lla tw=n ei(/neken a)pi/kato, a(rpa/sai tou= basile/os th\n qugate/ra *mhdei/hn. id e&longs;t: Po&longs;t hæc autem Græ­cos alterius iniuriæ authores fui&longs;&longs;e. nauigantes &longs;i quidem ad Colchorum regionem, & fluuium, quem Pha&longs;im uocant, cum obtinui&longs;&longs;ent ea, quorum gratia in loca illa uenerant, regis præterea filiam no­mine Medeam rapui&longs;&longs;e. Et uocabatur Argo, à fa­bro nauali, qui eam ædificauit, &longs;i Appollonio credi mus in primo *a)rgonautikw=n,

*nh=a d' e)pikrate/ws *)/argou u(poqhmosu/nh|sin e)/zwsan pa/mprwton e)ustrefei= e)/ndoqen o(/plw|

Sic ex tempore reuertimus, iuniorium gratia, ut po&longs;&longs;it intelligi:

In primis nauem diuinis artibus Argi Extructam, intus compingunt habili armento.

Etiam&longs;i Pherecides dicat, eam nomen &longs;ump&longs;i&longs;&longs;e ab Argo, filio Phryxi, *tau/twn *de/ fasin prw/ton naῡn gene/ makra/n. a)/lloi de\ le/gousi, *danao\n *diwko/menon u(po\ ai)gu/pton, prw=ton katasksai, o(/qen kai\ *danai=s e)klh/qh. id e&longs;t: Hanc autem aiunt primam fui&longs;&longs;e longam nauem: alij Danaum dicunt ab Aegypto pul&longs;um, primum eius generis nauem para&longs;&longs;e, unde & Danais uocata fuit. Hæc ideo adiecimus ex Commentarijs in Apollonium, ut &longs;cias nullam de Danao factam mentionem apud Plinium, cum ex multis authoribus diuer&longs;os refe­rat longæ nauis inuentores, cum ait: Aege&longs;ias Pa­ralum, Cte&longs;ias Samyram, Saphanus Semiramin, Archimachus Aegeonem. Nauium longarum mul­ta mentio apud Tullium, Cæ&longs;arem, & reliquos receptos autores, quibus legendis facile agno&longs;citur di&longs;crimen inter longas & onerarias. Tullij Epi&longs;tolarum familiarium libro duodecimo: Lentulus S.P.q.R. Quam &longs;u&longs;picionem con&longs;ecutæ res aliquot &longs;unt, maxime quòd &longs;ubito ex Lycia Sex. Marius & C.Titius legati Dolabellæ à cla&longs;&longs;e di&longs;ce&longs;&longs;erunt, na ui que longa profugerunt, onerarijs relictis; in quibus colligendis, non minimum temporis, laborisque con&longs;ump&longs;erant. Cæ&longs;ar in quarto Commenta riorum: Quibus adductis eos in fidem recepit, nauibus circiter LXXX.onerarijs coactis contractiś­que: quot &longs;atis e&longs;&longs;e ad duas legiones tran&longs;portan­das exi&longs;timabat quicquid præterea nauium longa rum habebat, quæ&longs;tori, legatis, præfectiś que di­&longs;tribuit. Idem in tertio: Quibus de rebus Cæ&longs;ar à Cra&longs;&longs;o certior factus, quòd ille aberat longius, naues interim longas ædificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex prouincia in­&longs;titui, nautas, gubernatoreś que comparari iubet. Idem in quarto: Ad hæc cogno&longs;cenda prius quàm periculum faceret, idoneum e&longs;&longs;e arbitratus, C. Volu&longs;enum cum naui longa pr&etail;mittit. Idem in eodem: Quod ubi C&etail;&longs;ar animaduertit, naues longas, qua rum & &longs;pecies Barbaris erat inu&longs;itatior, & motus ad u&longs;um expeditior, paululum remoueri ab onera­rijs nauibus, et remis incitari, & ad latus apertum ho&longs;tium con&longs;titui: at&que; inde fundis, tormentis, &longs;agittis ho&longs;tes &ptail;pelli, ac &longs;ubmoueri iu&longs;&longs;it. Qu&etail; res magno u&longs;ui no&longs;tris fuit. nam & nauium figura, & remo­rum motu, & inu&longs;itato genere tormentorum per moti Barbari con&longs;titerunt, ac paulum modo pedem retulerunt. Liuius in &longs;eptimo tertiæ decadis: Inde Tarentum profectus, in ip&longs;is faucibus portus po­&longs;uit ca&longs;tra: naues, quas Liuius iuuandis commeatibus habuerat, partim machinationibus onerat, appa­ratu&queacute; mœnium oppugnandorum, partim tormen­tis & &longs;axis, omni&queacute; mi&longs;&longs;ilium telorum genere in­&longs;truit, onerarias quo&que;, non eas &longs;olum quæ remis agerentur. Quorum uerbis planum fit, longas incitari remis, onerarias uero nequaquam. Gr&etail;ci naues longas makra\ ploi=a uocant. Polybius in &longs;exto, tw=n de bohqhsai/ntwn e)kuri/usi du/o makrw=n ploi/wn au)ta/ndrwn. id e&longs;t: Cum autem hi auxilium tuli&longs;&longs;ent, duabus ip&longs;e longis nauibus cum ip&longs;is hominibus potitus e&longs;t. Appianus de bello Ciuili, *(o de\ ta/ de proslabw\n, a)nh/geto xeim e)pi\ o(lka/dwn. ai( h)=san au)tw= n o)li/gai makrai\, sardw\ kai\ sikeli/an e)frou/ron. id e&longs;t: Hic autem cum & hæc in &longs;uam pote&longs;tatem recepi&longs;&longs;et, per hyemem onerarijs inde rece&longs;&longs;it: paucæ enim, quas habebat, longæ naues, Sardiniæ & Siciliæ præ&longs;idio erant. Herodotus in loco &longs;uprà citato utitur makrh=| nai\, id e&longs;t longa naue, ad differentiam sfoggu/lwn, quibus utitur idem Herodotus in eadem, in hæc uerba, *oi( de\ fwkai/hs ou(=toi nautili/h|si makrh=|si prw=toi e(llh/nwn e)xh/santo. kai\ to/nte a)dri/hm kai\ th\n tursh/nhn, kai\ th\n i/bhri/an, kai\ t ta/rthsson, ou(=toi ei)/si\n oi( katade/cantes. e)nauti/llonto ou) sfoggu/lhoi nausi\n, a)lla\ pinthkonto/rh|si. id e&longs;t: Græcorum primi Phocen&longs;es longis nauigationibus u&longs;i &longs;unt, Adriaticum Tyr­rhenum que mare, Hiberiam atque Tarte&longs;&longs;um occuparunt: nauigabant autem non onerarijs naui­bus, &longs;ed actuarijs, qu&etail; quinquaginta remis agerentur. Thucyd. in primo, *fai/netai de\ kai\ tau=ta pollai=s ge­ai=s u(\sra geno/mena tw=n *trwikw=n, trih/resi me\n o)li/gais xw/mena, penthkonto/rois de\ e)/ti, kai\ ploi/ois makroi=s e)chrtume/na w(\sper e)­kei=na. id e&longs;t: Videntur autem hæc multis po&longs;t Troia norum res &longs;eculis facta fui&longs;&longs;e. & paucis quidem utebantur triremibus, actuarijs autem quæ quin­quaginta remis agerentur, & longis præterea na­uibus in&longs;tructi erant, non &longs;ecus ac illi.

Minores plerunque uiginti, triginta, aut quin­quaginta remis agebantur, & à Gr&etail;cis dicebantur ei)ko/soros, biako/ntoros & penthko/ntoros, cuiu&longs;modi &longs;unt eæ quas Veneti barcas longas uocant. Diodorus in &longs;ecundo de Succe&longs;&longs;oribus Alexandri, *a)gaqoklh=s de\ du/o triakonto\ros meta\ th\n ma/xhn nenauphghme/nos th\n e(te/ran a)­pe/seilen ei)s surakou/sas, e)re/tas e)mbiba/o as tou\s krati/sous. id e&longs;t: Agathocles autem po&longs;t prælij finem duas naues, quæ triginta agerentur remis, ædificandas curauit: quarum alteram Syracu&longs;as mi&longs;it, ualenti&longs;&longs;imis ei impo&longs;itis remigibus. Herodotus e)n melpome/nh|, *trisi\ triakonto/roisi e)is tou\s memblha/rew a)pogo/nous e)/plwsi. id e&longs;t: Tri­bus XXX.remorum actuarijs, ad Membleari libe­ros & &longs;ucce&longs;&longs;ores delatus e&longs;t. Plutarchus in The­&longs;eo, *to\ de\ ploi=on, e)n w(=| meta\ tw=n h)iqe/wn e)/pleuse, kai pa/lin e)sw/qh to\n triako/ntoron a)/xri tw=n *dhmhtri/ou tou= falhre/ws xro/nwn, diefu/lattov a)qhnai=oi, ta\ me\n palaia\ tw=n cu/lwn u(fairou=ntis, a)/lla d) e)mba/llontes e)xura\, kai\ sumphgnou=ntes ou(/tws, w(/ste kai\ toi=s filo­so/fois ei)s to\n au)come/nwn lo/gon a)mfidocou/menon para/deigma to ploi=on ei)=nai, tw=n me\n w(s to au)to, tw=n de\ w(=s ou) to a)uto diame/noi lego/ntwn. id e&longs;t: Nauem autem illam, in qua cum iuuentibus nauigarat, & iterum inde redierat, quæ quidem triginta remis agebatur, ad Demetrij u&longs;que Phalerei tempora con&longs;eruarunt Athenien&longs;es, ueteres qui dem amouentes tabulas. In earum autem locum &longs;ufficientes alias ualidas, atque ita compingentes, ut in eorum quæ augentur, Philo&longs;ophorum di&longs;­putatione illa dubia, exemplum huius nauis pro­po&longs;itum fuerit. a&longs;&longs;erebant enim alij eandem, alij contendebant contrà non eandem permanere nauem. Quæ uerba Plutarchi ideo protuli, ut &longs;ciri po&longs;&longs;et, no&longs;tros Iurecon&longs;ultos &longs;ecutos fui&longs;&longs;e &longs;ententiam eo­rum, qui cen&longs;uerunt eandem rem permanere, quo rum decretum po&longs;itum e&longs;t ab Alfeno in tractatu de Iudicijs.l. Proponebatur, his uerbis: Item&queacute; &longs;i na­uis adeo &longs;æpe refecta e&longs;&longs;et, ut nulla tabula eadem permaneret, quæ non noua fui&longs;&longs;et, nihilominus eandem nauem exi&longs;timari. Paulus etiam in.l. Inter &longs;tipulantem. §. Sacram. ff. De uerborum oblig. illius nauis meminit. *genthkonto/r meminerunt Herodo­tus & Thucydides in locis &longs;uprà citatis. & idem Herodotus in Melpomene, *ou(/tw dh\ se/llousi du/o penthkon­to/ros e)is th\n plataia/n. id e&longs;t: Sic quidem duas quinquaginta remorum actuarias in Platæam mi&longs;erunt. Dio­dorus in &longs;ecundo de &longs;ucce&longs;&longs;or. Alex. *peri/ de\ tw=n e)n si­keli/a pragmaltwn a)gwniw=n a)/frakta, kai\ penthkonto/rous nauthgh sa/menos, e)nebi/base stratiw=tas disxili/ous. id e&longs;t: Cum autem ille de rebus Siculis anxius e&longs;&longs;et, aphractis, & quinquaginta remorum actuarijs ædificatis, duo milia militum in illas impo&longs;uit. Polybius in primo, *pa­reske/uacon de\ kai\ ta\ periloiph= tw=n ploi/wn trih/reis, kai\ penth­konto/rous, kai\ ta\ me/gista tw=m akati/wn. id e&longs;t: Parabant au­tem quæ reliqua erant nauigia, triremes, quinquaginta remorum actuarias, & maxima acatia. Et id genus nauigiorum communi uocabulo monh/rh di­citur, ab autore ne&longs;cio quo, forta&longs;&longs;e Polybio, pro­lato à Suida in uocabulo di/hrota. quæ ita habent: ploi=a monh/rh de\ ou)sin, a(\ kai\ di/hrota kateskoua/santo. quo loco monh/rh dicit ea, qu&etail; pluribus quidem remis agerentur, &longs;ed unico tantum per tran&longs;tra & &longs;edilia remo, & non binis aut ternis, aut etiam pluribus incitarentur. qu&etail; forta&longs;&longs;e ke/lhtes etiam dicta &longs;unt, translatione &longs;um­pta ab equis celitibus, de quibus in actuarijs dice­mus. Xenophon autem in &longs;ecundo *e)llhnikw=n, dikro/­tous & monokro/tous naues dixit eas, quæ cum triremes (opinor) e&longs;&longs;ent, propter tamen ab&longs;entiam remigum, & &longs;ociorum naualium, duobus tantum uel unico per transtra remige incitarentur: cum tamen po&longs;&longs;ent ternis agi, &longs;i adfui&longs;&longs;ent remiges. Verba Xenophon­tis &longs;ic habent, e)sh/manen e)s ta\s nau=s bohqei=n kata\ kra/tos. die­xesame/nwn ge tw=n a)nqrw/pwn o)/ntwn, ai( me\n tw=n new=n di/krotoi h)=san, ai) de\ mono/krotoi, ai( de\ pantelw=s kenai/. id e&longs;t: Signo dato iu&longs; &longs;it totis uiribus concurrerent ad auxilium nauibus ferendum. Cum autem &longs;ocij nauales in diuer&longs;as partes ad &longs;ua qui&longs;&que; negotia di&longs;ce&longs;&longs;i&longs;&longs;ent, nauium nonnullæ duobus tantum ordinibus agebantur, aliæ uerò unico tantum ordine: quædam autem pror&longs;us uacuæ remigibus erant. Strabo uero in &longs;eptimo mono/­kroton dixit, pro nauibus qu&etail; unico tantum remo­rum ordine agerentur. Quo loco mendum ine&longs;t in uulgatis codicibus. legitur enim monh/kraton, ubi le­gendum exi&longs;timamus monokro/t. Verba Strabonis hæc &longs;unt, *kai\ new/ria, e\n oi(=s a)ve/qhke kai/sar th\n dekani\an a)kroqi/­nion, a)po monokro/tou me/xri dekh/rous. id e&longs;t: Sunt et naualia, in quib. Cæ&longs;ar undeuiginti naues, decimarum nomine dedicauit, ab uno remorum ordine u&longs;&que; deciremes.

Illæ porro quæ binis remis agebantur, à Roma­nis dictæ &longs;unt biremes: à Græcis di/krota potius quam dih=res u&longs;urpatum uideo, etiam&longs;i apud Suidam dih=­res ploi=on legatur: quod tamen ip&longs;um non memi­ni me legi&longs;&longs;e apud probatum autorem. Polybius in &longs;exto uidetur nolui&longs;&longs;e uti eo uocabulo, &longs;ed po­tius dikro/tw|: ut palàm fiet ex ip&longs;ius uerbis, quæ ita habent, *e)m ai(=s h)=n kai\ ploi=a tettaralkonta, tou/twn kata/fra­kta me\n ei)/kosi, diafe/ronta tai=s kataskeuai=s. ta\ de\ loipa\ trih/­reis, kai\ di/krota, kai\ ke/lhtes. id e&longs;t: Inter quas erant na­ues quadraginta, quarum xx. con&longs;tratæ omni nau-tico apparatu egregie in&longs;tructæ, reliquæ triremes, biremes, & actuariæ erant. Vides ut cum potui&longs;­&longs;et &longs;cribere dih/reis, ut dixit trih/reis, maluit dicere di/­krota: credo quòd &longs;ic u&longs;urpatum uidebat à proba­ti&longs;&longs;imis autoribus linguæ Græcæ, quos &longs;equeba­tur. Appianus quoque Alexandrinus in Mithrida­tico, his uerbis, *kai\ nh=es kata/fraktoi triako/siai, di/krota de\ e(/katon. kai h( a)/llh paraskouh\ tou/twn. id e&longs;t: Ter centum con&longs;tratæ naues, dicrota centum, cum reliquis harum armamentis. Idem in eodem, *o( lka/dos de\ basilikh=se(si/w| parapleou/shs, r(odi/a di/krotos e)pi au)tw\n a)nh/xqh. id e&longs;t: Cum autem regis oneraria nauis uelis præteriret, biremis Rhodia in eam impetum fecit. Quin & Tullius Epi&longs;tolarum ad Atticum XVI. eo uocabulo u&longs;us ad amicum e&longs;t, dum ait: Nam & ip&longs;e Domi­tius bona plane habet dicrota: &longs;unt&queacute; nauigia præterea luculenta Sexti Buceali, cæterorum&queacute;. nam Ca&longs;&longs;ij cla&longs;&longs;em, qu&etail; planè bella e&longs;t, non numero. Idem Tullius in quinto ad Atticum: *a)/frakta Rhodiorum, & dicrotum Mitylenorum, & aliud cata&longs;copium. Quare fit ut exi&longs;timem, apud A. Hirtium, aut si quis e&longs;t alius qui quartum de bello ciuili librum con­&longs;crip&longs;it, Dicrota octo, non Dierotas legendum, ut habe tur in uulgatis: Capit ex eo pr&etail;lio pentiremen unam, triremes duas, dicrota octo, complures remiges Octauianos. Cæ&longs;ar ip&longs;e in 111.de bello ciuili bire­mes dixit, his uerbis: Quatuor biremes &longs;ubiectis &longs;cutulis, impul&longs;as uectibus in interiorem partem tran&longs;duxit. Liuius decad. tertiæ libro quarto: Le-gati ab Orico ad M. Valerium prætorem uenerunt, præ&longs;identem cla&longs;&longs;i Brundu&longs;io, Calabriæ&queacute; circà li­toribus, nunciantes Philippum primum Apollo­niam tenta&longs;&longs;e leuibus biremibus CXX. flumine ad uer&longs;o &longs;ubuectum: deinde ut ea res tardiore &longs;pe fuerit, ad Oricum clam nocte exercitum admoui&longs;&longs;e. Tullius in Verrem actione &longs;eptima: Reprimebat enim tibi & imperandi uim, & rogandi conatum præ­clara illa non populo Romano reddita biremis, &longs;ed pr&etail;tori donata cybea. Tranquillus in Iulio C&etail; &longs;are: Nauali prælio in modum cochle&etail; defo&longs;&longs;o la­cu biremes, ac triremes, quadriremes&queacute; Tyri&etail; Aegy ptiæ que cla&longs;&longs;is magno pugnatorum metu confli xerunt. Biremes autem leues dictæ à Liuio, in loco &longs;uprà &longs;cripto, à Romanis dicebantur Liburnicæ, &longs;i Appiano credimus in Illyrico, *e)ge/nonto li/burnoi, ge/nose)/teron i)lluriw=n, o(i to\n iw/nion, kai\ ta\s nh/sous e)lh/|steuov nausi\n w)­kei/ais te kai\ kou/fais. o(/qen e)/ti nu=n r(wmai=oi ta\ kou=fa kai\ o)ce/a di/­krota, libnrni/das prosagoreu/ousin. id e&longs;t: Fuerunt Libur­ni, alterum Illyriorum genus, qui Ionium mare, & quæ in eo &longs;unt, in&longs;ulas deprædabantur, celeribus & leuibus nauigijs: unde etiam nunc leues & ce­leres biremes Romanis Liburnicæ uocantur.

Lucianus in Dialogo qui e)/rwtes in&longs;cribitur, *e)pi i)tali/an moi plei=n dianokme\nw|, taxunautoun ska/fos eu)tre/pize tou/twn tw=n dikro/twn, oi(=s ma)lista liburnoi\ dikou=si, e)/qnos i)wni/w| ko/lpw| parwkisme/non. id e&longs;t: Cogitanti mihi in Ita­liam naue profici&longs;ci, apparata e&longs;t nauis quædam le uis & expedita, ex earum biremium genere, quibus maxime uti uidentur Liburni, natio quæ &longs;inum lonium accolit. Tranquillus in Augu&longs;to: Tempe­&longs;tate in traiectu bis conflictatus, primo inter pro­montoria Peloponne&longs;i & Aetoli&etail;, rur&longs;us circa mon tes Ceraunios, utrobique parte Liburnicarum de mer&longs;a, &longs;imul que eius in qua uehebatur fu&longs;is arma mentis & gubernaculo diffracto. Quo loco Tranquillus Liburnicas pro leuibus biremib. dixi&longs;&longs;e uidetur. Plutarchus in Catone uidetur Liburnica an numerare inter eas naues, quæ non erant aptæ ad belli conflictum, &longs;ed ad præcurrendum potius & &longs;peculandum, his uerbis, *w(/rmhse me\n ga\r e)gxeiri/sai tw=| *ka/twni th/n tw=n new=n h(gemoni/an. h)=san de\ pentakosi/wn me\n ou)k e)la/ttous ai( ma/ximoi, liburnika\ de kai\ kataskopika\ kai\ a)/frakta pamplh qh=. id e&longs;t: Voluit enim Catoni totius cla&longs;&longs;is impe­rium deferre. erant autem ad belli u&longs;um idoneæ non pauciores quingentis: Liburnicæ uero, &longs;peculatoriæ & apertæ complures. Tamen ex eo dem Plu­tarcho in Antonio uidere e&longs;t, Liburnicas etiam habui&longs;&longs;e katastrw/mata, dum ait, *e)m tou/tw| de\ liburni/dies w)/fqhsan, diw/kousai para\ *kai/saros. o( de\ a)nti/prw|ron e)pistre/fein. th\nnau=n keleu/sas, ta\s me\n a)/llas a)ne/seile. *eu)riklh=s d´ o( la/kwn e)ne/keito sobaro\s, lo/gxhn tina kradiai/nwn a)po tou= katastrw/matos, w(s a)fh/swn ei)s au)to/n. id e&longs;t: Interea Liburnicæ apparuerunt, qu&etail; à Cæ&longs;are mi&longs;&longs;æ per&longs;equebantur Antonium. Ille autem obuerti nauem iubens, reliquarum quidem impetum repre&longs;&longs;it. at Euricles Lacædemonius, acer & infe&longs;tus in&longs;tabat, in cata&longs;tromate ha&longs;tam uibrans, tanquam in eum iaculaturus. Cum enim dicit kradai/nwn a)p´ tou= katastrw/matos, palam e&longs;t eam Liburnicam, in qua erat Euricles, habui&longs;&longs;e katastrw/mata, & &longs;ic ad belli u&longs;um maxime aptam fui&longs;&longs;e. & &longs;anè C&etail;&longs;ar Augu&longs;tus, *ou) pro\s u(/yos, ou)de\ o)/gkon e)pidieiktikw=s pephgu|ais nausi\, eu)stro/fois de\, kai\ taxei/ais, kai\ peplhrwme/nais a)kribw=s echrtume/nos, e\n taranti kai\ brentesi/w| swne/xwn ou\ nautiko\n, e)/pempe pro\s a)ntw/nion, a)ci/wn mh\ diatri/bein to\n xo/non. id e&longs;t: In&longs;tructus autem Cæ&longs;ar non nauibus illis altis & amplis, quæ o&longs;tentationis gratia parantur: &longs;ed agilibus, celeri­bu&longs;&queacute;, & ijs uiris probè oppletis, Tarenti & Brun­du&longs;ij cla&longs;&longs;em continebat. mi&longs;it autem ad Antonium nuntium, petens ut ne amplius tempus otio &longs;itererent: ut inquit Plutarchus in Antonio. Liburnicam imitatur nautilos pi&longs;cis, autore Plinio in nono, Cap. XXIX. dum ait: Inter præcipua autem mira­cula e&longs;t qui uocatur nautilos, ab alijs pompilos. Supinus in &longs;umma æquorum peruenit: ita &longs;e pau­latim &longs;ubrigens, ut emi&longs;&longs;a omni per fi&longs;tulam aqua, uelut exonerat9 &longs;entina, facile nauiget. po&longs;tea duo prima brachia retorquens, membranam inter illa miræ tenuitatis extendit: qua uelificante in auras, cæteris &longs;ubremigans brachijs, media cauda ut gu­bernaculo &longs;e regit: ita uadit alto Liburnicarum gau­dens imagine, &longs;i quid pauoris interuenit, hau&longs;ta &longs;e mergens aqua. Quæ Liburnicæ nomen à patria &longs;ortitæ &longs;unt: quoniam naues dicimus Aegyptias, A&longs;iati­cas, Syriacas, Rhodias, Liburnicas, at&que; Achaicas, & eiu&longs;modi. ut Cæ&longs;ar in tertio de bellis ciuilibus: Pr&etail;erat Aegyptijs nauibus Pompeius filius, A&longs;iatitis Decius Lælius & C. Triarius, Syriacis C. Ca&longs;­&longs;ius, Rhodijs C. Marcellus cum C. Pomponio: Libur­nic&etail; at&que; Achaic&etail; cla&longs;&longs;i Scribonius Libo & Marcus Octauius: toti tamen officio maritimo M. Bibulus præpo&longs;itus cuncta admini&longs;trabat, ad hunc &longs;umma imperij re&longs;piciebat. Idem Cæ&longs;ar in tertio: Et naui­bus longis Rhodijs decem, & A&longs;iaticis paucis Alexandriam peruenit. Tullius de Diuinatione: Po&longs;tremo à Rhodia cla&longs;&longs;e de&longs;erti. Tranquillus etiam in loco &longs;uprà citato. Liuius decadis quartæ libro &longs;epti­mo: Rhodij celebratis exequijs aduer&longs;us cla&longs;&longs;em, quam fama erat ex Syria uenire, XIII. &longs;uis nauibus, & una Coa quinqueremi ad terram Gnidiorum, ut ibi in &longs;tatione e&longs;&longs;ent, profecti &longs;unt. Punicæ etiam naues à Liuio dict&etail;, decadis quart&etail; libro &longs;eptimo: Iam o­mnes in con&longs;pectu erant, duæ Punic&etail; naues antecedebant Romanam cla&longs;&longs;em. Idem in eodem: Ad inferendum ho&longs;tibus terrorem, C. Liuius cum duabus quinquere­mibus Romanis, & quatuor quadriremibus Rhodijs, & duabus apertis Smyrneis in Lyciam e&longs;t mi&longs;­&longs;us. Idem: Et erant naues Rhodiæ long&etail; omnium celerrimæ tota cla&longs;&longs;e. Nauis Sidoniæ mentio e&longs;t apud Herodotum e)m polumni/a|, *e)ntau=qa o( ce/rchs meteka\ ek tou= a(/ rmatos e)s ne/a sidwni/hn i(/zeto u(po\ skhnh=| xnsih=|. id e&longs;t: Hic Xerxes relicto curru Sidoniam nauem con&longs;cendens, &longs;ub aureo tentorio &longs;edit. Et in eadem, *w(s e)pequ/mhsi, kai\ e)poi/ee tau=ta, e)sba\s e)s sidwni/hn ne/a e)s th/n per e)se/bai ne ai)ei\, o(/kws toi e)qe/loi toiou=to poih/sai. id e&longs;t: Vt autem ho­rum eum de&longs;iderium cœpit, & hæc faciebat: Sido-niam nauem con&longs;cendens, quam &longs;emper cum quid huiu&longs;modi efficere uellet, con&longs;cendere con&longs;ueue­rat. Euripidesin Helena, Sidoniam po&longs;uit pro actuaria quinquaginta remorum, dum ait: *xw/rei su\ kai\ nau=n, toi=s de\ penthko/ntoron *sidiwni/an do\s, karetmw=n e)picatas. Liuius libro &longs;upra proxime citato: Rhodia una capta memorabili ca&longs;u, nam cum ro&longs;tro percu&longs;&longs;i&longs;&longs;et Sidoniam nauem, anchora ictu ip&longs;o excu&longs;&longs;a naue &longs;ua, unco dente uelut manu ferrea iniecta, alligauit alterius proram: inde tumultu iniecto, cum diuelle re &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhiberent Rhodij, tracta anchora & implicita remis, latus alterum deter&longs;it debilitate ea, ip&longs;a quæ icta cohæ&longs;erat, nauim cœpit.

Triremis à Græcis trih/rhs dicitur. Herodotus e)n gar yixo/rh|, *gareskeua\sato me\n diakosi/as trih/res, pollo/n de\ ka/rta o(/milon perse/wn te kai\ tw=n a)/llwn summa/xwn. id e&longs;t: Ap parauit autem ducentas triremes, & magnam unà Per&longs;arum, aliorum que auxiliariorum copiam. Idem e)n polumni/a|, *t=n de\ trih/rewn a)riqmo\s me\n e)ge/neto e(pta\ kai\ diako/siai kai\ xi/liai. id e&longs;t: Erant autem mille ducentæ &longs;eptem numero triremes. Et haud ita multo po&longs;t: *trihko/ntoroi de\, kai\ penthko/ntoroi, kai\ ke/rkouroi, kai\ i(ppagwga\ ploi=a mikra\, sunelqo/nta e)s to\n a)riqmo\n e)fa/nh trixi/lia. id e&longs;t: Triginta autem & quinquaginta remorum naues cercuri, & hippagines, & parua præterea nauigia, in unum omnia coacta numerum, ter mille e&longs;&longs;e ui&longs;æ &longs;unt. Demo&longs;thenes in prima contra Philip­pum, *kai\ i(ppagwgou\s tou/tois ei)=en. ti/ pro/s tou/tois e)/ti; taxei/astrih/reis de/ka. dei= ga\r e)/xontos e)kei/nou nautiko\n, kai\ taxeiw=n trih rw=n h(mi_n, o(/pws a)sfalw=, h( du/namis ple/h. id e&longs;t: At&que; his hippagoga nauigia. quid præterea: decem celeres tri­remes. nam cum cla&longs;&longs;em ip&longs;e habeat, celeres trire­mes nobis e&longs;&longs;e oportet, quò exercitus no&longs;ter tuto nauigare po&longs;&longs;it. Tullius actione tertia in Verrem, mille fui&longs;&longs;e naues Per&longs;arum autor e&longs;t, ut parum ab Herodot: numero abe&longs;&longs;e uideatur, his uerbis: Vt ne Per&longs;æ quidem, cum bellum toti Græciæ, dijs ho minibuś que indixi&longs;&longs;ent, et mille numero nauium cla&longs;&longs;em ad Delum appuli&longs;&longs;ent, quicquam conaren­tur aut uiolare, aut attingere. Plutarchus in The­mi&longs;tocle citat *ai/xu/lon e)n pe/rsais;. *ce/rch| de\, kai\ ga\r oi)/da, xelia\s me\n h)=n new=n to\ plh=qos. id e&longs;t: Xerxi autem, probe enim noui, mille numero naues erant. Triremem inuenit primus Aminocles Corinthius, autore Plinio, ex Thucydide in primo, qui tamen aliter dice­re uidetur, dum ait, *fai/ntai de\ kai\ sami/ois a)meinoklh=s ko­ri/nqios nauphgo\s nau=s poih/sas te/ttaras: Videtur autem & Samijs Aminocles Corinthius naupegus naues quatuor &etail;difica&longs;&longs;e. Videtur tamen a&longs;&longs;euerare, triremes primum ædificatas Corinthi, dum ait, *kai/ trih/­reis ek kori/nqw| prw=ton th=s e(lla/dos e)nauphghqh=nai. id e&longs;t: Et triremes primum apud Corinthum in Gr&etail;cia ædificatas fui&longs;&longs;e. Quibus uerbis facile colligere e&longs;t, a­pud Plinium legendum Aminoclem: non Amino­clem, ut uulgo &longs;criptum uideo.

Quadriremen in&longs;tituêre Carthaginen&longs;es, autore Ari&longs;totele ex Plinio, quæ tetrh/rhs à Græcis dicitur. Polybius in primo: *kata\ de/ tina to/pon e)/xonta bra/xea sunesth xw=ma meta\ pollh=s talaipwri/as, e)f´ w(=| tetrh/rhs e)ktre/xousa nu­kto\s e)ka/qise, kai toi=s polemi/ois u(poxei/pios e)ge/neto, diafe/rousa th=| kataskeuh=| th=s nauphgi/as. id e&longs;t: Quodam autem loco, in quo erant breuia, re&longs;edit agger: id&queacute; multo mi­litum labore. in quem quadriremis nocte excur­rens impegit, quam &longs;tatim aduer&longs;arij nacti &longs;unt excellentem, & probe ædificatam. Vide, &longs;i otium e&longs;t, Sipontinum: & quantum in uertendo Polybio &longs;ibi permi&longs;erit, facile agno&longs;ces. *dio/diwros biblioqh/khs un­deuice&longs;imo, tou/twn h)=san tetrh/reis me\n e)nnenh/konta, penth/reis de\ de/ka, e)nnh/reis de\ trei\s, dekh/reis de\ le/ka, a)/fraktoi de\ l/. id e&longs;te Harum erant quadriremes quidem nonaginta, quin­queremes decem, nouem ordinum tres, decem or­dinum decem, apertæ autem triginta. Tullius &longs;epti ma in Verrem: Princeps Cleomenes in quadriremi Centuripina malum erigi, uela fieri, præcidi ancho­ras imperauit: & &longs;imul ut &longs;e cæteri &longs;equerentur, &longs;i­gnum dari iu&longs;&longs;it: h&etail;c Centuripina nauis erat incredibili celeritate uelis. nam &longs;cire i&longs;to prætore nemo poterat, quid qu&etail;que nauis remis facere po&longs;&longs;et. Et paulo po&longs;t: Erat enim &longs;ola illa nauis con&longs;trata, & ita magna, ut propugnaculo cæteris po&longs;&longs;et e&longs;&longs;e: quæ, &longs;i in prædonum pugna uer&longs;aretur, urbis in&longs;tar habere inter illos piraticos myoparones uideret.

Quod autem Tullius Con&longs;tratam dixit, aliquam do hæ&longs;itaui, num eadem e&longs;&longs;et quæ & tecta dicitur à C&etail;&longs;are. quas tectas longas inuenere Ta&longs;ij. Nam antea ex prora tantum & puppi pugnabatur. Au-tor Plinius in &longs;eptimo. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuile: Appul&longs;a&queacute; ad proximum littus trireme con&longs;trata, & in littore relicta, pedibus Adrumetum profugerat. Idem in tertio: Atque omnes naues incendit XXXV. in quibus erant XX. con&longs;tratæ. Idem Cæ&longs;ar alibi tectas uocat, in primo de bello ciuili: Ma&longs;&longs;ilien&longs;es u&longs;i L. Domitij con&longs;ilio, naues longas expediunt, numero XVII. quarum erant XI. tectæ. Idem in tertio: Illæ triremes omnes, & quinqueremes aptæ, in&longs;tructæ que omnibus re­bus ad nauigandum, præter has XXII. erant, quæ præ&longs;idij cau&longs;a Alexandriæ e&longs;&longs;e con&longs;ueuerant con­&longs;tratæ omnes, quas &longs;i occupa&longs;&longs;ent cla&longs;&longs;e Cæ&longs;aris erepta, portum ac mare totum in &longs;ua pote&longs;tate haberent, commeatu auxilijś que Cæ&longs;arem prohi­berent. Aulus certe Hirtius omnem tollere dubi­tationem uidetur, dum ait: Magno&queacute; impetu qua­tuor ad eam con&longs;tratæ naues, & complures aper­tæ contenderunt, cui coactus e&longs;t Cæ&longs;ar ferre &longs;ub&longs;i dium. Vides ut con&longs;tratas & apertas ponat, tanquam diuer&longs;as: quod perinde e&longs;t, atque &longs;i dixi&longs;&longs;et, alias tectas fui&longs;&longs;e, alias apertas. Tullius actione &longs;eptima in Verrem: Poteró ne in eos e&longs;&longs;e uehemens, qui naues inanes non modo habuerunt, &longs;ed etiam apertas: in eum di&longs;&longs;olutus, qui &longs;olus habuerit con&longs;tratam nauem, & minus exinanitam? Loquitur enim de quadriremi centuripina. Aulus Hirtius in quarto de bello ciuili: Ita&que; paucis diebus contra omnium opinionem quadriremes XXII. quinqueremes quin que confecerunt, ad has minores apertaś que complures adiecerunt. Idem in eodem, haud ita multo infra illum locum: Ex his quinqueremes quinque erant, & quadriremes decem: reliquæ in­fra hanc magnitudinem, & pleræque apertæ. Li­uius decadis quartæ libro &longs;exto: Biduum in appa­ratu morati, tertio die centum nauibus, quarum &longs;e­ptuaginta tectæ erant, cæteræ apert&etail;, minores omnes ferè erant, profecti, Phoceam petierunt. Necta men uideo Marcum Tullium tectas appella&longs;&longs;e, quantum mea memoria e&longs;t, &longs;ed ferè &longs;emper con&longs;tratas: tege­bantur enim aliquando & minores. Cæ&longs;ar in ter­tio bell. ciuil. Similiter Vatinius, qui Brundu&longs;io præerat, tectis in&longs;tructiś que &longs;caphis elicuit naues Lælianas, atque ex his longius productam unam quinqueremem, & minores duas in angu&longs;tijs portus cœpit: item&queacute; per equites di&longs;po&longs;itos aqua pro­hibere cla&longs;&longs;iarios in&longs;tituit. Idem in &longs;ecundo: Ma&longs;­&longs;ilien&longs;es po&longs;t &longs;uperius incommodum, ueteres ad eundem modum ex naualibus productas naues re­fecerant, &longs;ummá que indu&longs;tria armauerant: remi­gum, gubernatorum &queacute; magna copia &longs;uppetebat, pi&longs;catoriaś que adiecerant atque contexerant, ut e&longs;&longs;ent ab ictu telorum remiges tuti: has &longs;agittarijs tormentiś que compleuerant. Idem in tertio: Sca­phas nauium magnarum circiter &longs;exaginta, crati­bus pluteis&queacute; contexit, eó que milites delectos im­po&longs;uit. Has autem Gr&etail;ci katafra/ktous uocant. etiam &longs;i Sipontinus apud Polybium haud &longs;cio quàm re-cte pro katafra/ktw| quinqueremem nobis reddide­rit, eo forta&longs;&longs;e quod magis idoneæ e&longs;&longs;ent quæ con&longs;ternerentur. Eo enim tempore quo primum Po. Ro. &longs;tatuit è rep. e&longs;&longs;e, cum Carthaginen&longs;ibus de Siciliæ, atque adeò maris interni imperio naualibus copijs dimicare, centum & uiginti nauium cla&longs;&longs;em ædificandam curarunt: in qua centum fuere quinqueremes, & uiginti triremes. Nam antea quidem eo ip&longs;o tempore, quo Me&longs;&longs;anam copias traducere cœperunt, *ou)x` oi=)on (inquit Polybius) kata/fraktos au)toi=s u(ph=rxe nau=s. a)ll` ou) de\ kaqo/lou makro\n ploi=on, ou) de\ le/mbos, ou) de\ ei(=s. hoc e&longs;t: Non &longs;olum nullam nauem tectam con &longs;tratamue habebant, &longs;ed nec pror&longs;us ulla nauis longa, aut lembus ullus ip&longs;is præ&longs;to fuit. Quare à Ta­rentinis & Locren&longs;ibus, *e)/ti de\ e(leatw=n kai\ neapolitw=n sugxhsa/menoi penthkonto/rous kai\ trih/reis, epi\ tou/twn parabo/­lws dieko/misan tou\s a)/ndras. e)n w(= dh\ ka/rw=| tw=n karxhdioni/wn ka ta\ to\n porqmo\n e)panaxqe/ntwn au)toi=s, kai mi/a; new\s katafra/ktou dia\ th\\n proqumi/an propesou/sh;, w(/sti e)pokzlh=san geve/sqai toi=s r(w mai/ois u(poxei/rion, tau/th paradei/gmati xw/mevoi to\te pro\s tau/­twn e)poiou=nto th\n tou= panto\s sto/lou nauphgi/an. id e&longs;t. Præter­ea autem ab Eleatis & Neapolitanis triremes, & quinquaginta remorum acturias, cum commo­datò accepi&longs;&longs;ent, in his &longs;umma cum audacia mili­tes tran&longs;uexerunt. quo quidem tempore cum for te Carthaginen&longs;es circa fretum in Romanos irrue rent, & nauis quædam con&longs;trata, propter prom­ptitudinem reliquas omnes præcurreret, ca&longs;u im­pacta impedita&queacute;, in Romanorum ditionem ue-nit. Ea itaque ut exemplo u&longs;i, ad illius &longs;imilitudi­nem cla&longs;&longs;em &longs;uam uniuer&longs;am ædificarunt. Con­&longs;tratæ uero naues dicebantur, eo quod haberent katastrw/mata, & adiderant maxime aptæ quadriremes. Polybius in &longs;ecundo: *e)plh/rwsan koinh=| ta\s tw=n a)xai/wn de/ka nau=s katafra/ktous. id e&longs;t: Impleuerunt in commune decem Achæorum naues con&longs;tratas, & quæ habe­rent katastrw/mata. Subdit enim: *to/te e)piphdw=ntes e)pi\ ta\ katastrw/mata tw=n a)xai=kw=n new=n katekra/ten, dia\ ou\ plh=qos tw=n e)pibatw=| . kai tou/tw| tw=| tpo/pw| tetta/rwn me/n ploi/wn e)xuri/ousan tetrikw=n, mi/an de\ penth/rh su\n au)toi=s toi=s a)ndra/si e)buqisan. id e&longs;t: Tunc in Achaicarum nauium cata&longs;tromata in&longs;ilientes, &longs;uperiores eua&longs;erunt, propter propugnantium multitudinem. Atque hoc pacto quatuor qui­dem quadriremes in &longs;uam pote&longs;tatem receperunt: quinqueremem autem unam cum ip&longs;is homini­bus demer&longs;erunt, atque depre&longs;&longs;erunt. Loquitur enim de ei&longs;dem Achæorum nauibus.

Triremibus &longs;ibi nos ordines addideris, quinqueremen facies: &longs;i plures, maiorem. Nam quinqueremis figuram an­tiquam nullam adhuc uidimus, præterquam in numi&longs;mate quodam. Sed dubitamus an illud, quemadmodum permulta alia, mentiatur antiquitatem.

Quinqueremem in&longs;tituit Ne&longs;ichthon, &longs;i Plinio credimus, quæ penth/rhs à Græcis dicitur. Herodo­tus in *e)ratw=|: *kai\ h)=n gar dh\ toi=si a)qhnai/oisi penth/rhs e)pi\ sou­viou. loxh/santes ou)=n th\n qewri/da nu=a, ei(=lon plh/ria a)ndrw=n tw=nprw/twn a)qhnai/wn. id e&longs;t: Erat enim Athenien&longs;ibus quinqueremis in Sunio. Illi ita&que; po&longs;itis in&longs;idijs, Theo­rida nauem occuparunt, Athenien&longs;ium primori­bus refertam. Appianus in Mithridatico: *w(/ste kai\ trih/rei au/toi=s a)ndra/si a)nadihsa/menoi, kai\ a)krosto/lia polla\ kai\ sku/lai/s e)s to\n lime/va fe/rontes e)panelqon. penth/rous de\ sfw=n ei)lhmme/­nhs u(po\ tw=n polemi/wn, a)gnoou=ntes o(i r(o/dioi e)pi\ ch/thsin au)th=s e(\c tai=s ma/lista taxunautou/sais a)ne/pleon. id e&longs;t: Itaque trire­me cum ip&longs;is hominibus, nauibus &longs;uis alligata, multis nauium ro&longs;tris, nec paucis &longs;polij sonu&longs;ti, ad portum rediere. Cum autem ip&longs;orum quinque­remis ab ho&longs;tibus capta e&longs;&longs;et, eius ignari Rhodij, ad conquirendam eam &longs;ex maxime celeribus na­uibus regre&longs;&longs;i &longs;unt. Mirum e&longs;t, quòd Aulus Hir­tius, &longs;iue Opius in bello Alexandrino quinquere­mem, pentiremem uocet, uocabulo &longs;emigræco &longs;e­mí que Latino, dum ait: Capit ex eo prælio penti­remem unam, triremes duas, dicrota octo, complu­reś que remiges Octauianos. Sic enim legendum cen&longs;eo, non Dycrotas. Idem in Aphricano bello: Naues onerarias, qu&etail; longius à portu in &longs;alo &longs;tabant, incendit: et pentiremes duas uacuas à defen&longs;oribus, nullo repugnante, cepit. Marcus Tullius ubique quinqueremes dicit, & optimi quique autores. Pontem con&longs;tratum, paludem&queacute; dixit idem Hir­tius, derelictorum de bello Gallico: Turres crebras excitari in altitudinem trium tabulatorum, pontibus traiectis con&longs;tratis&queacute; coniungi, quorum fron­tes uiminea loricula munirentur, ut ho&longs;tis à dupli-ci propugnatorum ordine depelleretur. Idem in eo­dem: Pontibus palude con&longs;trata, legiones traducit. Etin eodem: Ni&longs;i flumen Ligerim, quod erat pon­te propter magnitudinem con&longs;tratum, copias traduxi&longs;&longs;et. Tullius libro primo de Oratore: Illa ue­ro deridenda arrogantia e&longs;t, in minoribus nauigijs rudem e&longs;&longs;e &longs;e confiteri, quinqueremes aut etiam maiores gubernare didici&longs;&longs;e. Ip&longs;e (quantum a&longs;&longs;equi po&longs;&longs;um coniectura) exi&longs;timo quadraginta fui&longs;&longs;e &longs;edilia in tabulato alterius lateris quinqueremis, quæ quadringentis remigibus agebatur: ut ex uerbis Plinij colligere e&longs;t libro trige&longs;imo &longs;ecundo, ubi de echeneide, dum ait: Fertur Actiaco Marte te­nui&longs;&longs;e prætoriam nauim Antonij properantis cir­cuire, & exhortari &longs;uos, donec tran&longs;iret in aliam. Ideó que Cæ&longs;ariana cla&longs;&longs;is impetu maiore proti­nus uenit. Tenuit & no&longs;tra memoria Caij princi­pis ab A&longs;tura Antium remigantis, ut res e&longs;t etiam au&longs;picalis pi&longs;ciculus. Siquidem noui&longs;&longs;ime tum in urbem reuer&longs;us ille imperator, &longs;uorum telis con­fo&longs;&longs;us e&longs;t. Nec longa fuit illius moræ admiratio, &longs;tatim cau&longs;a intellecta cum è tota cla&longs;&longs;e quinque­remis &longs;ola non proficeret, & exilientibus protinus qui id qu&etail;rerent, circa nauim inuenere adhærentem gubernaculo: o&longs;tenderunt&queacute; Caio indignanti hoc fui&longs;&longs;e quod &longs;e reuocaret, quadringentorum&queacute; re­migum ob&longs;equio contra &longs;e intercederet. Quibus &longs;anè uerbis palàm fit, illam quinqueremem actam à remigibus quadringentis, ut in altero latere du-centi fuerint. qui &longs;i di&longs;tribuantur in quinos ordines, nece&longs;&longs;e e&longs;t quadraginta &longs;edilia fui&longs;&longs;e in altero ta­bulati latere. Hæc idcirco adieci, ut Veneti uideant, an illa eorum quinqueremis, quæ XXVIII. tantum opinor tran&longs;tris con&longs;tat, ædificata &longs;it ad antiquarum quinqueremium rationem. De echeneide non adij­ciam qu&etail; Plutarchus in Sympo&longs;iacis tractat, etiam &longs;i minime uideantur aliena: &longs;ed ad illum autho­rem graui&longs;&longs;imum, lectorem reijcimus. Quòd au­tem Tullius, Aut etiam maiores dixit, de &longs;ex, &longs;e­ptémque ordinum naue intellexi&longs;&longs;e uidetur: quas Liuius Græco uocabulo hexeres hepteré&longs;que uo­cat, quartæ decadis libro &longs;eptimo: Regia cla&longs;&longs;is &longs;eptem & triginta maioris formæ nauium erat, in quibus tres hepteres & quatuor hexeres habebant: præter has decem triremes erant: & ij ade&longs;&longs;e ho&longs;tes ex &longs;pecula quadam cognouere. Idem in eodem: Maxime exterruit hepteres regia, à multo minore Rhodia naue uno ictu demer&longs;a. Idem in eodem: Ho&longs;tium cla&longs;&longs;is trium & nonaginta nauium fuit, maximæ formæ naues, tres hexeres habebant, duas hepteres. Robore nauium & uirtute militum Ro mani longè Regios præ&longs;tabant: Regiæ naues agi litate, & arte gubernatorum, & &longs;cientia remigum. Appianus Alexandrinus de bellis ciuilibus libro quarto, *e)ndou\s o( pomph/ios e)is th\n ai)na/rian, die\plei nausi\ pollai=s a)ri/stais, e)ch/rous lampra\s e)pibebhkw/s. id e&longs;t: Cedens Pompeius, in Aenariam conce&longs;&longs;it nauibus mul­tis, ijś que præ&longs;tanti&longs;&longs;imis, naui ip&longs;e hexere &longs;plen-didi&longs;&longs;ima uectus. Polybius: *ta\s me\n ou)=n e(ch/reis du/o ou)/­sas, e)f´ w(=n e)/plewn oi( strathgoi\, ma/rkios a)tti/lios kai\ leu/kios ma/l­lios prw/tous e)n meto/pw| parallh/lous e)/tacan. id e&longs;t: Duas igi­tur hexeres, quib9 Marcus Attilius & Lucius Manlius duces uehebantur, primas in fronte, æqualiter inuicem di&longs;tantes, con&longs;tituerunt. Lucanus in ter­tio, ubi de Bruti prætoria naue loquitur, hexerem de&longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur:

Cel&longs;ior at cunctis Bruti prætoria puppis

Verberibus &longs;enis agitur, molem&queacute; profundo

Inuenit, & &longs;ummis longe petit æquora remis. Hepterem Polybius e(pth/rh uocat, in primo: *e)/xwn e/pth/rh th\n genome/nhn pu/r)r(ou tou basile/ws. id e&longs;t: Habens he­pterem, quæ Pyrrhi regis quondam fuerat. quo loco &longs;eptiremem uertit Sipontinus, nec Liuium &longs;e­qui curauit. Diodorus Siculus libro uige&longs;imo: *tou=twn d´ h)=san ai/ me/gistai me\n e(pth/reis, ai( pleisai de\ penth/reis. id e&longs;t: Ex his maximæ quidem hepteres erant, pluri­mæ autem quinqueremes. o)kth/reis uero fui&longs;&longs;e liquet ex Athenæo. e)nnh/reis planè & dekh/reis con&longs;tat fui&longs;&longs;e ex Diodoro Siculo, in loco &longs;uprà citato. Fuerunt e)ndekh/reis & triskaidekh/reis, & triakonth/reis, & ei)kosh/reis: ut palàm fit ex Athenæo in quinto, his uerbis: *pol­l=n o( fila/dalfos basile/wn plou/tw| die/fotr, kai\ peri\ pa/n­ta e)oudia/kei ta\ kataskoua/smata filoti/mws, w(/ste kai\ ploi/wn pllh/qei pa/ntas u(peri/bale. ta\ gou=n me/gista h)=n tw=n ploi/wn par´ au)tw=| triakonth\reis du/o, ei)kosh/rhs mi/a, te/ttares de\ triskaide­kh/reis, dwdekh/reis du/o, e(ndekh/reis dekate/ttares, e)nnh/reis tria/­konta, e(pth/reis tria/konta e(pta\, e(ch/reis pe/nte, penth/reis e(ptakai/-deka. ta\ de\ a)p´ tetrh/rous me/xpi trihrhmioli/as diplo/sia tou/twn. ta\ de\ ei)s ta\s nh/sous pempo/mena, kai\ ta\s a)/llas po/leis w(=n h)=rxe, kai\ th\n libu/hn, plei/ona h)=n tw=n tetraxili/wn. id e&longs;t: Philadelphus autem multos reges opibus &longs;uperauit, eratque apparatuum omnium ambitio&longs;e &longs;tudio&longs;us. Nauium itaque copia & numero omnes &longs;uperabat. Quæ uero maxima habebat apud &longs;e nauigia, hæc erant: triginta ordinum, duæ: uiginti, una: tredecim or­dinum, quatuor: duodecim, duæ: undecim ordi­num, quatuor decim: nouem ordinum, triginta: hepteres, triginta &longs;eptem: hexeres, quinque: quin­queremes, decem & &longs;eptem. Earum autem na­uium, quæ à quadrireme ad triremiolias u&longs;que de&longs;cendebant, duplus erat ad has numerus. Quæ autem ad in&longs;ulas deductæ fuerant, & in urbes qui­bus imperitabat ip&longs;e, & Lybiam, plures erant quater millenis. Alexander Magnus, autore Plinio, in&longs;tituit naues ad duodecim ordines. Philo&longs;te­phanus Ptolemæum Soterem in&longs;titui&longs;&longs;e uult ad quindecim, Plutarchus tamen pentekaidekh/rh ad&longs;cri bit Demetrio, dum ait: *ou)diei\s r oi)_diem a)nqrw/pwn ou)/­te pentekaidekh/rh nau=n pro/teron, ou)/te e(kkaidekh/rh. kai\ u(/ste­ron tettarakonth/rh ptolemai=os o( filopa/twr e)nauphgh/sato, mh=­kos diakosi/wn o)gdoh/konta phxw=n, u(/y de\ e(/ws a)krostoli/ou pen-th/konta duei=n deo/ntwn, nau/tais de\ xwri\s e)retw=n e)chrtume/nhn tetra kosi/ois, e)re/tais de/ tetrakisxili/ois. xwri\s de\ tou/twn o(pli/tas dexome/nhn e)pi/ te tw=n paro/dwn, kai\ tou= katasrw/matos o)li/gw| trisxi­li/wn a)podie/ontas, a)lla/ qe/an mo/nhn e)kei/nh pare/sxe, kai\ mikro\n o(/son diafe/rousa tw=n moni/mwn oi)ko domhma/twn. id e&longs;t: Antea eum ne-que quindecim ordinum nauem, neque &longs;edecim qui&longs;quam hominum nouerat: po&longs;tea tamen qua­draginta ordinum ædificandam curauit Ptolem&etail;us Philopator, in longitudinem quidem productam ad cubitos ducentos octoginta: altitudine autem ad &longs;ummitatem u&longs;que nauis, duo de quinquaginta cubitorum. In&longs;tructa autem erat quadringentis nautis, extra remiges, qui quater mille numero erant. Capiebat præter hos nauis in aditibus unà & cata&longs;tromate armatos milites paulo minus ter millenis. Verum &longs;olam hæc nauis &longs;ui &longs;pectationem exhibuit, ab immobilibus ædificijs parum admo­dum differens. Athenæus in quinto deipnosofistw=nex kallice/nw| eadem ferè cum Plutarcho referre uidetur, &longs;ed tamen apertius & diffu&longs;ius, his uerbis, *th\n tettarakonth/rh nau=n kateske/uase o(/ filopa/twr, to/ mh=kos e)/xousan diakosi/an o)gdoh/konta phxw=n, o)ktw\ de\ kai\ tria/konta a)po\ paro/­dou e)pi\ pa/rodon, u(/yos de/ e(\ws a)krostoli/ou tettara/konta o)ktw\ phxw=n. a)po\ de/ tw=n prumnhtikw=n a)fla/stwn e)pi\ to\ th=| qala/ssh| me/rosau)th=s trei=s pro\s toi=s penth/konta ph/xeis. phda/lia d´ ei)=xe te/tta­ra tria/kontaph/xh. kw/pas de\ qranhtika\s o)ktw\ kai\ tria\konta ph­xw=n ta\s megi/stas. ai( dia\ to\ mo/lubdon e)/xein e)n toi=s e)gxeidi/ois, kai\ gegone/nai li/an ei)/sw barei=ai, kata zu/gwsin eu)h/reis u(ph=rxon e)pi\ th=s xpei/as. di/prw|ros d' e)gego/nei kai\ di/prumnos kai\ e)/mbola ei)=xen e(pta/: tou/twn e(\n me\n h(gou/menon, ta\ d' u(poste/llonta, tina\ de\kata\ ta\s e)pwti/das. u(pozw/mata de\ e)la/mbane dw/deka. e(cakosi/wn de\ h)=n e(/kaston phxw=n. eu)/ruqmos d' h)=n kaq' u(perbolh/n. qaumasto\n d' h)=n kai\ o( a)/llos ko/smos th=s new/s. zw=|a me\n ga\r ei)=xen ou)k e)la/ttw dw/deka phxw=n kata\ pru/mnan te kai\ kata\ prw=|ran, kai\ pa=s to/posau)th=s khrografi/a| katepepoi/kilto, to\ d' e)/gkwpon a(/pan me/xri tro/pews kissi/nhn fulla/da kai\ qu/rsous ei)=xe pe/ric. polu\s d' h)=n kai\ o( tw=n o(/plwn ko/smos: a)neplh/rou de\ ta\ prosdeo/mena th=s new\s me/rh. genome/nhs de\ a)na- pei/ras e)de/cato e)re/tas plei/ous tw=n tetra­kisxili/wn. ei)\s de\ ta\s u(phresi/as ttrakosi/ous. ei)s de\ kata/stro­ma e)piba/tas trisxili/ous a)pode/ontas e(kato\n kai\ penth/konta. kai\ xwri\s u(po\ ta\ zu/gia plh=qos a)nqrw/pwn e(/teron e)pisitismou= te ou\ko)li/gon. kaqeilku/sqh de\ th\n me\n a)rxh\n a)po\ e)sxari/ou tino/s, o(/ fasi pagh=nai penth/konta ploi/wn penthrikw=n culei/a|, u(po\ de\ o)/xlou meta\ boh=s kai\ salpi/ggwn kath/geto. u(/steron de\ tw=n a)po\ *foini/khs tis e)peno/hse th\n kaqolkh/n, ta/fron u(posthsa/menos i)/shn th=| nhi\ kata\ mh=kos, h(\n plhsi/on tou= lime/nos w)/ruce. tau/th| de\ tou\s qemeli/ous katw|kodo/mhse li/qw| sterew=| pro\s pe/nte ph/xeis to\ ba/qos. kia\ tou/twn fa/laggas e)pikarsi/as kata\ pla/ tos th=s ta/frou diw/sas sunexei=s tetra/phxun ei)s ba/qos to/pon a)poleipou/sas. kai\ poih/sas ei)/sroun a)po\ th=s qala/sshs e)ne/plhsen au)th=s pa/nta to\n o)ruxqe/nta to/pon. ei)s o(/n r(a|di/ws u(po\ tw=n tuxo/ntwn a)ndrw=n ei)sh/- gage th\n nau=n: to\ a)noixqe\n kat' a)rxa\s e)mfra/- cantas metecantlh=sai pa/lin th\n qa/lassan o)rga/nois. tou/tou de\ genome/nou e(drasqh=nai to\ ploi=on a)sfalw=s e)pi\ tw=n proeirhme/nwn fala/ggwn. id e&longs;t: Quadraginta ordinum nauem con&longs;truxit Philopator, qu&etail; in longitudinem habe ret ducentos octoginta cubitos: octo autem & triginta in latitudinem ab aditu in aditum, in altitu­dinem autem u&longs;que ad &longs;ummitatem & oram na­uis, quod a)krosto/lion dicunt, XLVIII. cubitos habe­bat, à &longs;ummitate autem extrema puppis ad eam partem qu&etail; mari alluitur, tres & L.cubitos. guber­nacula autem habebat quatuor, &longs;ingula in longitudinem triginta cubitorum, remos uero longiores quos qranhtikou\s uocant, XXXVIII. cubitorum: qui propterea quòd plumbum haberent in capulis, & quòd ad interiorem partem grauiores e&longs;&longs;ent libra mento, u&longs;ui habiles ad remigandum erant. Fuit præterea duplici prora duplicí que puppe, ro&longs;tra&queacute; &longs;e­ptem habebat: quorum unum quidem extabat, qu&etail;­dam autem contractiora erant, minoráque: non­nulla uero ad epotidas erant collocata. Zonas au­tem perpetuas habuit XII. quarum quæque &longs;ex­centorum erat cubitorum. Erat autem mira & e­gregia &longs;ymmetria: admirabilis præterea & alîus nauis ornatus, ad cuius proiam & puppim erant expre&longs;&longs;a animalia non minora duodecim cubito­rum, & in omni parte multiplici ceræ pictura ua­riegabatur. Tota uero ab ea parte, qua remi collo­cati erant, u&longs;&que; ad carinam ip&longs;am, in ambitu thyr­&longs;os habebat, cum perpetuis hederæ folijs. Multus autem erat & armamentorum ornatus, quibus in&longs;truebantur partes, ut quæ&que; eis indigebant. Cum autem experimenti cau&longs;a deduceretur, &longs;u&longs;cepit remiges plures quatuor millium, ad reliqua autem mini&longs;teria quadringentos. In cata&longs;tromate uerò & aditibus habuit propugnatores bis mille octingentos quinquaginta, præter magnam multitudinem hominum, quæ ad iuga erat: magnam præterea uim contine­bat rei frumentariæ. deducta autem fuit initio ab E&longs;chario quodam, qui eam nauem compegi&longs;&longs;e dicitur, materia quinquaginta nauium quinquere­mium. Deducebatur autem à turba cum magno clamore & tubarum &longs;onitu. Po&longs;tea uero quidam è Phœnicia excogitauit deductionem, ducta fo&longs;&longs;a æqua li naui longitudine, quam ad portum fodiendam curauit. Huic fo&longs;&longs;æ fundamenta iniecit è &longs;olido la­pide in altitudinem quinque cubitorum, per quæ tran&longs;uer&longs;ales trabes in latitudinem fo&longs;&longs;æ traijciens, inter &longs;e cohærentes, relicto loco 1111. cubitorum ua­cuo, facto&queacute; incili, a qua marina totum locum de­fo&longs;&longs;um compleuit: in quem facile opera uiliorum hominum induxit nauem, obturans eam partem, quam ab initio aperuerat: rur&longs;uś que aquam mari nam extraxit machinis, quo facto con&longs;edi&longs;&longs;e na­uem tuto in prædictis trabibus. Ante uerò quàm à nauium longarum commemoratione di&longs;cedo, non omittam, me coniectura a&longs;&longs;ecutum, quinqueremes fui&longs;&longs;e altiores, quàm ut è quadrireme armati mi­lites in eam tran&longs;ilire po&longs;&longs;ent. Quòd &longs;i Lector in animum induxerit mecum attendere ad uerba Liuij, facile (ut opinor) in eandem &longs;ententiam di&longs;cedet. ea &longs;unt decadis terti&etail; libro decimo: Cla&longs;&longs;is Punica ad Vticam &longs;tationem habebat: ex ea tres quadriremes, &longs;eu clàm mi&longs;&longs;o à Chartagine nuntio uti fieret, &longs;eu A&longs;drubale qui cla&longs;&longs;i præerat, &longs;iue publica frau­de au&longs;o facinus, quinqueremem Romanam &longs;uperantem promontorium ex alto repente aggre&longs;&longs;æ &longs;unt. &longs;ed neque ro&longs;tro ferire celeritate &longs;ubterlabentem poterant, neque tran&longs;ilire armati ex humilioribus in altiorem nauem; & defendebatur egregiè, quoad te la &longs;uppeditarunt. Quod ex uerbis ip&longs;is apertius mi-hi uidetur, quàm ut aliter explanandum &longs;it. Quod autem de e)nnh/rei &longs;uprà dictum e&longs;t, aduerte Lector. cum enim unico n &longs;cribitur, nauem in&longs;tructam & para tam in aqua &longs;ignificat, ut uidebis apud Plutarchum in Antonio, in hæc uerba: *a)ntw/nios de a(/ma h(me/ra| tw=n polemi/wn e/pipleo/ntwn, fwbhqei\s mh\ tw=n e)pibatw=n e)rh/mous e(/lwsi ta\s nau\s, tou\s me e)re/tas o(pli/tas e)pi\ tw=n katastromatw=n pare/­tacon o)/yews e(\neka. tou\; de\ qsou\s tw=n new=n e)gei/ras, kai\ pterw/sas e(kate/roqen, e)n tw_| sto/mati peri\ to\n a)/ktion a)ntiprw/ros sunei=xe, w(s e)n h/reis kai\ pareskouasme/nas a)mu/neaqai. id e&longs;t: Antonius au­tem, cum prima luce adnauigarent ho&longs;tes, ueritus ne propugnatoribus de&longs;titutas naues caperent, remiges armari iu&longs;&longs;it, eos&queacute; in cata&longs;tromate in &longs;pe­ciem di&longs;po&longs;uit, ut uiderentur: remos autem qua par te lati &longs;unt, erigi iubens, & arrigi utrinque, ad Actij fauces obuer&longs;as continebat naues, tanquam in­&longs;tructas & paratas ad decertandum. Quo loco e)nh/­reis ip&longs;e interpretatur, cum kai\ pareskouasme/nous &longs;ubdit: quod Suidas non uidetur intellexi&longs;&longs;e. Idem in Bruto, *mh\ nau=n e)nh/rh, mh\ stratiw/thn e(/na, mh\ po(lin e)/xontes. id e&longs;t: Non in&longs;tructam nauem, non militem ullum, non ciuitatem denique habentes. Et in Sylla, *miqrida/ths me\n e)/xwn naus au)to/qi diakosi/as e)nh/reis. id e&longs;t: Mithrida­tes quidem illic naues habens remigio in&longs;tructas ducentas. Herodotus e)n ou)rani/a|, krata=res dixit: kai\ ei)=xe ploi=on krath=res e(/toimon, ei) palh/sein o( nautiko\s sto/los. id e&longs;t: Et habebat nauem in&longs;itructam & paratam, &longs;i fortè maritimus exercitus moueretur. Euripides in lphigenia in Tauris:

*ka\vtauq´ o)rw=men e(lla/dos new\s ska)fos

*ta/rsw| krath/rei pi/tulon e)pterwme/non,

*nauq/as te penth/kont´ e)pi/ skalmw=n, pla/tas

*e)/xontas. Polybius in primo aliter locutus e&longs;t, ut uidebis: *ai( de\ vh=es tou= sto/matos e)c a)mfoi=n ci=n merei=n e)f` o(/son h)=n dunato\n e/ggista th=s tena/gesi prosa/gei=n e)pei=xon e(pt rwku/i pro\s th=n e)mbolein kai\ su/llhyin th=s e)kplei=n mellou/shs new/s. id e&longs;t: Naues autem qu&etail; in faucibus erant utrin&que;, quàm proximè ad paludes accedi poterat, expectabant remigio in&longs;tructæ, ad irruendum in nauem eam quæ exitura erat, atque ad eam capiendam parat&etail;. Latini aptas in&longs;tructaś que remigio uocant. Liuius decadis tertiæ libro primo: Cla&longs;&longs;is præterea data ad tuendam maritimam oram: quia qua parte belle uicerant, ea tum quo&que; rem ge&longs;turos Romanos credi poterat, quinquaginta quinqueremes, qua­driremes duæ, triremes quinque, &longs;ed aptæ in&longs;tru­ctæ&queacute; remigio triginta & duæ quinqueremes erant, & triremes quinque. trihrhmioli/as; uidemus factam mentionem ab Athenæo in quinto: & mediu&longs; &longs;idius &longs;æpe numero dubitaui, quod nam id e&longs;&longs;et nauigij genus. Nec idem e&longs;&longs;e queat cum ijs, quas Polybius h(mio/lous nau=s uocat, Appianus uerò h(mioli/as. etiam&longs;i idem Polybius libro XVI. trihrhmioli/as uocet, eas o­pinor, quæ non tot remis agerentur, quot iu&longs;t&etail; triremes. ait enim: *meta\ kai\ tou/twn e)nni/a trihrhmioli/ai kai\ trih/reis trei=s; u(ph=rxon. id e&longs;t: Cum his autem nouem triremio­liæ & triremes tres crant. Appianus certe in proœ­mio eas uidetur ponere infra magnitudinem iu&longs;ta-rum triremium, dum ait: *trih/reis de\ a)po\ h(mioli/as me/xri penth/reis pentako/siai kai\ xi/liai. id e&longs;t: Triremes autem ab hemiolia u&longs;que ad quinqueremem mille quingen­tæ: ut h(mio/liai e&longs;&longs;ent biremes quidem, &longs;ed quæ à puppi ad malum u&longs;que binis remis, à malo ad proram unico tantum agerentur: ut hodie quo que uidere e&longs;t in nonnullis earum, quas fu&longs;tas Veneti uocant. Tu Lector &longs;i quid no&longs;ti rectius i&longs;tis, candidus im­perti: mea enim e&longs;t coniectura. Tibi po&longs;&longs;um pro­ferre &longs;cripta autorum, qui huiu&longs;ce rei mentionem fecere: quibus legendis, poteris forta&longs;&longs;e meliora afferre, certius que iudicium lr ac de re facere. &longs;ed Appianum uideamus: *nausi/ d´ e)fe/ronto, penth/konta me\n pen­th/resi, e(kato\n de\ h(mioli/ai;. a)fra/ktois de\, kai\ kerkou/rois, kai\ stroggu/lois polloi=s. id e&longs;t: Ferebantur autem nauibus, quinqueremibus quidem quinquaginta, hemiolijs cen tum: apertis uerò, cercuris, & onerarijs complu­ribus. Diodorus Siculus libro decimo nono: *au)­to\s d´ a)nalabw\n nau=s h(mioli/as, nukous kate/plouse plhsi/on th=s po/lews. id e&longs;t: Ip&longs;e autem hemiolijs nauibus &longs;um­ptis, &longs;ecundum urbem de nocte delatus e&longs;t. Polybius in quinto: *katarti/sas dw/deka me\n katafra/ktous nau=s, o)ktw/de\ a)fra/ktous, tria/konta ld´ h(mio/lous e\plei di/ eu)ri/pou. id e&longs;t: Duo decim itaque con&longs;tratis nauibus in&longs;tructis, octo apertis, triginta autem hemiolis per Euripum na­uigabat. Quibus locis h(mio/lous & h(mioli/as, pro eo­dem ferè poni exi&longs;timo. Sed hoc loco &longs;ubijciam, quæ in fragmentis Polybij ex libro decimo &longs;exto &longs;criptum legimus. Cuius quidem nobis copiam fecit Victor Fau&longs;tus, dum Venetijs à Rege Chri&longs;tiani&longs;­&longs;imo legatus commorarer. Ea &longs;unt hæc, quibus de­&longs;cribit pugnam naualem ad Chium factam inter Philippum & Attalum, utin contextu uidebis: *o( de\ fi/lippos tw=n me\n kata\ th\n poliorki/an a)ntipipto/ntwn au)tw=|, tw=n de\ polemi/wn e)formou/ntwn plei/osi katafra/ktis nausi\ h)porei=to, kai\ dusxph/stws die/keito peri\ tou= me/llontos. ou)k e)pidexome/nwn de\ tw=n paro/ntwn ai(/resin, a)nh/xqh para\ th\n tw=n polemi/wn prosdoki/an. e)/ti ga\r au)to\n h)/lpizon oi( peri\ to\n *)/attalon proskarte-rh/sein th=| tw=n meta/llwn kataskeuh=|. ma/lista d' e)spou/daze poih//­sasqai to\n a)na/ploun ai)fni/dion, pepeisme/nos katataxh/sein kai\ to\ loipo\n a)sfalw=s h)/dh komisqh/sesqai para\ th\n gh=n ei)s th\n sa/l­mon. dieyeu/sqh de\ para\ polu\ toi=s logismoi=s. oi( ga\r peri\ to\n *)/atta­lon kai\ qeofili/skon, a(/ma tw=| sunidei=n au)to\n a)nago/menon, ei)/xon­to tw=n prokeime/nwn eu)qe/ws. sune/bh de\ to\n a)na/ploun au)tw=n gene/sqai dialelume/non, a(/te pepeisme/nwn to\n *fi/lippon, kaqa/per ei)=pon e)/ti me/nein e)pi\ tw=n u(pokeime/nwn. ou) mh\n a)lla\ xrhsa/menoi tai=sei)re­si/ais e)nergw=s prose/ballon. *)/attalos me\n tw=| deciw=| kai\ kaqhgou­me/nw| tw=n polemi/wn, *qeofili/skos de\ toi=s eu)wnu/mois. *fi/lippos de\ perikatalambano/ menos toi=s kairoi=s, dou\s to\ su/nqhma toi=s e)pi\ tou= deciou= kai\ paraggei/las a)ntiprw/rrous poiei=n ta\s nau=s kai\ sumple/kesqai toi=s polemi/ois e)rrwme/nws, au)to\s u(po\ ta\s nhsi/das a)na­xwrh/sas meta/ tinwn le/mbwn, ta\s metacu\ tou= po/rou keime/nas, a)­rado/kei to\n ki/ndunon. h)=n de\ tw=n me\n tou= *fili/ppou new=n to\ plh=­qos to\ sugkatasta\n ei)s to\n a)gw=na kata/fraktoi trei=s kai\ penth/­konta, su\n de\ tou/tois a)/frakta le/mboi de\ su\n tai=s pri/stesin e(kato\n kai\ penth/konta. ta\s ga\r e)n th=| *sa/mw| nau=s ou)k h)dunh/qh katarti/­sai pa/sas. ta\ de\ tw=n polemi/wn ska/fh kata/frakta me\n h)=n e(ch/konta kai\ pe/nte su\n toi=s tw=n buzanti/wn. meta\ de\ tou/twn e)nne/a trihmioli/ai kai\ trih/reis trei=s u(ph=rxon. labou/shs de\ th\n ka­tarxh\n th=s naumaxi/as e)k th=s a)tta/lou new/s, eu)qe/ws pa/ntes oi( su/neggus a)par- agge/ltws sune/balon a)llh/lois. a)/ttalos me\n ou)=n sumpesw\n o)kth/rei, kai\ proembalw\n tau/th| kairi/an kai\ u(/falon plh­gh/n, e)pi\ polu\ tw=n e)pi\ tou= katastrw/ matos a)gwnisame/nwn te/los e)­bu/qise th\n nau=n. h( de\ tou= fili/ppou dekh/rhs, nauarxi\s ou)=sa, paralo/gws e)ge/neto toi=s e)xqroi=s u(poxei/rios. u(popesou/shs ga\r au)th=| trihmioli/as, tau/th| dou=sa plhgh\n biai/an kata\ me/son to\ ku/tos u(po\ to\n qrani/thn skalmo\n e)de/qh, tou= kubernh/tou th\n o(rmh\n th=s new\s ou)ke/ti dunhqe/n tos a)nalabei=n. dio\ kai\ proskremame/nou tou= ploi/ou toi=s o(/lois e)dusxrhstei=to kai\ duski/nhtos h)=n pro\s pa=n. e)n w(=| kairw=| du/o penth/reis prospesou=sai, kai\ trw/sasai th\n nau=n e)c a)m­foi=n toi=n meroi=n, kai\ to\ ska/fos kai\ tou\s e)piba/tas tou\s e)n au)tw=| die/fqeiran, e)n oi(=s h)=n kai\ dhmokra/ths o( tou= fili/ppou nau/arxos. kata\ de\ to\n au)to\n kairo\n dionuso/dwros kai\ deinokra/ths, o)/ntes a)­delfoi\ kai\ nauarxou=ntes par' a)tta/lw|, sumpeso/ntes o( me\n e(pth/rei tw=n polemi/wn, o( d' o)kth/rei, parabo/lws e)xrh/santo th=| naumaxi/a|, deinokra/ths me\n pro\s o)kth/rh sumpesw\n au)to\s me\n e)/calon e)/l­abe th\n plhgh/n, a)nastei/rou th=s new\s ou)/shs, th\n de\ tw=n polemi/wn trw/ sas nau=n u(po ta\bi/axa to\ me\n prw=ton ou)k e)du/nato xwrisqh=nai, kai/per polla/kis e)pibalo/menos pru/mnan krou/ein: dio\ kai\ tw=n makedo/nwn eu)yu/xws a)gwnizome/nwn ei)s to\n e)/sxaton parege/neto ki/ndunon. a)tta/lou d' e)pibohqh/santos au)tw=|, kai\ dia\ th=s ei)s th\n polemi/an nau=n e)mbolh=s lu/santos th\n sumplokh\n tw=n skafw=n, o( me\n deino­kra/ths a)pelu/qh parado/cws, oi( de\ th=s polemi/as new\s e)piba/tai pa/ntes eu)yu/xws diagwnisa/ menoi diefqa/rhsan, to\ de\ ska/fos e)/­rhmon a)poleifqe\n u(poxei/rion e)ge/neto toi=s peri\ to\n a)/ttalon. o( de\ dionuso/dwros meta\ bi/as e)pifero/menos ei)s e)mbolh\n au)to\s me\n h(/marte tou= trw=sai, parapesw\n de\ toi=s polemi/ois a)pe/bale to\n decio\n tarso\n th=s new/s, o(mou= surrage/ntwn kai\ tw=n purgou/xwn, ou(= genome/nou perie/sthsan au)to\n pantaxo/qen oi( pole/mioi. kraugh=s de\ kai\ qoru/bou genome/nou to\ me\n loipo\n plh=qos tw=n e)pibatw=n a(/ma tw=| ska/fei diefqa/rh, tri/tos d' au)to\s o( dionuso/dwros a)penh/ca­to pro\s th\n e)pibohqou=san au)tw=| trihmioli/an. tw=n de\ loipw=n ne­w=n tou= plh/qous o( ki/ndunos e)fa/millos h)=n: kaq' o(/son ga\r e)pleo/­nazon oi( para\ tou= fili/ppou le/mboi, kata\ tosou=ton die/feron oi( peri\ to\n a)/ttalon tw=| tw=n katafra/ktwn new=n plh/qei. kai\ ta\ me\n peri\ to\ decio\n ke/ras tou= fili/ppou toiau/thn ei)=xe th\n dia/qesin, w(/st' a)kmh\n a)/krita me/- nein ta\ o(/la, polu\ de\ tou\s peri\ to\n a)/ttalon e)pi­ku- deste/ras e)/xein ta\s e)lpi/das. oi( de\ r(o/dioi kata\ me\n ta\s a)rxa\s eu)qe/ws e)k th=s a)nagwgh=s a)pespa/sqhsan tw=n polemi/wn, kaqa/per a)rti/ws ei)=pa, tw=| de\ taxunautei=n para\ polu\ diafe/rontes tw=n e)nan­ti/wn sunh=yan toi=s e)pi\ th=s ou)ragi/as makedo/si. kai\ to\ me\n prw=­ton u(poxwrou=si toi=s ska/fesi kata\ pru/mnan e)pifero/menoi tou\s tarsou\s pare/luon. w(s d' oi( me\n para\ tou= fili/ppou sunepistre/fein h)/rcanto para- bohqou=ntes toi=s kinduneu/ousi, tw=n de\ r(odi/wn oi( kaqusterou=ntes e)k th=s a)nagwgh=s sunh=yan toi=s peri\ to\n qeofili/­skon, to/te kata\ pro/swpon a)ntiprw/rrous. ta/cantes ta\s nau=s a)mfo/­teroi sune/balon eu)yu/xws, o(mou= tai=s sa/lpigci kai\ th=| kraugh=| parakalou=ntes a)llh/lous. ei) me\n ou)=n mh\ metacu\ tw=n katafra/ktwn new=n e)/tacan oi( *makedo/nes tou\s le/mbous, r(a|di/an a)\n kai\ su/ntomon e)/labe kri/sin h( naumaxi/a. nu=n de\ tau=t' e)mpo/dia pro\s th\n xrei/an toi=s r(odi/ois e)gi/neto kata\ pollou\s tro/pous. meta\ ga\r to\ kinhqh=nai th\n e)c a)rxh=s ta/cin e)k th=s prw/ths sumbolh=s pa/ntes h)=san a)nami\c a)llh/lois. o(/qen ou)/te diekplei=n eu)xerw=s ou)/te stre/fein e)du/nanto ta\s nau=s, ou)/te kaqo/lou xrh=sqai toi=s i)di/ois proterh/masin. e)mpipto/ntwn au)­toi=s tw=n le/mbwn pote\ me\n ei)s tou\s tarsou/s, w(/ste dusxrhstei=n tai=s ei)resi/ais, pote\ de\ pa/lin ei)s ta\s prw/rras, e)/sti d' o(/te kata\ pru/mnan.w(/ste parapodi/zesqai kai\ th\n tw=n kubernhtw=n kai\ th\n tw=n e)retw=n xrei/an. kata\ de\ ta\s a)ntiprw/rrous sumptw/seis e)poi/oun ti texniko/n. au)toi\ me\n ga\r e)/mprwrra ta\ ska/fh poiou=ntes e)ca/lous e)la/mbanon ta\s plhga/s, toi=s de\ polemi/ois u(/fala ta\ trau/mata dido/ntes a)boh­qh/tous e)skeu/azon ta\s plhga/s. spani/ws d' ei)s tou=to sugkate/bai­non. kaqo/lou ga\r e)ce/klinon ta\s sumploka\s dia\ to\ gennai/ws a)mu/­ne- sqai tou\s makedo/nas a)po\ tw=n katastrwma/twn e)n tai=s susta/dhn ginome/nais ma/xais. to\ de\ polu\ kata\ me\n tou\s die/kplous parasu/­rontes tw=n polemi/wn new=n tou\s tarsou\s h)xrei/oun. meta\ de\ tau=ta pa/lin e)kperiple/ontes, kai\ toi=s me\n kata\ pru/mnan e)mba/llontes, toi=s de\ plagi/ois kai\ strefome/nois a)kmh\n prospi/ptontes ou(\s me\n e)ti/trwskon, oi(=s de\ pare/luon a)ei/ ti tw=n pro\s th\n xrei/an a)nagkai/wn. kai\ dh\ tw=| toiou/tw| tro/pw| maxo/menoi pamplhqei=s tw=n pole­mi/wn nau=s die/fqeiran. )epifane/stata d' e)kindu/neusan trei=s pen­th/reis tw=n r(odi/wn, h(/ te nauarxi/s, e)f' h(=s e)/plei qeofili/skos. me­ta\ de\ tau/thn h(=s e)trihra/rxei filo/stratos. tri/th d' h(\n e)kube/rna me\n au)to/lukos, e)pe/plei de\ niko/stratos. tau/ths ga\r e)mbalou/shs ei)s polemi/an nau=n kai\ katalipou/shs e)n tw=| ska/fei to\n e)/mbo­lon, sune/bh dh\ th\n me\n plhgei=san au)/tandron katadu=nai, tou\s de\ pe­ri\ to\n au)to/lukon, ei)sreou/shs ei)s th\n nau=n th=s qala/tths dia\ th=s prw/rras, kuklwqe/ntas u(po\ tw=n polemi/wn ta\s me\n a)rxa\s a)gw­ni/zeqai gennai/ws. te/los de\ to\n me\n au)to/lukon e)kpesei=n trwqe/nta meta\ tw=n o(/plwn ei)s th\n qa/lattan, tou\s de\ loipou\s e)piba/tas a)po­qanei=n maxome/nous gennai/ws. e)n w(=| kairw=| qeofili/skos, bohqh/­sas meta\ triw=n penth/rwn, th\n me\n nau=n ou)k h)dunh/qh sw=sai dia\ to\ plh/rh qala/tths ei)=nai. du/o de\ nau=s polemi/as trw/sas tou\s e)pi­ba/tas e)ce/bale. taxu\ de\ perixuqe/ntwn au)tw=| le/mbwn pleio/nwn kai\ katafra/ktwn new=n, tou\s me\n plei/stous a)pe/bale tw=n e)pibatw=n e)pifanw=s a)gwnisame/nous. au)to\s de\ tri/a trau/mata labw\n kai\ pa-rabo/lws th=| to/lmh| kinduneu/sas mo/lis e)ce/swse th\n i)di/an nau=n. e)pibohqh/santos au)tw=| filostra/tou kai\ sunanadecame/nou to\n e)ne­stw=ta ki/ndunon eu)yu/xws. suna/yas de\ toi=s au(tou= ska/fesi pa/lin e)c a)/llhs o(rmh=s suneple/keto toi=s polemi/ois, th=| me\n swmati­kh=| duna/mei paraluo/menos u(po\ tw=n trauma/twn, th=| de\ th=s yu­xh=s gennaio/thti lampro/teros w)\n kai\ para- statikw/teros h)\ pro/­sqen. sune/bh de\ du/o gene/sqai naumaxi/as polu\ diestw/sas a)llh/­lwn. to\ me\n ga\r decio\n ke/ras tou= fili/ppou kata\ th\n e)c a)rxh=s pro/- qesin a)ei\ th=s gh=s o)rego/menon ou) makra\n a)pei=xe th=s a)si/as. to\ d' eu)w/numon dia\ to\ parabohqh=sai toi=s e)pi\ th=s ou)ragi/as e)c u(postrofh=s ou) polu\ th=s xi/as a)pe/xon e)nauma/xei toi=s r(odi/ois. ou) mh\n a)lla\ para\ polu\ tou= deciou= ke/ratos katakratou/ntwn tw=n peri\ to\n a)/ttalon, kai\ suneggizo/ntwn h)/dh pro\s ta\s nhsi/das u(f' ai(=s o( fi/lippos w(/rmei karadokw=n to\ sumbhso/menon, sunidw\n a)/ttalos mi/an penth/rh tw=n i)di/wn e)kto\s tou= kindu/nou tetrwme/nhn kai\ baptizome/nhn u(po\ new\s polemi/as, w(/rmhse parabohqh/swn tau/th| me­ta\ du/o tetrh/rwn. tou= de\ polemi/ou ska/fous e)gkli/nantos kai\ poiou­me/nou th\n a)poxw/rhsin w(s pro\s th\n gh=n, e)pe/keito filotimo/teron e)gkrath\s gene/sqai spouda/zwn th=s new/s. o( de\ fi/lippos, sunqeasa/­menos a)pespasme/non polu\ to\n a)/ttalon a)po\ tw=n i)di/wn, parala­bw\n te/t- taras penth/reis kai\ trei=s h(mioli/as, e)/ti de\ tw=n le/m- bwn tou\s e)ggu\s o)/ntas, w(/rmhse. kai\ diaklei/sas to\n a)/ttalon a)po\ tw=n oi)kei/­wn new=n h)na/gkase meta\ mega/lhs a)gwni/as ei)s th\n gh=n e)kbalei=n ta\ ska/fh. tou/tou de\ sumba/ntos au)to\s me\n o( basileu\s meta\ tw=n plhrwma/twn ei)s ta\s e)ruqra\s a)pexw/rhse. tw=n de\ ploi/wn kai\ th=s basilikh=s kataskeuh=s e)gkrath\s o( fi/lippos e)ge/neto. kai\ ga\r e)poi/hsa/n ti texniko\n e)n tou/tois toi=s kairoi=s oi( peri\ to\n a)/tta­lon. ta\ ga\r e)pifane/stata th=s basilikh=s kataskeuh=s e)pi\ to\ ka­ta/strwma th=s new\s e)ce/balon. o(/qen oi( prw=toi tw=n makedo/nwn suna/yantes e)n toi=s le/mbois, sunqea- sa/menoi pothri/wn plh=qos kai\ porfurw=n i(mati/wn kai\ tw=n tou/tois parepome/nwn skeuw=n, a)fe/menoi tou= diw/kein a)pe/neusan e)pi\ th\n tou/twn a(rpagh/n. dio\ sune/bh to\n a)/ttalon a)sfalh= poih/sasqai th\n a)po- xw/rhsin ei)s ta\s e)ruqra/s. fi/ lippos de\ toi=s me\n o(/lois h)lattwme/nos para\ polu\ th\n naumaxi/an, th=| de\ peripetei/a| th=| kata\ to\n a)/ttalon e)parqei/s, e)pane/plei, kai\ polu\s h)=n sunaqroi/zwn ta\s sfete/ras nau=s kai\ parakalw=n tou\s a)/ndras eu)qarsei=s ei)=nai, dio/ti nikw=si th=| naumaxi/a|: kai\ ga\r u(pe/­drame/ tis e)/nnoia kai\ piqano/ths toi=s a)nqrw/pois w(s a)polwlotos tou= a)tta/lou dia\ to\ kata/gein tou\s peri\ to\n fi/lippon a)nadedeme/­nous th\n basilikh\n nau=n. o( de\ dionuso/dwros u(ponoh/sas to\ para\ to\n au(tou= basile/a gegono/s, h(/qroize ta\s oi)kei/as nau=s e)cai/rwn su/n­qhma. taxu\ de\ sullexqeisw=n pro\s au)to\n a)pe/plei met' a)sfalei/as ei)s tou\s kata\ th\n a)si/an o(/rmous. kata\ de\ to\n au)to\n kairo\n oi( pro\s tou\s r(odi/ous a)gwnizo/menoi tw=n makedo/nwn, pa/lai kakw=s pa/sxon­tes, e)ce/luon au(tou\s e)k tou= kindu/nou meta\ profa/sews kata\ me/rh poiou/menoi th\n a)poxw/rhsin, w(s tai=s oi)kei/ais speu/dontes e)pikou­rh=sai nausi\n. oi( de\ r(o/dioi, ta\s me\n a)nadhsa/menoi tw=n new=n, ta\s de\ prodiafqei/rantes tai=s e)mbolai=s, a)pe/pleusan ei)s th\n xi/on. e)fqa/rhsan de\ tou= me\n fili/ppou nau=s e)n me\n th=| pro\s a)/ttalon nau­maxi/a| dekh/rhs, e)nnh/rhs, e(pth/rhs, e(ch/rhs. tw=n de\ loipw=n kata/­fraktoi me\n de/ka kai\ trihmioli/ai trei=s, le/mboi de\ pe/nte kai\ ei)/ko­si kai\ ta\ tou/twn plhrw/mata: e)n de\ th=| pro\s r(odi/ous diefqa/rhsan kata/fraktoi me\n de/ka, le/mboi de\ peri\ tettara/konta to\n a)riq­mo\n. h(/lwsan de\ du/o tetrh/reis kai\ le/mboi su\n toi=s plhrw/masin e(pta/. tw=n de\ par' a)/tta/lou kate/dusan me\n trihmioli/a mi/a kai\ du/o penth/reis, kai\ to\ tou= basile/ws ska/fos. tw=n de\ r(odi/wn diefqa/­rhsan me\n du/o penth/reis, kai\ trih/reis. h)/lw d´ ou)de/n. a)/ndres de\ tw=n me\n r(odi/wn a)pe/qanon ei)s e(ch/konta, tw=n de\ par' a)tta/loupro\s e(bdomh/konta. tw=n de\ tou= fili/ppou makedo/nes me\n ei)s trisxi­li/ous, tw=n de\ plhrwma/twn ei)s e(cakisxili/ous. e(a/lwsan de\ zw­gri/a| tw=n me\n summa/xwn kai\ makedo/nwn ei)s disxili/ous, tw=n d' ai)gupti/wn ei)s e(ptakosi/ous. kai\ to\ me\n te/los th=s peri\ xi/on nau­maxi/as, maxi/as toiou=ton sune/bh gene/sqai. th=s de\ ni/khs o( fi/lippos a)nte­poiei=to kata\ du/o profa/seis, kata\ mi/an me/n, h(=| to\n a)/ttalon ei)s th\n gh=n e)kbalw\n e)gkrath\s th=s new\s e)gego/nei, kaq' e(te/ran d', h(=| ka­qormisqei\s e)pi\ to\ kalou/menon a)/rgennon e)do/kei pepoih=sqai to\n o(/r­mon e)pi\ tw=n nauagi/w. a)ko/louqa de\ tou/tois e)/pratte kai\ kata\ th\n e(ch=s h(me/ran suna/gwn ta\ naua/gia, kai\ tw=n nekrw=n poiou/menosa)nai/resin tw=n e)piginwskome/nwn, xa/rin tou= sunau/cein th\n proeirh-me/nhn fantasi/an. o(/ti ga\r ou)d' au)to\s e)pe/peisto nika=n, e)ch/legcan au)to\n oi(/ te r(o/dioi kai\ dionuso/- dwros met' o)li/gon: kata\ ga\r th\n e)piou=san h(me/ran e)/ti peri\ tau=ta ginome/nou tou= basile/ws diapemya/menoi pro\s a)llh/lous e)pe/pleusan au)tw=|, kai\ sth/- santes e)n metw/pw| ta\s nau=s, ou)deno\s e)p' au)tou\s a)ntanagome/nou pa/lin a)pe/pleusan ei)s th\nxi/on. o( de\ fi/lippos, ou)de/pote tosou/tous a)/ndras a)polw- lekw\s ou)/-te kata\ qa/lattan e(ni\ kairw=|, bare/ws me\n e)/fere to\ gegono\s kai\ to\ polu\ th=s o(rmh=s au)tou= parh/|rhto. pro\s me/ntoi ge tou\s e)kto\s e)peira=­to kata\ pa/nta tro/pon e)pikru/ptesqai th\n au(tou= dia/lhyin, kai/­per ou)k e)w/ntwn au)tw=n tw=n pragma/twn. xwri\s ga\r tw=n a)/llwn kai\ ta\ meta\ th\n ma/xhn sumbai/nonta pa/ntas e)ce/plhtte tou\s qew- me/­nous. genome/nhs ga\r tosau/ths fqora=s a)nqrw/pwn. par' au)to\n me\n to\n kairo\n pa=s o( po/ros e)plhrw/qh nekrw=n, ai(/matos, o(/plwn, naua­gi/wn. tai=s d' e(ch=s h(me/rais tou\s ai)gialou\s h)=n i)dei=n fu/rdhn se­swreu- me/nous a)nami\c pa/ntwn tw=n proeirhme/nwn. e)c w(=n ou) mo/non au)to/s, a)lla\ kai\ pa/ntes oi( makedo/nes ei)s diatroph\n e)ne/pipton ou) th\n tuxou/san. qeofili/skos de\ mi/an h(me/ran e)pibiw/sas, kai\ th=| patri/­di gra/yas u(pe\r tw=n kata\ th\n naumaxi/an, kai\ klewnai=on h(ge-mo/na susth/sas a)nq' e(autou= tai=s du- na/mesi, meth/llace to\n bi/on e)k tw=n trauma/twn, a)nh\r kai\ kata\ to\n ki/ndunon a)gaqo\s geno/me­nos kai\ kata\ th\n proai/resin mnh/mhs a)/cios. mh\ ga\r e)kei/nou tol­h/santos proepibalei=n tw=| fili/ppw| ta\s xei=ras pa/ntes a)\n ka­taproei=nto tou\s kairou/s, dedio/tes th\n tou= fili/ppou to/lman. nu=n d´ e)kei=nos a)rxh\n pole/mou poih/sas h)na/gkase me\n th\n au(tou= patri/­da sunecana- sth=nai toi=s kairoi=s. h)na/gkase de\ to\n a)/ttalon mh\ me/llein kai\ paraskeua/zesqai ta\ pro\s to\n po/lemon. a)lla\ polemei=n e)rrw­me/nws kai\ kinduneu/ein. toigarou=n ei)ko/tws au)to\n oi( r(o/dioi kai\ me­talla/canta toiau/tais e)ti/mhsan timai=s. di' w(=n ou) mo/non tou\s zw=n­tas, a)lla\ kai\ tou\s e)pigenome/nous e)cekale/santo pro\s tou\s u(pe\r th=s patri/dos kairou/s. .id e&longs;t: Philippus autem cum in ob­&longs;idione multa &longs;ibi aduer&longs;ari uideret, ho&longs;tes etiam cum multis con&longs;tratis nauibus haud procul in &longs;ta­tione e&longs;&longs;ent, animi pendebat, nec &longs;atis pro&longs;picie­bat, quid &longs;ibi poti&longs;&longs;imum in po&longs;terum faciendum foret. Cumque præ&longs;entia utrum uellet eligendi facultatem adimerent, tandem naues &longs;oluit præ­ter ho&longs;tium expectationem. Attalus enim, & qui cum eo erant, &longs;perabant eum perlaturum ob&longs;idio nem, ob apparatum metallicorum. Curauit autem maxime &longs;ubita profectione uti, propterea quòd &longs;i bi per&longs;ua&longs;i&longs;&longs;et &longs;e locum occupaturum, & in po&longs;terum iam tuto peruehi &longs;ecundum littus ad Samum u&longs;&que; po&longs;­&longs;e. Opinio autem eum fefellit, quam præceperat. Attalus enim & Theophili&longs;cus, ubi con&longs;pexerunt eum &longs;olui&longs;&longs;e, &longs;tatim in rem præ&longs;entem incubuerunt. fuit autem eorum profectio nullo ordine di&longs;po&longs;i­ta: propterea quòd confiderent (ut diximus) Philippum adhuc permanere in propo&longs;ito: ueruntamen u&longs;i &longs;umma remigum alacritate, impetum fecerunt, Attalus ip&longs;e in dextram partem ho&longs;tium quæ ip&longs;a præibat: Theophili&longs;cus uero in &longs;ini&longs;tram. At Phi­lippus uidens &longs;e rei occa&longs;ione impeditum, & repen­te oppre&longs;&longs;um, dato pugnæ &longs;igno his qui dextra parte erant, pronuntiansque ut aduer&longs;as naues op­ponerent, & cum ho&longs;tibus acerrimè congrederen­tur, ip&longs;e cum leuibus nauigijs in paruas in&longs;ulas &longs;e recepit, quæ in medio cur&longs;u erant: ibí que naualis prælij euentum exspectabat. Erat autem numerus nauium earum, quæ cum Philippo erant, prælio aptarum, con&longs;tratarum ad tres & quinquaginta, & cum his minora apertá que nauigia: lembi ue­ro cum pi&longs;tribus centum quinquaginta. eas enim naues qu&etail; Sami erant, non potuit omnes in&longs;true­re. Ho&longs;tium autem naues erant, con&longs;tratæ quidem &longs;exagintaquinque cum Byzantinis, cum his præ­terea nouem trieremioliæ, triremeś que tres ad&longs;ti­terant: facto&queacute; pugnæ naualis initio ab Attali na­ue, continuo omnes quæ propius aderant, nulla egentes cohortatione inter &longs;e concurrerunt. Atta­lus quidem impetum faciens in octerem, inferenś que ei uulnus graue, quá que aquam reciperet: cum­que diutius hi qui in cata&longs;tromate erant, propugna rent, tandem nauem ip&longs;am depre&longs;&longs;it. At Philippi deceres, quæ princeps erat, in ho&longs;tium pote&longs;tatem redacta e&longs;t, id que ca&longs;u inopinato. Nam cum in ip&longs;am concurreret trieremiola, hanc ictu graui, ad medium uentrem, po&longs;t eam partem qua thranites &longs;calmus collocari &longs;olet, &longs;auciauit: ei&queacute; continebatur, gubernatore non amplius ualente retinere nauis impetum. Quare cum nauis ei adh&etail;re&longs;ceret, ualde impedita erat: nec &longs;atis regi flecti&queacute; poterat. Quo tempore du&etail; quinqueremes impetu &longs;facto, duabus ex partibus eam conuulnerarunt: nauem que ip­&longs;am cum propugnatoribus depre&longs;&longs;erunt: & in ijs Dinocratem, qui Philippi nauarchus erat. Per id etiam tempus Diony&longs;odorus & Dinocrates, qui fratres, & &longs;ub Attalo nauarchi erant, impetum fa­cientes: hic quidem in hepterem ho&longs;tium, alter ue ro in octerem ca&longs;u decertandi admirabili u&longs;i &longs;unt. Dinocrates quidem in octerem concur&longs;u facto, ip&longs;e uulnus accepit paulo &longs;upra aquam, cum na­uis ip&longs;a &longs;ine &longs;tira e&longs;&longs;et: conuulnerata autem ab &longs;e naue ho&longs;tium ad eam partem, qua mari demergi­tur, initio quidem non potuit ab ea &longs;e expedire, e­tiam &longs;i non &longs;emel conatus &longs;it inhibere. Quare cum Macedones forti&longs;&longs;imè &longs;e&longs;e defenderent, extremum ferè periculum adijt. Attalo autem illi ferente au­xilium, facto in ho&longs;tilem nauem impetu, &longs;oluen­té que naues, quæ inter &longs;e adhæ&longs;erant, Dinocrates quidem &longs;ic in&longs;peratò liberatus e&longs;t. Omnes autem ho&longs;tilis nauis propugnatores forti&longs;&longs;imè dimican tes conci&longs;i &longs;unt. Nauis autem ip&longs;a à propugnato­ribus nuda relicta, in Attali pote&longs;tatem redacta e&longs;t. At Diony&longs;odorus cum magna ui incitaretur ad confligendum, ip&longs;e quidem uulnus inferre non po-tuit. Præteruectus autem per medios ho&longs;tes, dextrum nauis &longs;uæ remigium ami&longs;it, &longs;imul confractis lignis quæ turres &longs;u&longs;tinere &longs;olent. Actis his rebus, circun &longs;teterunt eum undiquaque ho&longs;tes, clamore facto, excitató que tumultu. Reliqua quidem turba pro pugnatorum, &longs;imul cum naue perijt: ip&longs;e autem Diony&longs;odorus cum duobus comitibus, ad trire­mioliam, quæ in auxilium ueniebat, adnatauit. Periculum autem reliquarum nauium utrinque par erat. ut enim numero &longs;uperabant Philippi lem­bi, &longs;ic Attalus multitudine nauium con&longs;tratarum præ&longs;tabat. Et &longs;ic gerebantur ea, quæ ad dextrum Phi lippi cornu erant, ut neutram in partem inclinata e&longs;&longs;et uictoria: Attalus tamen niteretur meliore in po&longs;terum &longs;pe. Rhodij autem initio profectionis &longs;e&longs;e ab ho&longs;tibus &longs;egregarunt: & ut modo dicebam, celeritate nauium, cum multo pr&etail;&longs;tantiores e&longs;&longs;ent inimicis, conflixerunt cum Macedonibus, qui in extrema acie erant: primum&queacute; nauibus in fugam conuer&longs;is à tergo, & puppi impetu facto, remos ea­rum deter&longs;erunt. Vt autem qui cum Philippo erant, cœperunt illuc con&longs;i&longs;tere, auxilium ferentes peri­clitantibus: Rhodiorum uerò qui po&longs;tremi erant, conuenerunt cum Theophili&longs;co: tunc di&longs;po&longs;itis in aciem utrinque aduer&longs;is nauibus conflixerunt &longs;um­ma alacritate, &longs;e&longs;e inuicem clamore tubis&queacute; cohor­tantes. Quòd &longs;i Macedones inter con&longs;tratas naues lembos minime colloca&longs;&longs;ent, naualis prælij certa­men celerem facilemque exitum habui&longs;&longs;et. Sed ij lembi omnem u&longs;um Rhodijs nauibus ademerunt, id'que multis modis. ubi enim primum utrorun­que conflictu ordines commoti &longs;unt, omnes inter &longs;e commixti erant: unde neque facile enauigare, neque naues flectere poterant, neque omnino uti ijs rebus quibus &longs;uperiores erant: incidentibus in eas lembis, aliàs quidem ad remigium, ut non fa­cile iuuari po&longs;&longs;ent opera remigum: aliàs autem in proras, interdum etiam ad puppim, ut gubernato rum remigumque mini&longs;terium impediretur. In oppo&longs;itis uero conflictibus non nihil ex arte commenti &longs;unt. ip&longs;i enim inclinatis nauibus in proram extra aquam uulnera accipiebant: ho&longs;tium uero naues intra aquam perforabant, quibus nulla arte mederi quis po&longs;&longs;et. rarò autem id eueniebat: magnam enim partem concur&longs;um uitabant, propterea quòd Macedones fortiter propugnarent è cata&longs;tromate in prælijs, quæ cominus fierent: &longs;æpius tamen præ­ternauigando detergentes ho&longs;tium remos, inha­biles reddebant, moxque circuncurrentes, in eos&queacute; qui ad puppim erant impetu facto, obliquis autem & flectentibus irruentes, alios quidem conuulne­rabant, alijs autem armamenta auferebant: & iam tali ratione decertantes, magnum numerum ho­&longs;tilium nauium depre&longs;&longs;erant. Celeberrime autem in periculo uer&longs;atæ &longs;unt tres quinqueremes Rho­diorum: prætoria ip&longs;a, qua uehebatur Theophili­&longs;cus: po&longs;t hanc autem ea, cui præerat Philo&longs;tratus: tertia uerò, quam regebat Autolycus: ea autem uehebatur Nico&longs;tratus. hac enim impetum faciente in ho&longs;tilem nauem, relicto que in naue ho&longs;tium &longs;uæ nauis ro&longs;tro, euenit ut nauis percu&longs;&longs;a cum ip­&longs;is hominibus deprimeretur: eos autem qui cum Autolyco erant, cum per proram aqua &longs;ubintra­ret, circumuentos ab ho&longs;tibus initio quidem gene ro&longs;e decertare: tandem uerò ip&longs;um Autolycum &longs;au­cium cum armis decidere in mare, reliquos autem propugnatores animo&longs;e pugnando occumbere. quo quidem tempore Theophili&longs;cus auxilio adueniens cum tribus quinqueremibus, nauem ip&longs;am &longs;erua re non potuit, eo quod aqua iam oppleta e&longs;&longs;et. Com uulneratis autem duabus ho&longs;tium nauibus, qua­rum propugnatores præcipites dedit: &longs;tatim circun­fu&longs;is in eum lembis pluribus, con&longs;tratiś que naui­bus magnam partem propugnatorum ami&longs;it egre­giè decertantium. Ip&longs;e uerò acceptis tribus uulne­ribus, quòd audacius in periculum rueret, uix pro­priam nauem &longs;eruare potuit, ferente illi auxilium Philo&longs;trato, &longs;u&longs;cipienté que in &longs;e præ&longs;ens periculum &longs;umma animi alacritate. Vbi uerò &longs;e cum &longs;uis na­uibus coniunxit, iterum recenti impetu cum ho­&longs;tibus conflixit. uiribus quidem corporis defectus, propter uulnera: animi autem robore clarior con&longs;tantioŕ que, quàm antea ui&longs;us e&longs;t. Contigit autem duo fui&longs;&longs;e naualia prælia multum inter &longs;e di&longs;tan­tia. Siquidem dextrum Philippi cornu ut initio de­creuerat, &longs;emper littus appetens legens&queacute;, nu&longs;quam di&longs;ce&longs;&longs;it longe ab A&longs;ia: &longs;ini&longs;trum uerò, quod auxilium tuli&longs;&longs;et his, qui in extrema acie erant, decertabat cum Rhodijs, cum non multum abe&longs;&longs;et à Chio. Veruntamen cum Attalus ip&longs;e cum &longs;uis, dextrum Philippi cornu &longs;upera&longs;&longs;e præclare uideretur: ip&longs;é­que Attalus iam appropinquaret in&longs;ulis, ad quas Philippus &longs;tationem obtinebat, expectans rei euen­tum, con&longs;picatus Attalus quinqueremem &longs;uorum unam extra periculum uulneratum demergi ab ho &longs;tili naue, fe&longs;tinauit auxilium laturus illuc profici­&longs;ci cum duabus quadriremibus. Ho&longs;tili autem na­ue declinante, &longs;é que tanquam ad terram recipien te, promptius in&longs;tabat, cupiens nauem in &longs;uam po­te&longs;tatem redigere. Quod ubi Philippus con&longs;pexit, audaciuś que pergere longe à &longs;uis Attalum uidit, &longs;umptis &longs;ecum quatuor quinqueremib9, tribus&queacute; hemiolijs, lembiś que præterea qui propius erant, properauit, &longs;perans, quod euenit, intercipi po&longs;&longs;e: eum&queacute; compulit cum magna animi anxietate ad proximum littus naues eijcere: ibi&queacute; naui relicta, Rex ip&longs;e cum &longs;ocijs naualibus, pedibus Erythras profugit. Philippus autem nauigiorum compos fa­ctus e&longs;t, &longs;upellectilis&queacute; regiæ. Siquidem ij, qui cum Attalo erant in tali periculo, quiddam ex arte mi­litari commenti &longs;unt. lauti&longs;&longs;ima enim quæque ex &longs;upellectile regia in cata&longs;tromate & foris nauis ex po&longs;uerunt: unde primi Macedonum, ubi ad lem­bos appulerunt, con&longs;pecta in lembis poculorum multitudine, ue&longs;té que purpurea, in&longs;trumentis&queacute; quæ eius cau&longs;a parari &longs;olent, mi&longs;&longs;o per&longs;equendi &longs;tudio in horum prædam conuer&longs;i &longs;unt. quare fa­ctum e&longs;t, ut Attalus in Erythrarum portum &longs;ine ullo impedimento &longs;e&longs;e reciperet. At Philippus, cum in uniuer&longs;um toto nauali prælio inferior fui&longs;&longs;et, tamen elatus ca&longs;u Attali, regre&longs;&longs;us e&longs;t: magnó que &longs;tudio &longs;uis conqui&longs;itis, nauibus&queacute; in unum collectis, cohortabatur &longs;uos ut bono animo e&longs;&longs;ent, quando quidem uici&longs;&longs;ent nauali proelio etenim &longs;ubierat cogitatio, & ea opinio homines inua&longs;erat, tanquam Attalus ip&longs;e in fuga occubui&longs;&longs;et: propterea quod reuerteretur Philippus cum &longs;uis, capta religata&queacute; regia naue. At Diony&longs;odorus coniectans id, quod regi &longs;uo acciderat, &longs;ublato &longs;igno &longs;uas naues conuo­cauit: quibus &longs;tatim ad &longs;e collectis, tuto &longs;e recepit in portus A&longs;iaticos. Sub idem tempus Macedones qui aduer&longs;us Rhodios decertabant, iam diu malè mulctati, &longs;e à periculo liberarunt: &longs;ingulæ enim naues &longs;e&longs;e recipiebant per cau&longs;am &longs;ubueniendi &longs;uis laborantibus. Rhodij uerò cum nauium partem religa&longs;&longs;ent, partem autem ro&longs;tris perfora&longs;&longs;ent, &longs;e in Chiorum portum receperunt. Interiere autem Philippi quidem in prælio nauali, quod cum Atta lo ge&longs;tum e&longs;t, deceres, enneres, hepteres, hexeres: reliquarum autem con&longs;tratae decem, tres&queacute; triremio­liæ: lembi uerò uiginti quin&queacute; cum &longs;ocijs naualib. in prælio autem aduer&longs;us Rhodios ge&longs;to depre&longs;&longs;o &longs;unt con&longs;tratæ decem, lembi ad quadragińta. Ca­ptæ &longs;unt autem duæ quadriremes, &longs;eptem&queacute; lembi cum &longs;ocijs naualibus. Earum uerò quæ cum Atta-lo erant, depre&longs;&longs;erunt unam triremioliam, duas&queacute; quinqueremes, & regium nauigium. Rhodiorum autem interiere duæ quinqueremes & triremes: nihil uerò captum fuit. homines autem occubuere Rhodiorum quidem ad &longs;exaginta: at eorum qui &longs;ub Attalo, circiter &longs;eptuaginta: qui &longs;ub Philippo autem, Macedo­num ad tria millia: &longs;ociorum præterea naualium ad &longs;ex millia: uiui capti &longs;unt, Macedonum & &longs;ocio­rum ad duo millia: Aegyptiorum autem, ad &longs;eptingentos. Talis quidem exitus naualis prælij ad Chium fuit. Philippus autem uictoriam &longs;ibi uendicabat, duabus poti&longs;&longs;imum de cau&longs;is. prima, quòd Attalum in terram eijcere coegi&longs;&longs;et, & nauis regia in &longs;uam ueni&longs;&longs;et pote&longs;tatem. altera, quòd &longs;tationem in lo­co, qui Argennon uocatur, habuerit inter ho&longs;tium naufragia. Po&longs;tridie quoque &longs;e ge&longs;&longs;erit ut uictor collectis reliquijs naufragij, &longs;ublatiś que & rece­ptis cadaueribus eorum qui agno&longs;ci poterant, ut eam opinionem maxime confirmaret. Rhodij nan que & Diony&longs;odorus haud ita multo po&longs;t ab eo­dem expre&longs;&longs;erunt, ut nec ip&longs;e quidem &longs;e uictorem exi&longs;timaret. Po&longs;tridie enim, rege adhuc circa hæc occupato, certiores inuicem facti, uela duxerunt in ip&longs;um: collocatis&queacute; in fronte nauibus, nemine contra eos prodire au&longs;o, retro abiere ad Chium. At Phi lippus, qui nunquam antea eodem tempore ne in mari quidem, tot taleś que uiros ami&longs;i&longs;&longs;et, ca&longs;um quidem grauiter ferebat, animumque iam prope modum de&longs;ponderat: ad exteros tamen occultare &longs;en&longs;a mentis omni &longs;tudio conabatur, etiam&longs;i res ip&longs;æ non &longs;atis id ferre patí que uiderentur. Nam præter alia multa, ea ip&longs;a quæ in prælio acciderant, omnes qui aderant, in timorem coniecerant. Fa­cta enim tanta hominum &longs;trage, eo ip&longs;o tempore, totus locus, in quo dimicatum e&longs;t, oppletus e&longs;t ca­daueribus, &longs;anguine, armis, naufragijs, et armamentis. Diebus autem, qui proxime &longs;ecuti &longs;unt, uidere erat littora referta omnibus ijs rebus, quas retuli­mus, confu&longs;è aceruatim que conge&longs;tis. Ob quæ factum e&longs;t, ut non &longs;olum ip&longs;e, &longs;ed & omnes Macedones in grauem animi defectionem inciderint. Theophili&longs;cus autem, cum unum diem &longs;uperuixi&longs;&longs;et, pa­triæ que &longs;crip&longs;i&longs;&longs;et de ca&longs;u naualis prælij, &longs;uffecto Clæonæo in &longs;ui locum, & exercitui præfecto, uitam cum morte commutauit, ob uulnera quæ accepe­rat: uir, qui in ip&longs;o periculo &longs;e egregium præ&longs;titit, & con&longs;ilij prouidentia dignus fuit, cuius memoria celebretur. ni&longs;i enim ille anteuerti&longs;&longs;et impetum fa­cere in Philippum, omnes quidem alij occa&longs;ionem rei bene gerendo omi&longs;i&longs;&longs;ent, perterriti Philippi audacia. Sed ille, facto prælij initio, ciues coegit tem­poris occa&longs;ionem &longs;equi. Coegit & Attalum bellum non ducere, tempuś que minime terere in appara tu rerum ad bellum pertinentium: &longs;ed acerrime de­certare, periculumque præ&longs;ens &longs;ubire. Quocirca merito ip&longs;um Rhodij fato functum, talibus hono­ribus pro&longs;equuti &longs;unt, quibus non &longs;olum uiuos & præ&longs;entes, &longs;ed etiam po&longs;teros prouocarent ad fortiter &longs;ubeunda pro patria pericula. Hactenus Po­lybius: cuius uerbis facile quis uideat genera ferè omnia nauium, quæ ad belli u&longs;um comparabantur. quibus etiam &longs;olebant imponere turres ad libram, quæ ob id dictæ Turritæ à Vergilio: id&queacute; non &longs;o­lum ad proram, &longs;ed etiam ad puppim. Appianus de bellis ciuilibus: *kai\ pu/rgous e)pi\ tw=n new=n ei)=xon kata/ te prw/ran, kai\ kata\ pru/mnan. id e&longs;t: Et turres in nauibus habebant, & ad proram, & ad puppim. Plinius libro trige&longs;imo &longs;ecundo, ubi de echeneide: Sed armatæ cla&longs;&longs;es imponunt &longs;ibi turrium propugnacula, ut in mari quoque pugnetur uelut è muris. Cæ&longs;ar li­bro tertio de bello ciuili: At&que; alteram nauem quæ erat ad cu&longs;todiam ab Acilio po&longs;ita, pluribus ag­gre&longs;&longs;us nauibus, in quibus ad libram fecerat tur­res. Vergilius in octauo: Vnà omnes ruere, ac totum &longs;pumare reductis Conuul&longs;um remis, ro&longs;tris&queacute; &longs;tridentibus æquor, Alta petunt pelago: credas innare reuul&longs;as Cycladas, aut montes concurrere montibus altos: Tanta mole uiri turritis puppibus in&longs;tant. Turres autem habui&longs;&longs;e Antonianos in pugna illa nauali, qu&etail; ad Actium facta e&longs;t cum Cae&longs;arianis, li­quet ex Dione: cuius uerba quoniam nondum o­mnibus edita &longs;unt, ip&longs;e ad&longs;cribam. fu&longs;ius enim quàm quiuis alius eorum, qui extant autorum, ea de re &longs;crip&longs;i&longs;&longs;e uidetur: ut ip&longs;e Vergilius nihil poëtarum more, aut u(perbolikw=s de illa pugna finxi&longs;&longs;e uideatur. eius autem uerba &longs;unt hæc: *a)gxwma/lon ou)=ne)pi\ polu\ th=s naumaxi/as ou)/shs kai\ mhdete/rwn u(pere/xein ph| du­name/nwn te/los toio/nde ti e)ge/neto. h( kleopa/tra kato/pin tw=n ma­xome/nwn a)posaleu/ousa ou)k h)/negke th\n pollh\n kai\ a)/kriton tou= a)dh/lou me/llhsin, a)ll' a)poknaisqei=sa, a)po/ te tou= gunaikei/ou kai\ a)po\ te tou= ai)gupti/ou, th=| te e)pi\ polu\ metew/rw| a)gw- ni/a| kai\ th=| a)ei\ e)f' e(ka/tera perideei= prosdoki/a| au)th/ te e)s fugh\n e)capinai/ws w(/rmh-se kai\ toi=s a)/llois toi=s u(phko/ois shmei=on h)=re. kai\ ou(/tw ta/ te i(sti/a au)tw=n eu)qu\s a)rame/nwn kai\ e)s to\ pe/lagos a)fe/ntwn, a)ne/mou tino\s kata\ tu/xhn forou= sumba/ntos, nomi/sas o( a)ntw/nios ou)x u(po\ th=s kleopa/tras au)tou\s e)k paragge/lsews a)ll' u(po\ de/ous w(s kai\ nenikhme/nous feu/gein e)fe/speto/ sfisi. genome/nou de\ tou/tou kai\ oi( loipoi\ stratiw=tai kai\ h)qu/mhsan kai\ e)tara/xqh- san, kai\ prosapo­dra=nai kai\ au)toi\ tro/pon tina\ e)qelh/santes oi( me\n ta\ i(sti/a h)/geiron, oi( de\ tou/s te pu/rgous kai\ ta\ e)/pipla e)s th\n qa/lassan e)rri/ptoun, o(/pws koufi/santes diafu/gwsi. kai\ au)toi=s peri\ tau=ta e)/xousin, oi( e)nanti/oi prospeso/ntes (tou\s ga\r feu/gontas, kai\ a)/neu i(sti/wn o)/n­tes kai\ pro\s th\n naumaxi/an mo/nhn pare- skeuasme/noi, ou)k e)pedi/wt­can) polloi\ te e(ka/sth| nhi\ kai\ e(/kaqen kai\ e)n xrw=| e)maxe/santo. w(/ste kai\ poikilw/taton kai\ o)cu/taton a)p' a)mfote/rwn o(moi/ws to\n a)gw=na gene/sqai. oi( me\n ga\r ta/ te ka/tw tw=n new=n pa/nta pe/ric e)kakou/rgoun, kai\ ta\s kw/pas sune/qrauon ta/ te phda/lia a)ph/ratton. kai\ e)pa­nabai/nontes e)pi\ ta\ katastrw/mata tou\s me\n kate/spwn a)ntilamba­no/menoi tou\s de\ e)w/qoun, toi=s de\ e)ma/xonto a(/te kai\ i)soplhqei=s au)­toi=s h)/dh o)/ntes. oi( de\ toi=s te kontoi=s sfa=s diewqou=nto kai\ tai=s a)ci/­nais e)/kopton, pe/trous te kai\ a)/llous tina\s o)/gkous e)p' au)to\ tou=to pa­reskeuasme/nous e)pikate/- ballon, kai\ tou/s te a)nabai/nontas a)pekrou/onto kai\ toi=s e)s xei=ras i)ou=si sunefe/ronto. ei)/kasen a)/n tis i)dw\n ta\ gigno/mena, w(s mikra\ mega/lois o(moiw=sai, tei/xesi/ tisin h)\ kai\ nh/­sois pollai=s kai\ puknai=s e)k qala/sshs poliorkoume/nais. ou(/tw oi(me\n e)pibh=nai/ te tw=n ska- fw=n w(/sper e)p' h)pei/rou kai\ e)ru/mato/s tinos e)peirw=nto. kai\ pa/nta ta\ e)s tou=to fe/ronta spoudh=| prosh=gon. oi( de\ a)pewqou=nto au)tou/s, o(/ ti pote\ e)n tw=| toiou/tw| filei= dra=sqai mh­xanw/menoi. a)ntipa/lws ou)=n au)tw=n maxome/nwn o( kai=sar a)porh/sas o(/ ti pra/ch|, pu=r e)k tou= stratope/dou metepe/myato. pro/teron me\n ga\r ou)k h)qe/lhsen au)tw=|, o(/pws ta\ xrh/mata peripoih/shtai, xrh/sa­sqai, to\te de\ i)dw\n o(/ti a)du/nato/n oi( ei)/h a)/llws pws krath=sai, e)p'e)kei=no w(s kai\ mo/non sfi/sin e)pikourh=son kate/fuge. ka)ntau=qa a)/llo au)= ei)=dos ma/xhs sunhne/xqh. oi( me\n ga\r pollaxh=| a(/ma pro­ple/onte/s tisi, be/lh te purfo/ra e)p' au)tou\s e)ceto/ceuon kai\ lampa/­das e)k xeiro\s e)phko/ntizon kai/ tinas kai\ xutri/das a)nqra/kwn, kai\ pi/tths plh/reis po/rrwqen mhxanai=s e)perri/ptoun. oi( de\ tau=ta/ te w(s e(/kasta diekrou/onto. kai\ e)peidh/ tina au)tw=n diekpi/ptonta tw=n cu/lwn h(/pteto kai\ flo/ga au)ti/ka pollh/n, a(/te e)n nhi/, h)/geire, to\ me\n prw=- ton tw=| poti/mw| u(/dati w(=| e)pefe/ronto e)xrw=nto, kai/ tina kate/s­besan. e)pei\ de\ e)kei=no katanalw/qh, h)/ntloun to\ qala/ttion. kai\ oi( me\n pollw=| te kai\ a)qro/w| au)tw=| e)xrw=nto, e)pei=xo/n pws th=| bi/a| to\ pu=r. a)du/­natoi de\ dh\ pantaxh=| tou=to poiei=n o)/ntesn (ou)/te ga\r polla\ h)\ kai\ mega/la ta\ a)ntlhth/ria ei)=xon, kai\ h(midea= au)ta\) a(/te taratto/menoi a)ne/feron. ou)x o(/son ou)k w)felou=nto/ ti, a)lla\ kai\ prosparw/cunon au)to/: h( ga\r a(/lmh h( qalatti/a a)\n kat' o)li/gon e)pixe/htai flogi/, i)sxurw=s au)th\n e/kkai/ei. w(s ou)=n kai\ e)n tou/tw| h(/ttous e)gi/gnonto, ta/ te i(ma/tia au(tw=n ta\ paxe/a kai\ tou\s nekrou\s e)pe/ballon, kai\ xro/non me/n tina e)kolou/­sqh te u(p' au)tw=n to\ pu=r kai\ e)/doce/ ph| lwfa=n. e)/peita de\ a)/llws te kai\ tou= a)ne/mou sfodrw=s e)pispe/rcantos e)pi\ plei=on e)ce/lamyen, a(/te kai\ u(p' au)tw=n e)kei/nwn au)cano/menon. kai\ me/xri me\n me/ros ti new\s e)kai/eto, prosi/stanto/ te/ tines au)tw=| kai\ e)s au)to\ e)seph/dwn. kai\ ta\ me\n a)pe/kopton ta\ de\ diefo/roun. kai\ au)ta\ oi( me\n e)s th\n qa/las­san oi( de\ kai\ e)pi\ tou\s e)nanti/ous e)rri/p- toun, ei)/ pws kai\ e)kei/nous ti lumh/nainto. kai\ e(/teroi pro\s to\ a)ei\ u(gie\s au)th=s meqista/menoi tai=s tekai\ xersi\ tai=s sidhrai=s kai\ toi=s do/rasi toi=s makroi=s to/te dh\ kai\ ta\ ma/lista e)xrw=nto. o(/pws tina\ a)nti/palon nau=n prosarth/sante/s sfi­si ma/lista me\n metekbw=sin e)s au)th/n. ei) de\ mh/, kai\ e)kei/nhn sugkatae­fle/cwsin. w(s d' ou)/te tine\s e)pe/lazo/n sfisin, au)to\ tou=to fulasso/­enoi, kai\ to\ pu=r tou/s te toi/xous pe/ric e)pene/meto kai\ e)s to\ e)/da­fos kath/|ei, e)ntau=qa ta\ deino/tata au)toi=s e)pege/neto. oi( me\n ga\r u(po\ tou= kapnou=, kai\ ma/lista oi( nau=tai, pri\n kai\ plhsia/sai sfi/si th\n flo/ga, e)fqei/ronto. oi( de\ kai\ e)n au)th=| me/sh| w(/sper e)n kami/nois w)ptw=nto. a)/lloi pri/n ti toiou=to paqei=n, h)\ kai\ h(mi/kautoi, oi( me\n a)­porriptou=ntes ta\ o(/pla e)titrw/skonto u(po\ tw=n po/rrwqen ballo/n­twn. oi( de\ e)s th\n qa/lassan e)kphdw=ntes a)pepni/gonto. h)\ kai\ paio/­menoi u(po\ tw=n e)nanti/wn e)bapti/zonto. h)\ kai\ u(po\ qhri/wn e)spara/t­tonto. mo/noi te a)nektw=s, w(s e)n toiou/tois paqh/masin, a)ph/llacan o(/soi pri/n tini au)tw=n sunenexqh=nai, oi( me\n a)llh/lous oi( de\ kai\ au(tou\s a)pe/kteinan. ou)/te ga\r kolasth/rio/n ti u(pe/meinan. kai\ nekroi\, w(/sper e)n pura=| tai=s nausi\ sugkatekau/qhsan. o(rw=ntes de\ tau=ta oi( kaisa/­reioi pro/teron me/n, w(s e)/ti a)mu/nesqai/ tines au)tw=n e)du/nanto, ou)prose/misgo/n sfisin. e)pei\ de\ ta\ ska/fh to\ pu=r swnh/rei, kai\ oi( a)/n­qrwpoi ou)de\ e(an toi=s bohqh=sai, e)/ti mh\ o(/ti pole/mio/n tina luph=sai/ ti e)du/nanto. oudh=| ti prose/pleon au)toi\, ei)/pws ta\ xrh/mata pe/ri poih/sainto, kai\ katasbennu=nai to\ pu=r, o(/ au)toi\ pareske/nazon, e)­peirw=nto. kai\ tou/tou suxnoi\, kai\ e)kei/nwn kai\ u(po\ th=s flogo\s, kai\ u(po\ tw=n a(rma/twn au)/tai=s tele/ws nausi\ sunapw/lonto. id e&longs;t: Cum igitur diutius nauali certamine, pari marte decertarent, neutrí que &longs;uperiores adhuc e&longs;&longs;e po&longs;­&longs;ent, huiu&longs;modi proelij exitus &longs;ub&longs;ecutus e&longs;t. Cleo­patra, quæ à tergo pugnantium procul in &longs;alo erat, longiorem non tulit & incertum rerum euentum. Sed cum muliebri natura u&longs;a, cum etiam ingenio Aegyptiaco prædita, permota&queacute; diuturna &longs;u&longs;pen&longs;i animi anxietate, perpetua etiam in alterutram partem formidolo&longs;a expectatione, ip&longs;a &longs;e&longs;e ex improui&longs;o in fugam coniecit, cæteris qui &longs;ub &longs;e erant &longs;igno fugæ &longs;ublato. Itaque ip&longs;i uela &longs;tatim in altum dederunt, ca&longs;u oborto eo tempore &longs;æuo uento. Ratus autem Antonius eos rimore perterritos, eo quod uicti e&longs;&longs;ent fugere, minime uerò id Cleopatram pro nuntia&longs;&longs;e, eos &longs;ub&longs;equebatur. Quo facto & reliqui milites &longs;umma cum trepidatione animos de&longs;pon­derunt: & alioqui cupientes illinc, &longs;i qua po&longs;&longs;ent, ef­fugere, eorum partim uela pandere, partim turres ip&longs;as cum armamentis in mare proijcere cœperunt, quò leuatis nauibus facilè effugere liceret: in quos ad hæc intentos aduer&longs;arij impetu facto (ne&que; enim fugientes per&longs;ecuti &longs;unt, propterea quòd ip&longs;i &longs;ine uelis e&longs;&longs;ent, ut pote tantum in&longs;tructi ad naualem pu­gnam quæ &longs;tataria e&longs;&longs;et) multi&queacute; &longs;ingulis nauibus &longs;e obijciebant eminus cominus&queacute; decertantes, ut anceps dubium&queacute; utri&longs;&que; ex æquo certamen fuerit. i&longs;ti enim inferiorem nauium partem conuulnera­bant, remos&queacute; defringebant, gubernacula quoque ip&longs;a lacerabant: con&longs;cendentes&queacute; foros, alios quidem ho&longs;tium ab&longs;trahebant, alios deturbabant, cum alijs & manus con&longs;erebant, iam pares numero cum il­lis facti, Illi uerò contis eos præcipites eijciebant, &longs;e­curibus&queacute; concidebant: petras quo&que;, & alia qu&etail;dam grauiora pondera in hunc u&longs;um parata, è &longs;uperio re loco deijciebant, &longs;ùbeuntes&queacute; deturbabant, ma­nuś que con&longs;erebant cum ijs, qui iam ad &longs;ummum nauis eua&longs;erant. Qui rebus talibus gerendis inter­fui&longs;&longs;et, haud ab&longs;imilia e&longs;&longs;e duxi&longs;&longs;et ea (ut parua magnis componamus) muris quibu&longs;dam, aut etiam in&longs;ulis multis & frequentibus, qui in mari oppug­narentur, u&longs;que adeò i&longs;ti quidem naues tran&longs;cende­re conabantur, ceu arcem quandam quæ in conti nenti e&longs;&longs;et: omniá que quæ ad oppugnandos mu­ros facere uidentur, admouebant. Illi autem qua­cunque poterant ratione, & ut in talibus fieri &longs;olet, eos propellebant. Cum ita&que; diutius pari marte di micarent, Cæ&longs;ar dubius quid &longs;ibi agendum foret, iu&longs;&longs;it è ca&longs;tris &longs;ibi ignem comportari. Neque enim antea eo uti uoluerat, &longs;ibi &longs;uis&queacute; prædam &longs;eruare cu­piens. Tunc autem pro&longs;piciens aliter uictoriam &longs;e con&longs;equi non po&longs;&longs;e, ad illud tanquam extremum auxilium de&longs;cendit. Ibi uerò genus aliud pugnæ ui­dere erat. I&longs;ti enim &longs;imul undecunque adnauigan tes, in aduer&longs;arios tela ignita conijciebant, faces&queacute; ardentes emittebant: complures ollas etiam carbo ne pice&queacute; refertas eminus machinis iaculabantur. Illi autem, ut &longs;ingula quæque poterant, detrude­bant. At ubi ea tela in materiam & ligna inciderant, flammam&queacute; multam utpote in naui excitauerant, primum quidem ad ea extinguenda aqua dulci, quam potus gratia comportabant, utebantur: nonnulla&queacute; ea ratione extinxerunt. Vbi uerò illa con&longs;umpta e&longs;t, hauriebant aquam marinam: & qua ea multa & abundanti u&longs;i &longs;unt, ignem aquæ ui cohibuerunt. Cum autem non po&longs;&longs;ent ubique id præ&longs;tare, ne­que enim multa, ne&que; ea ip&longs;a ingentia habebant in &longs;trumenta ad aquam hauriendam: ua&longs;á que adeò ip&longs;a propter trepidationem &longs;emiplena, hauriebant Quare non &longs;olum nihil proficiebant, &longs;ed ignes pre­terea irritabant. Aqua enim &longs;al&longs;a maris, &longs;i &longs;en&longs;im in flammam in fundatur, uehementer ip&longs;am exci­tat. Po&longs;tquam igitur & hac in re inferiores &longs;e ui­dent, ue&longs;tem multam qu&etail; cra&longs;&longs;ior habebatur, ip&longs;á que adeò &longs;uorum cadauera in ignem inijciebant: & eo modo per aliquod tempus ab his ignis prohi­bitus e&longs;t, ui&longs;us&queacute; remitti. Po&longs;tea uero ingruente &longs;æ ui&longs;&longs;imo uento, in maius re&longs;plenduit, tanquam ab ijs ip&longs;is excitatus: & interea dum pars aliqua nauis conflagrabat, nonnulli eorum propius ad ignem accedentes, in ip&longs;um in&longs;iliebant: armamenta&queacute; ip&longs;a & nauis in&longs;trumenta alij con&longs;cindebant: alij defe­rebant, ut conijcerent partim in mare, partim in ip&longs;os ho&longs;tes, &longs;i quo pacto illis nocere po&longs;&longs;ent. Non­nulli autem &longs;ecedentes ad eam nauis partem, quæ uacua ab incendio erat, manus ferreas ha&longs;taś que longas, &longs;i quando aliàs, expediebant: ut aduer&longs;ario­rum nauem aliquam arripere, ad &longs;e&queacute; alligare & copulare po&longs;&longs;ent, & in eam &longs;e&longs;e deijcere quod &longs;i id negaretur, illam &longs;altem &longs;imul incenderent. Vbiue ro uident nullos ad &longs;e appropinquare, id enim &longs;um ma ratione cauebant, ignem autem iam utraque latera deuora&longs;&longs;e, in fundumque nauis perua&longs;i&longs;&longs;e: hic exempla graui&longs;&longs;ima ab ip&longs;is edita &longs;unt. Aliqui enim eorum, præcipué que nautæ, ab ip&longs;o fumo, prius quàm flamma circumuenirentur, &longs;uffocabamtur: alij in ip&longs;a media flamma, ceu in fornace, comburebantur: alij autem prius quàm id paterentur, &longs;emiu&longs;tulati abiectis armis &longs;auciebantur ab emi­nus ferientibus: alij in mare &longs;e&longs;e præcipitantes &longs;ub mergebantur: alij ab ip&longs;is ho&longs;tibus oppre&longs;&longs;i demergebantur, uel etiam ab ip&longs;is belluis marinis dilania­bantur. Soli tolerabili ca&longs;u (ut in tali fato) occubuere, quibus datum e&longs;t ut antè quàm tale quidpiam paterentur, &longs;e&longs;e mutuis uulneribus confoderent, aut &longs;ibi ip&longs;i mortem animo præ&longs;enti, nullum alium per­pe&longs;&longs;i cruciatum, adferrent: quorum cadauera in ip&longs;is ardentibus nauibus, tanquam in rogo combu&longs;ta &longs;unt. Qu&etail; cum uiderent Cæ&longs;ariani antea quidem, quandiu aliqui eorum &longs;e defendere potuerunt, pro­pius accedere uerebantur: ubi uerò ignis iam ferè naues ip&longs;as con&longs;ump&longs;erat, ip&longs;i&queacute; Antoniani neque &longs;ibi præ&longs;idio e&longs;&longs;e, nedum quicquam mole&longs;tiæ ad­uer&longs;arijs inferre poterant: tunc magno &longs;tudio &longs;um má que alacritate ad eos adnauigabant, &longs;i quo pa­cto prædam &longs;eruare, ip&longs;umque ignem extingue­re, quem ip&longs;i intulerant, po&longs;&longs;ent. unde & multi eo rum ab ip&longs;a flamma circunuenti, ip&longs;iś que ardent bus tabulis & armamentis, cum &longs;uis nauibus pror&longs;us interiere. Hæc in gratiam eorum, qui non &longs;atis Gr&etail;ca intelligunt, uertimus ferè ad uerbum. Qua re non e&longs;t, cur doctiores de hac no&longs;tra &longs;ubita di-ctione uel conquerantur, uel iudicium faciant. Nam præter quam quod Dionis dictio nunquam mihi placuit, mihi ip&longs;e nunquam magis di&longs;plicui, quàm in hoc loco uertendo. Dionis &longs;cripta qu&etail; extant Venetijs, legi per ocium: qui mihi ui&longs;us e&longs;t multam hi­&longs;toriæ, nullam œconomi&etail; rationem habui&longs;&longs;e. Sed il­lud uiderint eruditiores. Lectori &longs;atis &longs;it, Vergilium non loqui u(pe/pbola\s, dum ait:-Credas innare reuul­&longs;as Cycladas, aut montes concurrere montibus altis. Hic enim no&longs;ter ait: ei(/kasen a)/n tis i)dw\n ta\ gigno/mena, tei/xesi/ tisi, h)\ kai\ nh/sois pollai=s, kai\ puknai=s qala/as h| polior­konme/nais. Hæc ideo adieci, ut lectori negligenti in­culcarem ea, qu&etail; non po&longs;&longs;unt à uigilante & &longs;tudio­&longs;o non animaduerti. Addebant & ro&longs;tra, non &longs;olum maioribus, &longs;ed & minoribus actuarijs. Aulus Hir­tius de bello Alexandrino: Nauibus actuarijs, qua­rum numerus erat &longs;atis magnus, magnitudine quan­quam non &longs;atis iu&longs;ta ad præliandum, ro&longs;tra impo&longs;uit. Has adiunctas nauibus longis, & numero cla&longs;&longs;is aucto, & cætera. Inde ro&longs;tratæ dictæ naues: quæ quia ex ære fiebant, ærat&etail; etiam dicebantur. C&etail;&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuili: Interim L. Na&longs;idius ab C. Pompeio cum cla&longs;&longs;e nauium &longs;edecim, in quib. paucæ erant æratæ, L. Domitio Ma&longs;&longs;ilien&longs;ibus&queacute; &longs;ub&longs;idio mi&longs;&longs;us. Vergilius in nono, ubi de nauib. Troianorum uer&longs;is in deas & nymphas maris:

-hinc uirgineæ (mirabile mon&longs;trum)

Reddunt &longs;e totidem facies, ponto&queacute; feruntur:

Quot prius æratæ &longs;teterant ad littora puppes. Liuius quart&etail; decadis lib. &longs;exto, Ro&longs;tratas uocat, his uerbis: Vna & LXXX. ro&longs;tratis nauibus, mul­tis pr&etail;terea minoribus, qu&etail; aut apert&etail; ro&longs;trat&etail;, aut &longs;ine ro&longs;tris &longs;peculatoriæ erant, Delum traiecit. Qui­bus uerbis con&longs;tat, ro&longs;tratas fui&longs;&longs;e etiam, quæ tectæ non erant. Appianus in Mithridatico *xalkembo/lous uocat, *nh_es e)a/lwsan xalke/mboloi o)ktako/siai. Plutarch9 in Antonio: *e)pei\ ta/s w(molo(ghto, kai/sara me\n a)ntwni/w| dou=nai du/o ta/gmata pro/s to\n parqiko\n po/lemon, a(ntw/nion de\ kai/sari xal­kembo/lous e(kate. Diodorus libro XX. *xalkw/mata uo­care uidetur ro&longs;tra ex ære, his uerbis: *kai\ ta\ lhfqe/nta *xalkw/mata tw=n a)gaqokle/ous new=n a)pe/steilan au)tw=|. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: toi=s d´ a)pistou=sin a)po/deicen pare/xeqai th\n tw=n e)mbo/lwn komidh/n. e)mbo/lous enim ro&longs;tra fui&longs;&longs;e con&longs;tat, ex Plutarcho in pleri&longs;que locis: et ex Appiano, ubi de capite Marij Iunioris: *kai\ a)n th\n o( su/llas e)n a)gora=| pro/ tw=n e)mbo/lwn qe/menos, e)pigela/sai le/getai th=| neo/thti tou= u(pa/tou, kai\ ei)pei=n, e)re/thn dei= prw=ton gene/qei pri\npwhdali/ois e)pixeirei=n. Et ip&longs;um caput Sylla in foro pro ro&longs;tris poni iu&longs;­&longs;it: iuuentuti&queacute; con&longs;ulis illu&longs;i&longs;&longs;e fertur, dixi&longs;&longs;é que, prius remigem e&longs;&longs;e oportere, quàm ad tractanda gubernacula accedere. Quin & Plutarchus in An tonio xalkw/mata pro ro&longs;tris ex ære po&longs;uit, dum ait: *tw=n de\ kai/saros ou) mo/non a)ntipprw/rwn sumfe/reqai, pro\s xalkw/mata sterea\ kai\ traxe/a fulawome/nwn. id e&longs;t: Nauibus autem Cæ&longs;aris cauentibus, ne obuer&longs;&etail; cum ro&longs;tris firmis & æratis Antonij concurrerent. Plutarchus in Pompeio: *e)nnenh/konta de\ xalkembo/lous pare/labe. Idem in Sylla: *kai\ dou=nai nau=s e(bdomh/konta xalkh/reis. Tullius in &longs;ecundo de Inuentione, ro&longs;tratam uocat: Lex e&longs;t apud Rhodios, ut &longs;i qua ro&longs;trata in portu nauis deprehen&longs;a &longs;it, publicetur. A ro&longs;tris autem Antiatium, templum Romæ Ro&longs;tra appellatum. Liuius libro octauo primæ decados: Naues Antiatium, partim in naualia Romæ &longs;ubductæ, partim in cen&longs;æ, è ro&longs;tris&queacute; earum &longs;ugge&longs;tum in foro extructum, adornari placuit: Ro&longs;trá que id templum appellatum. Quin & Tullius ro&longs;tra u&longs;urpa&longs;&longs;e uidetur pro concione, qu&etail; pro ro&longs;tris ad populum haberetur, in primo de Oratore: Age uerò ne &longs;emper forum, &longs;ub&longs;ellia, ro&longs;tra, curiam­que mediteris. Subdit enim: Alterum quòd remoto foro, concione, iudicijs, &longs;enatu, &longs;tatui&longs;ti oratorem in omni genere &longs;ermonis. Neque longe po&longs;t &longs;ubdit: Nam &longs;i quis &longs;tatuet hunc e&longs;&longs;e oratorem, qui tan­tum modo in iure, aut in iudicijs po&longs;&longs;it, aut apud populum, aut in &longs;enatu copio&longs;e loqui. Quo loco In iu­re dixit, id e&longs;t, in foro: In iudicijs, pro ad &longs;ub&longs;ellia: Apud populum, pro concione & ro&longs;tris: In &longs;enatu, pro curia. ut attentus lector facile &longs;ua &longs;ponte per­cipiat.

Prætoriam uerò nauem Græci nauarxi/da uo­cant, no&longs;tri uulgò Capitaneam. Diodorus libro XX. *kai\ prw=tos w(/rmhse e)pi\ th\n nauarxi/da. Idem autor aliquando stpathgi/da uocat, eodem libro: e)/peita pa­rxggei/lw toi=s kubopnh/tais a)kolouqei=n th=| strathgi/di nhi\ prose/­xontas tw=| lampth=ei, prose/plousen e)pi\ to\ sto/ma tou= nei/lou. Exant & prædatoriæ, quæ merito inter longas &longs;cribendæ fuerint. Liuius decadis tertiæ libro nono: Nam po&longs;t M. Attilium Regulum, & L. Manlium Con&longs;ules annis própè quinquaginta nullum Ro manum exercitum uiderant, præter prædatorias cla&longs;&longs;es: quibus de&longs;cen&longs;iones in agros maritimos fa­ctæ erant. Quæ & piraticæ naues dicuntur ab eo­dem, decadis quart&etail; libro quarto: Sed &longs;i dijs placet, affinitatem etiam per Philoclem præfectum eius pepigi&longs;ti, & bellum aduer&longs;um nos gerens, mare circa Maleam infe&longs;tum nauib9 piraticis feci&longs;ti. Idem Liuius quartæ decadis libro &longs;eptimo, piraticas ce­loces uocat, dum ait: Apparuit inde piraticas celo­ces & lembos e&longs;&longs;e. Idem decadis tertiæ libro pri­mo: Naues CCXX. quinqueremes, celoces XX. de­ductæ. Et paulo po&longs;t: Naues longæ CLX. celoces XII. Quibus uerbis uidetur ponere celoces inter eas quæ non erant longæ. Græci naues prædato­rias & piraticas, peiratika\s uocant. Plutarchus in Pompeio: peiratikai\ de\ vh=es o)tako/siai. & lhstrika\ ploi=auocat, cuiu&longs;modi erat muwpa/rw. Appianus in Mi­thridate, ubi de Piratis: *kai\ ei)s a)pori/an e)kpeso/ntes a)qro/an a)nti\ th=s gh=s e)karpou=nto th\n qa\laan, muwpa/rwsi prw=ton, kai\ h(mioli/ais, ei)=ta dikro/tois kai\ ih/resi kata\ me/rh pe\riple/ontes. id e&longs;t: Summá que pre&longs;&longs;i inopia &longs;ibi è mari quæ­&longs;tum faciebant, myoparonibus primum & hemiolijs, deinde biremibus triremibuś que circumna­uigantes. Quibus uerbis conijcio, h(mioli/as fui&longs;&longs;e infra magnitudinem biremium, ut trihrhmio/liai &longs;int quas &longs;uprà diximus: h(mioliai uerò, quæ à puppi ad malum binis remis, à malo ad proram uni-co tantum per tran&longs;tra remo agerentur. Vides me &longs;udare Lector optime, quo tibi aliquid ueri&longs;imi­le in re tam ob&longs;cura afferre po&longs;&longs;im. Itaque dubi­tans, circun&longs;pectans & hæ&longs;itans, multa aduer&longs;a reuerens, tanquam in mari immen&longs;o no&longs;tra uehi­tur oratio. Thucydides in quarto, *teiako/ntoron & ke/­lhta ponit inter prædatoria, dum ait: *a)lla\ kai\ tauta e)k lhstrikh=s mehni/wn triakonto/rou kai\ e(/labon. Et hæc ex prædatorio Me&longs;&longs;eniorum actuario & celoce &longs;ump&longs;erunt. Plutarchus in Sylla, lhst/rion nomadiko\npo&longs;uit, pro prædonibus Numidicis. Tullius pira­ticum myoparonem dixit, actione quinta in Ver­rem: An quòd ager Syracu&longs;anus prædonum incen­dijs te Prætore ua&longs;tatus e&longs;t an quòd forum Syra­cu&longs;anum nauàrchorum &longs;anguineredundauit an quòd in portu Syracu&longs;ano piraticus myoparo na uigauit Idem actione &longs;eptima in eundem: Nauem quandam piratarum præda refertam non cepe­runt, &longs;ed adduxerunt onere &longs;uo planè captam, at­que depre&longs;&longs;am. Erat ea nauis plena iuuentutis formo&longs;i&longs;&longs;imæ, argenti facti atque &longs;ignati, multa cum &longs;tragula ue&longs;te. Ac paulo po&longs;t: Interea Syracu&longs;ani, homines periti & humani, qui non modò qu&etail; per&longs;picua e&longs;&longs;ent uidere, uerum etiam occulta &longs;u&longs;picari po&longs;&longs;ent, habebant rationem omnes quotidie piratarum qui &longs;ecuri ferirentur: quàm multos e&longs;&longs;e o­porteret, ex ip&longs;o nauigio quod erat factum &longs;ex re­morum numero, conijciebant. Et non multo po&longs;t de eodem nauigio: Hæc igitur e&longs;t ge&longs;ta res, hæc ui-ctoria præclara myoparone piratico capto: dux liberatus: &longs;ymphoniaci Romam mi&longs;&longs;i, formo &longs;i ho­mines, & adole&longs;centes, & artifices domum abducti. Quibus &longs;ane uerbis, ni&longs;i fallor, planum fit, illum myoparonem habui&longs;&longs;e &longs;ex remorum ordines. qua­re non ab re, inter longas naues ad&longs;cribi debeat. Idem Tullius &longs;eptima in Verrem, paruorum myo­paronum meminit his uerbis: Hic te prætore He­racleo archipirata cum quatuor myoparonibus paruis ad arbitrium &longs;uum nauigauit. Prò dij im­mortales piraticus myoparo, cum imperium P.R. naues ac fa&longs;ces e&longs;&longs;ent Syracu&longs;is, u&longs;que ad forum et ad omnes urbis crepidines acce&longs;&longs;it. Erant enim & parui myoparones, quorum mini&longs;terio præfecti triremium & maiorum uterentur, ut colligo ex Au­lo Hirtio de bello Alexandrino: Ip&longs;e Octauius &longs;e in &longs;capham confert, in quam plures quum fuge­rant, depre&longs;&longs;a &longs;capha, uulneratus tamen adnatat ad &longs;uum myoparonem: quò receptus, cum prælium nox diremi&longs;&longs;et, tempe&longs;tate magna uelis profugit. Plutarch9 in Lucullo: *e)ce/plouwse de\ trisi\n e(llhnikai=s muwpa/rwsi, kai\ dikro/tois i)/sais r(odiiakai=s, pro\s me/gape/lagos: mari profugit cum tribus myoparonibus Græcis, to­tidem&queacute; biremibus Rhodijs in altum. Myoparo au­tem ille egregius de cla&longs;&longs;e Mile&longs;iorum, quem pr&etail;­&longs;idij cau&longs;a &longs;ecum Verres abduxit Myndum, ibique uendidit, non erat inter paruos, quorum &longs;uprà ab eodem mentio facta e&longs;t. Erat enim militibus remi gibuś que ornatus atque armatus. &longs;ed &longs;atius fuerit Tullij uerba &longs;ubijcere. ea &longs;unt actione tertia in Ver rem: Mile&longs;ios nauem popo&longs;cit, quæ eum præ&longs;idij cau&longs;a Myndum pro&longs;equeretur. Illi &longs;tatim Myopa ronem egregium, de &longs;ua cla&longs;&longs;e ornatum atque ar­matum, dederunt. hoc præ&longs;idio Myndum profe­ctus e&longs;t. mox &longs;ubdit: Illud quoque quod neque ta­ceri ullo modo pote&longs;t, neque dici pro dignitate, cogno&longs;cite, milites remigeś que Miletum Myndo pedibus reuerti iubet: ip&longs;e myoparonem pulcherri­mum de decem Mile&longs;iorum nauibus electum, L. Magio & L. Rabio qui Myndi habitabant, uendi­dit. Plutarchus in Antonio myoparonas uocare uidetur, quos pha&longs;elos dixit Appianus, ubi eiu&longs;dem rei cum Plutarcho meminit. Verba Plutarchi &longs;ic habent: *o)ktagi/a tw=n w(mologhme\nwn xwri\s h)|th/sato tw=| me\n a)­delfw=| para\ tou= a)ndro\s ei)/kosi muwpa/rwn, tw=| d´ a)ndri\ para\ tou= a)delfou= stratiw/tes xili/ous. id e&longs;t: Octauia, præter ea quæ pacta fuerant, à marito impetrauit ut fratri ui­ginti myoparonas concederet, à fratre autem ut marito mille pedites Romanos. Appianus autem &longs;ic ait: *e)dwrh/sato de\ kai\ o)ktagi/a to\n a)delfo\n, ai)th/sasa par´ *a)ntwni/ou de/ka fash/lois trihrhtikoi=s e)pime/ktois, e)/k te forti/dwn new=n kai\ makrw=n, kai\ th\n o)ktagi/an o( kai=sar xili/ois loga/si swmato­fu/lacim, ou(\s e)pile/caito *a)ntw/nios: Munerata e&longs;t & Octauia fratrem decem pha&longs;elis mixtis, ex forma onerariarum longarun&queacute; nauium. Octauiam quo&que; Cæ&longs;ar mille de­lectis ab Antonio militibus, quib. &longs;piculatoribus corporis&queacute; cu&longs;todibus uteretur ip&longs;e. Quibus &longs;ane Appiani uerbis, ni&longs;i alium autorem quàm Plutar-chus &longs;equut9 e&longs;t, conijciat Lector, myoparones fui&longs;­&longs;e pha&longs;elos: quorum forma mixta erat ex naue o­neraria, & longa triremi: ut hac no&longs;tra memoria fa ciendos locauit Franci&longs;cus Rex Regum ad ocea­num Britanni&etail; minoris, quos galeones uocant. Pha&longs;elum autem ea ratione, qua de&longs;criptus e&longs;t ab Ap­piano & Plutarcho myoparo dictus, lepido uer&longs;u con&longs;ecrauit Ca&longs;tori & Polluci Catullus: quibus &longs;ane uer&longs;iculis aperte docet, eum fui&longs;&longs;e maxime ap­po&longs;itum, &longs;eu quis remis uti uelit, &longs;eu uelis dum ait: Siue palmulis Opus foret uolare, &longs;iue linteo. Vergilius in quarto: Et circum pictis uehitur &longs;ua rura pha&longs;elis. Sed minime a)prosdio/nuson fuerit, carmen ip&longs;um &longs;ubtexere Catulli: Pha&longs;elus ille, quem uidetis ho&longs;pites, Ait fui&longs;&longs;e nauium celerrimus, Neque ullius natantis trabis impetum Nequi&longs;&longs;e præterire, &longs;iue palmulis

Opus foret uolare, &longs;iue linteo. Strabo xv. ou)k e)/latton e)kdoh/konta e)nauthgh/sato di/krota, kai\ trih/reis, kai\ fash/lous. Ip&longs;e autem ædificanda curauit, non minus octuaginta biremes, triremes, & pha&longs;elos. Multa candide Lector quæ&longs;iui, ut ueram, uel &longs;altem ueri&longs;imilem myoparonis etymologiam inue&longs;tigare po&longs;&longs;em, &longs;ed nihil admodum mihi arri&longs;it: ni&longs;i &longs;i fidem habe re non grauabere enarratori Ari&longs;tophanis in ei)rh/­vh|, dum ait in enarrando uocabulo *naciourgh\s ka/vqa­ros. ploi=a h)=n ou(/tw lego/mena, e)n na/cw| gino\mena th=| nh/sw|. kai\ kni­dourgei=s a)\llous nau=s, a)\p´ kni/dou, kai\ ke/rkouron a)\p´korku/ras, kai\th\n pa/rona a)\p pa/ron. id e&longs;t: Naxiurges erant nauigia &longs;ic dicta, quæ fierent in Naxo in&longs;ula, & etiam cni­durges à Cnido, & cercurum à Corcyra, paronem quoque à Paro. Quod &longs;i uerum e&longs;t, au&longs;im & ego conijcere, myoparonem e&longs;&longs;e nauigij genus com­po&longs;itum ab utraque forma earum nauium, qu&etail; fieri &longs;olebant in Myunte & Paro in&longs;ula, ut ex utriu&longs;­que forma compo&longs;itum effictumque uocabulum uideatur. Sed ex alia parte mouet Plinius, qui &longs;cri­ptum reliquit, cercurum in Cypro inuentum: ut non magna fides habenda &longs;it Ari&longs;tophanis enarratori. quare fit ut Delio opus &longs;it. Quando uerò ad belli u&longs;um &longs;unt etiam nece&longs;&longs;ariæ eæ naues, quas Hippagines dicunt, Hippagogas uocat Liuius, à tran&longs;portandis equis: non erit ingratum (opinor) Lectori, &longs;i pauca de illis dixero ex probati&longs;&longs;imis autoribus. Liuius igitur quintæ decadis libro quarto, quod­nam id &longs;it nauigij genus apertius declarat, quàm ut no&longs;træ interpretationis egeat, dum ait: Fortè po&longs;te ro die quàm Sybota cla&longs;&longs;is tenuit quinque & tri­ginta naues, quas Hippagogas uocant, ab Elea profectæ cum equitibus Gallis, equis&queacute; Phanas pro­montorium Chiorum petebant. Demo&longs;thenes in prima contra Philippum: *pro\s de\ tou/tois toi=s h(mi/sesi tw=n i(ppe/wn i(ppagwgou\s, trih\reis, kai\ ploi=a i(kana\ eu)trepi/sai keleh/w: In&longs;uper & equitum parti cen&longs;eo comparare hippagines, triremes, aliáque idonea ad tran&longs;portandos eos nauigia. Quas tamen Polybius i(pphgou\s uocat, in primo: *e)pi/ de\ tou/tois e)pe/sthsan ta\s i(pphgou\s, r(u/mata do/ntes e)c au)tw=n tai=s tou= tri/tou so/lou nausi/: Po&longs;t hæc di&longs;po&longs;uerunt hippagines, dantes ex ijs lora, & funes tractorios nauibus, quæ in tertia cla&longs;&longs;e erant. Et paulo po&longs;t: *iw=n me\n r(umoulkou/ntwn ta\s i(pphgou\s nau=s. Diodorus libro uige&longs;imo: *e)pakolouqei=n de\ ta\s stratka\s, kai\ ta\s i(pphgou\s r(umoulkoume/nous u(po/ tw=n ei)resi/ais xpwme/nwn, e)pi\ pa=si de\ ta\ tw=n pratw=n po/eia, kai\ ta\ e)mpo/rwn kai\ a)gorai/wn: Sub&longs;equi autem militares & hippagines remulco tractas ab ijs qu&etail; remigio uterentur: po&longs;tremo etiam & prædonum pontones & annotinas, mercatorumque. Qui­bus & Polybij uerbis, & Diodori, apud Demo&longs;thenem in loco &longs;uprà citato, diasolh\n collocandam inter i(ppagwgou\s & trih/reis exi&longs;timo: ut legendum &longs;it, i(ppagwgou\s, trih/reis, kai\ ploi=a i(kana\. non ut i(ppagwgoi\ e&longs;­&longs;ent trih/reis, ut quidam non indoctus exi&longs;timabat, & auditoribus &longs;uis enarrabat: quem hoc loco no­mine appellare &longs;uper&longs;edendum duxi. i( ppagwgoi\ enim, & hippegi remulco trahebantur, ut uides ex utro­que autore. Remulco autem trahere Latinum e&longs;t, & à Liuio & Cæ&longs;are u&longs;urpatum. Liuius quart&etail; de cadis, libro &longs;eptimo: Contemplatus Eudemus ho &longs;tes claudas mutilaś que naues apertis nauibus re mulco trahentes xx. paulo amplius integras, ab­&longs;cedentes è turri prætoriæ nauis, &longs;ilentio facto, ex­urgite inquit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de Bello ciuili: Hunc &longs;equutus M. Ruffus Quæ&longs;tor nauibus XII. quas præ&longs;idio onerarijs nauibus Curio ex Sicilia eduxerat, po&longs;tquam relictam in littore nauem con­&longs;pexit, hanc remulco ab&longs;traxit. Ip&longs;e ad Curionem cum cla&longs;&longs;e redijt. Idem in tertio: Ad Oricum uenit, &longs;ummer&longs;am&queacute; nauim remulco multis&queacute; contendens funibus abduxit. *po/ria autem dicuntur à Diodoro, naues quibus utebantur ad tran&longs;portandos mili­tes; & ea re stratiwtika\ po/ria dicuntur ab eodem, libro uige&longs;imo, his uerbis: *ei)=xe de\ ta\s pa/sas nau=s makra\s r/ kai\ m/ .tou/twn d´ h)=n h( megi/sth, penth/rhs. h( de\ e)laxi/sth, tetrh/rhs. stratiw tika\ de\ po/ria tau/tais e)phkolou/qei plei/w tw=m s´, a)/gonta pezou\s ou)k e)la/ttouss tw=n muri/wn: Habuit autem naues longas nume­ro centum quadraginta: quarum maior erat quinqueremis, minor autem quadriremis. militares pr&etail;­terea pontones &longs;ub&longs;equebantur plus quàm ducen ti: qui peditum ferebant circiter decem millia. Idem in eodem: tw=n me\n pori/wn h(/lw plei/w tw=n p´, e)n oi(=s h)=san sxidon stratiw_t o)ktakisxi/lioi. id e&longs;t: Pontones cepit plus quàm centenos, in quibus erant peditum circiter octo mil­lia. Idem in eodem: *e)f' h(me/ras tina\s tai=s taxunautou)sais nausi\n e)rumou/lkoiwn stratiwtika\ po/ria. id e&longs;t: Per aliquot dies celeribus nauibus remulco trahebant milita­res pontones. Idem in eodem: *ou)k e)/xwn d´ i(kana\ po/­ria pro\s th\n tw=n stpatiwtw=n dia/basin, trixh=| dieme/rise th\n du/­namin. id e&longs;t: Cum non &longs;atis haberet pontonum ad tran&longs;portandos milites, trifariam diui&longs;it exerci­tum. Plato in tertio de Legibus, po/reia po&longs;uit etiam pro curru: *po/reia de\, w(/s te e)p) aggh/lous to/te pore/ueqai kata\ gh\n, h)/ kata\ qa/lassan, su\n tai=s te/xnais, w(s e)/pos ei)pei=n, pa/nta sxedo\n a)polw/lei. Vehicula ita ut tunc inter &longs;e com-meare po&longs;&longs;ent, &longs;iue terra, &longs;iue mari, omnia (ut ita dicam) cum artibus ip&longs;is perierant. Eiu&longs;modi po-ria Cæ&longs;ar pontones appellare uidetur, in tertio de bello ciuili: Plera&longs;que naues in Italiam emittit ad reliquos milites, equiteś que tran&longs;portandos: pontones, quod e&longs;t genus nauium Gallicarum, Ly&longs;&longs;i reliquit: hoc con&longs;ilio, ut &longs;i forte Pompeius ua­cuam exi&longs;timans Italiam eò traieci&longs;&longs;et exercitum, quæ opinio erat edita in uulgus, aliquam Cæ&longs;ar ad in&longs;equendum facultatem haberet. Nec ueri&longs;i­mile e&longs;t eos pontones, quorum meminit Cæ&longs;ar, fui&longs;&longs;e id genus nauigij ratiarij, quo pa&longs;&longs;im utimur ad traij cienda flumina, quas uulgo charieras di­cunt. Etiam&longs;i Paulus Iuri&longs;con&longs;ultus in tractatu Ser­uitutum ru&longs;ticarum, pro eo genere accepi&longs;&longs;e uidea­tur, his uerbis: Flumine interueniente uia con&longs;ti­tui pote&longs;t, &longs;i aut uado tran&longs;iri pote&longs;t, aut pontem habet: diuer&longs;um, &longs;i pontonibus traijciatur. Quo lo­co pontones uidetur pro porqmei/ois dixi&longs;&longs;e, aliter at que Cæ&longs;ar, qui u&longs;us uidetur ueluti Gallico quodam uocabulo, uel Ma&longs;&longs;ilien&longs;i potius. Quod porqmei=on in­nuere uidetur Tullius de Aru&longs;picum re&longs;pon&longs;is, dum ait: Quæ nauis unquam in flumine tam uul­gata omnibus, quàm i&longs;tius ætas fuit? Diodorus tamen Siculus porqmei=on cum pori/w| confundere ui­detur, ni&longs;i &longs;it librariorum mendum: *o( de\ luqei\s, kai\ met´ o)li/gwn e)mba\s, e)s to\ porqmei=on, e)/laqen e)kple/usas kata\ th\n du/sin th=s pleia/dos. id e&longs;t: Ip&longs;e autem &longs;olutus, & cum paucis con&longs;cen&longs;a naue, clàm profugit &longs;ub occa&longs;um uergiliarum. Strabo decimo &longs;eptimo: *w(/ste kai\ o\stra/kina e)/­i/ois ei)=nai porqmei/a: Vt & nonnullis te&longs;tacea &longs;int nauigia ad tran&longs;fretandum, porqmo\s enim, fretum. ut porq­mei=a, &longs;int nauigia ad tran&longs;&longs;retandum apta: porqmo\s, qa/lassa e(kate/roqen h)/peiron e)/xousa. Rhodij præ&longs;idiarias naues fulaki/das uocabant, autore Diodoro, libro uige&longs;imo: *dhmo/filos me\n e)/xwn nau=s ta\s kalonme/nas para\ p(odii/ois fulaki/das. Idem in eodem: *ai( de\ fulaki/des tw=n karxhdoni/wn ai)qe/menai, kata\ spondw=n e)pedi/wkon. id e&longs;t: Pr&etail;­&longs;idiariæ Carthaginen&longs;ium ubi id re&longs;ciuerunt, confe&longs;tim per&longs;ecutæ &longs;unt.

Sed prius quàm à longis nauibus ad onerarias profici&longs;car, non tacebo quid de celeritate quinque remis ad triremem dubitare uideam uiros docti&longs;&longs;imos, qui quinqueremem tardiorem fui&longs;&longs;e triremi opinati &longs;unt, ex Liuij uerbis, tertiæ decadis libro octauo. ea &longs;unt hæc: Adherbal coniuratis in quin­queremem impo&longs;itis, præmi&longs;&longs;á que ea, quia tar­dior quàm triremis erat, ip&longs;e cum octo triremibus modico interuallo &longs;equitur. tardior enim erat propter pondus. Subdit enim: Quinqueremis Ro mana &longs;eu pondere tenacior, &longs;eu pluribus remo­rum ordinibus &longs;cindentibus uortices, cum facilius regeretur, duas triremes &longs;uppre&longs;&longs;it. Sed Iulius Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de bello Ciuili, omnem dubitationem tollere uidetur, his uerbis: Con&longs;picatæ que naues triremes duæ nauem Decij Bruti (quæ erat hexe­res, ex Lucano &longs;uprà citato) quæ ex &longs;igno facilè cogno&longs;ci poterat, duabus ex partibus &longs;e&longs;e in eam in­citauerant. Sed tantum re proui&longs;a, Brutus celeritate nauis eni&longs;us e&longs;t, ut paruo momento antecederet. Vides illam hexerem celeritate anteuerti&longs;&longs;e illas triremes: quod & &longs;imiliter de quinqueremi facilè credere e&longs;t. Sed non omittemus Pi&longs;trim, cuius men­tionem factam uidemus à Polybio. Liuius etiam meminit quintae decadis quarto uolumine, his uerbis: Per&longs;ius po&longs;t reditum ab Eumeno, Erepontis &longs;pe deiectus, Antenorem & Callippum præfectos cla&longs;&longs;is cum XL. lembis (adiectæ ad hunc numerum quinque pi&longs;tres erant) Tenedum mittit. Pi&longs;tris au­tem terno remorum ordine agebatur. Vergilius in quinto, pi&longs;trim pro cognomento indito trire­mi po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur:

Velocem Mne&longs;theus agit acri remige pi&longs;trim. Subdit enim:

Mox Italus Mne&longs;theus, genus à quo nomine Memmi:

Ingentem&queacute; Gyas ingenti mole Chymæram,

Vrbis opus: triplici pubes quam Dardana uer&longs;u

Impellunt, terno con&longs;urgunt ordine remi.

Neque enim fui&longs;&longs;et æqua & par contentio, &longs;i pi­&longs;tris illa pauciorib°ree; aut pluribus remis acta fui&longs;&longs;et quàm Chymçra, cui Gyas praeerat. Polybius pri/sinuocat, r( litera tran&longs;po&longs;ita, libro i/h: *e)pelqo/ntos de\ tou te­tagme/non kairou=, parh=n o( me\n fi/lippos e)k dhmhtria/dos a)na­xqei\s ei)s to\n malie/a ko/lpon, pe/nte le/mbous e)/xwn kai\ mi/an pri/sin, e)f´ h(=s au)to\s e)pe/plei. id e&longs;t: Cedente die præ&longs;tituta, ade­rat Philippus profectus à Demetriade in &longs;inum Maleam, habens quinque lembos & unicam pri­&longs;tim qua uehebatur. Solebant autem cognomenta indere nauibus, & etiam ad proram adfingere. Lucianus in dialogo quod ploi=on in&longs;cribitur: *katantikru\ de\ a)na\logon h( prw/ra u(perbe/bhke e)s to\ pro/sw a)pomhkuno­me/nh th\n e(pw/numon th=s new\s, qeo\n e)/xousa th\n i)/sin e(kate/roqen. id e&longs;t: E regione autem proportione prora extructa erat, in longum producta, habens utrinque I&longs;in deam, quæ cognomentum naui dederat. de qua­rum parash/mw| infrà dicemus copio&longs;ius. Aliæ etiam dictæ Seuleucides triremes, à Seleuco. Plutar­chus in Pompeio: w(s d´ ou)=n e)ni/ka fe/ugein ei)s th\n ai)/gu­pton, a)naxqei/s a)po\ ku/pron seleuki/de trih/rei meta\ th=s gunai­ko\s, tw=n de\ a)/llwn oi( me\n e)n makrai=s o(moi/ws nausi\, oi( de\ e)n o(lka/­si a(/ma sumpare/pleon: Vt igitur decretum e&longs;t, fugien­dum in Aegyptum e&longs;&longs;e, profectus à Cypro, uectus&queacute; Seleucide triremi cum uxore e&longs;t: aliorum uerò non­nulli &longs;ecuti &longs;unt, delati &longs;imiliter longis nauibus, alij autem in onerarijs. Appianus de eadem Pom­peij fuga loquens, his uerbis utitur: *o(/qen th\n kornh­li/an gunai=ka a)nalabw\n, kai\ trih/rwn tetta/rwn e)piba\s, ai(\ au)tw=| para/ te r(odi/wn kai\ turi/wn a)fi/konto: Vnde &longs;umpta &longs;ecum Cornelia uxore, nactus quatuor triremes, qui ad officium illi ab Rhodijs & Tyrijs præ&longs;to fuerant, profugit. *nikomhdi\s à loco cognomentum &longs;ump&longs;it, autore Aniano apud Suidam: *e)=uros de\ kai\ ba/qos kaq´ o(/lka/da, o(/son megi/sth nikomhdi\s, h)\ ai)gupti/a, quibus uerbis conijcio, nikomhdi/dia fui&longs;&longs;e inter onerarias: de quibus uidetur ueni&longs;&longs;e dicendi tempus. Sic & e(rmoni\s apud Thucydidem, à loco iuxta Lacedæmona.

Ait Marcellus,

ATQVE ONBRARIIS.

DElongis abunde diximus: de onerarijs pau cis di&longs;&longs;erendum. quæ onerariç dictæ, quòd e&longs;&longs;ent oneri ferendo idoneæ: & ea ratio­ne forthgoi\ dicuntur à Græcis. Polybius in primo: *e)/xwn e(kato\n ei)/kosi ska/fh, kai\ th\n a)gora\n sxedo\n e)n o)ktakosi/ais nausi\ forthgoi=s. Liuius decadis tertiæ libro &longs;eptimo: Naues quas Liuius tutandis commeatibus habuerat, partim machinationibus onerat, apparatu&queacute; mœ­nium oppugnandorum: partim tormentis & &longs;axis, omni&queacute; telorum mi&longs;&longs;ilium genere in&longs;truit: onera­rias quo&que; non eas &longs;olum, quae remis agerentur. Quibus uerbis declaratur, onerarias non &longs;olere remis agi. Tullius actione quarta in Verrem: Eius autem legationis principem nobili&longs;&longs;imum C. Heium iura­tum dicere audi&longs;tis, i&longs;ti nauem onerariam maximam Me&longs;&longs;anæ e&longs;&longs;e publice coactis operis ædificatam. Eam Cybeam uocat in &longs;exta in Verrem: Tamet&longs;i rogatus de Cybea, tenetis memoria, quid re&longs;pon­derit: ædificatam publicis operis publice coactis, eí que ædificandæ publice Mamertinum Senato­rem præfui&longs;&longs;e. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: Negent i&longs;ti o­nerariam nauem maximam ædificatam e&longs;&longs;e Me&longs;­&longs;anæ, negent ei naui faciundæ Senatorem Mamer­tinum publice pr&etail;fui&longs;&longs;e. Appianus o(lka/das uocatin quinto de Bellis ciuilibus: h)/|rei kata\ du/o kai\ trei=s nau=s tw=n fulaki/diwn kai\ ta\s o(lka/das, ai(\ to\ siton e)/feron, o(rmou/sas, h)\ parapleou/sas kate/due, h)\ e)nedu/eto, h)\ a)nempi/prh. id e&longs;t: Cepit bi­nas ternas&queacute; præ&longs;idiariarum onerariarum&queacute; eas quæ frumentum portabant, & in &longs;tatione erant: eas autem quæ præternauigabant, uel depre&longs;&longs;it, uel reli­gauit, uel concremauit. Idem in eodem: *polu\ de\ o(lka/dwn kai\ skeuofo/rwn a)/llo plh=qos. Quo loco skeuofo\res pro onerarijs po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: quas Cæ&longs;ar graues di­xit. *diefqa/ronto d´ au)tw=| nh=es barei=tai me\n e(/c, koufo/tobai de\ e(/c kai\ ei)/kosi, liburni/des d´ e)/k plei/ous: Interiere autem illius na­ues graues &longs;ex, leuiora uerò nauigia uiginti &longs;ex, multo&queacute; plures liburnicæ. Onerariæ autem ad frumentum uehendum aptæ, frumentariæ dicuntur, à Græcis sithgoi/. Cæ&longs;ar in tertio de Bello ciuili: Nocturno itinere non intermi&longs;&longs;o, comitatu equitum triginta ad mare peruenit, nauem&queacute; frumentariam con­&longs;cendit. Appianus de eadem Pompeij fuga, nauis frumentariæ nullum uerbum facit: *o( de\ pomph\ios e)k lari/sshs o(mo\iw| dro/mw| me/xpi qala/sshs e)peixqei\s, ska/fous e)pe/bh mekrou=. kai\ new\s parkpleou/shs e)pituxw\n, ei)s mitulh/nhn die/pleuse. id e&longs;t: Pompeius autem &longs;imili fe&longs;tinatione à Lari&longs;&longs;a ad mare properans, paruulum nauigium con&longs;cendit: nactus&queacute; nauem prætereuntem, ea Mitylenem u&longs;&que; delatus e&longs;t. Plutarchus in Pompeio forthgo\n uo­cat: *kai\ peri\ to/n o)/rqron e)piba\s potami/ou ploi/ou, kai\ tw=| e(pome\nw| tou\s e(leuqe/rous a)nalabw\n, tou\s de\ qera/pontas a)pie/nai pro\s kai/sara ke leu/sas, kai\ mh\ dedie/nai, para\ gh\n omizo/menos ei)/den eu)mege/q forthgo\n, a)nage/qas me/llousan. id e&longs;t: Summo mane con&longs;cen&longs;o nauigio fluuiatili, impo&longs;itiś que in alterum co­mitibus liberis, &longs;eruis autem ad Cæ&longs;arem &longs;e recipe re, &longs;ecuris&queacute; e&longs;&longs;e iu&longs;&longs;is, præter litus delatus con&longs;pe­xit bene magnam onerariam, quæ ad &longs;oluendum parata erat. Quam Cæ&longs;ar in &longs;uprà &longs;criptis nauem frumentariam uocat. Quin & Diodorus Siculus, ubi de Agathocle, in XX. naues ea&longs;dem modo for­thgou\s, modo sithgou\s dicit: e)/peita de\ sithgw=n ploi/wn th=| po/­lei proqeo/ntwn, oi\ me\n karxhdo/nioi panti\ tw_| so/lw| pro\s ta\s nau=s a)nh/xqhsan, o( d´ a)gaqoklh_s a)pelpi/zwn h)/dh th\n e)pibolh\n, w(s ei)_de to\ sto/ma tou= lime/nos e)rhmo\n tw=n e)formou/ntwn, e)ce/pleusen o)cei/ais tai=s ei)resi/ais xw/menos. ei)_ ta oi( me\n karxhdio/noi plhsi/on h)/dh tw=n forthgw=n o)/ntes. Vides ut forthgou\s dixit, quas &longs;uprà si­thgou\s, id e&longs;t frumentarias uocauerat. Thucyd. in &longs;exto o(lka/das uocat (hodie&queacute; in Flandria nomen reti nent, & holcken uocant): *e)m o(lka/si purgou\s kai\ pefrug­me/nas kriqa\s a)/gein. Idem in eodem sitagwgou\s o(lka/dasuocat, quas sithgou\s & forthgou\s ex Diodoro dixi­mus: *tw=n me\n ou)_n summa/xwn toi=s plei/stois, kai\ toi=s sitagw­goi=s o(lka/si, kai\ toi=s ploi/ois, kai\ o(/sh a)/llh paraskeuh\ cunei/pe­to. id e&longs;t: Sociorum plurimis, frumentarijś que na­uibus, reliquiś que nauigijs, cunctis&queacute; qui in u&longs;um cla&longs;&longs;is &longs;equebantur, edictum fuerat, ut: &c. Et in eo­dem: *o(lka/des me tria/konta sitagwgoi\, kai\ tou\s sitopoi/ous e)/xousai. Idem in eodem forthgiko\n ploi=on uocat, quam nos onerariam Latine dicimus. ubi de fuga Alci­biadis: *kai\ a)lkibia/dhs meta\ tw=n cunfuga/dwn peraiwqei\s, to/t' eu)qu\s e)pi\ ploi/ forthgikou= e)k th=s qouri/as e)s kullh/nhn th=s h)li/as prw=ton, e)peita u(/steron e)s th\n lakedai/mona au)tw=n tw=n lakedai­moni/wn metapemya/ntwn u(po/spondos e)lqw/n: Et Alcibiades cum fugæ comitibus confe&longs;tim è Thuriorum portu tran&longs;portatus, naue oneraria primum in Cyllenem Eleorum, deinde &longs;umpta fide publica, uocantibus&queacute; ip&longs;is Lacedaemonijs, Laced&etail;mona pro&longs;ectus. Idem in &longs;exto o(plitagwgou\s uocat naues paratas ad uehendos milites armatos, *au)tw=n d' a)qhnai/wn e(/seqai o(plitagwgou\s o(/sai a)\ndokw_si. quas, ni&longs;i fallor, in octauo stratiwti/das uocat: *strombixi/dhs d' e)k toi=s xi/ou puqo/menos kata\ta/xos bohth/sas nausi\n a)qhnai\wn te/ssarsi kai\ ei)/kosi, w(=n kai\ stra­tiwti/des h)=san o(plh/tas a)/gousai. qua&longs;i o(plhtagwgoi/. Etin eodem: *a)fi/konto de\ oi( a)rgei=oi meta\ tw=n para/lwn, oi(\ to/te e)ta/xqhsan e)n th=| stratiwti/di nhi\ u(po\ tw=n tetrakosi/wn periplei=n e)/uboi­an: Venerunt & Argiui cum propugnatoribus, qui in naue paralo dicta e&longs;&longs;e &longs;olebant: qui iu&longs;&longs;i erant à triginta tyrannis per id tempus in naue militari Eu­bœam ip&longs;am circunnauigando obire ac tueri. Erant & Corbita & Cybea inter onerarias, quarum utra­rum&que; mentio apud Tullium: Corbitæ quidem libro XVI.ad Atticum: Corbitá ne Patras, an actuariolis ad Leucopetram Tarentinorum, ac inde Corcyram: et &longs;i oneraria, &longs;tatimne freto an Syracu&longs;is? Cybeæ in Verrem actione &longs;eptima: Nauem ueró Cybeam maximam, triremis in&longs;tar, pulcherrimam at&que; or­nati&longs;&longs;imam, palàm çdificatam &longs;umpto publico. Et &longs;ubdit paulo po&longs;t: Celeberrimo loco ædificari tibi onerariam nauem in ea prouincia, quam tu cum imperio obtinebas. hactenus Tullius. Nam & nauem in eadem prouincia, in qua quis admini&longs;trat, aedificare prohibetur. l. Aufertur. ff. De iure fi&longs;ci. Senatores etiam naues habere prohibentur. l. Iulia re-perundarum. ff. De uacat. & excu&longs;at. munerum. His q naues marinas fabricarint, à que quo&que; Claudio lex lata, ne quis Senator, quí ue Senatoris pater fui&longs;&longs;et, maritimam nauem, quæ plus quàm trecentarum amphorarum e&longs;&longs;et, haberet. Dicta e&longs;t et na uis uinaria ab Vlpiano in.l. Vulgaris.ff. De furtis: Quid deinde &longs;i de naue uinaria, ut &longs;unt multæ, in quas uinum infunditur: quid dicemus de eo qui uinum hau&longs;it? an totius oneris fur &longs;it? & magis e&longs;t ut & hic non totius dicamus. Nos Venetijs naues aquarias uidimus, quibus aquam portant, ut uen dant ci&longs;ternas non habentibus, quas Burchi de aqua uocant. Vidi et lignarias, arenarias, lutarias, fa rinarias, quas Burchi da legno, da &longs;abio, da fango, da farina appellitant. Sunt & apud eos rates car­bonariæ, quas zattare da carbon uocant. Sunt alia multa Venetijs nauigiorum genera: qu&etail; &longs;i quis uelit Latine enunciare, uerborum ut opifex &longs;it nece&longs; &longs;e e&longs;t. Palearum quo&que; nauis dicitur à Marco Tul­lio, qua uehitur uendituŕ ue palea. ea &longs;unt in pri­mo de Finibus: Vt enim (inquit) gubernator aequè peccat, &longs;i palearum nauem, & &longs;i auri, &c. Veneti Burchio da pallia dicunt.

Gaulus, à Gr&etail;cis gaulo\s dictus, cuius mentio apud Gellium uidetur ab Herodoto poni, pro naue one­raria, cum ait in qali/a|: *au)ti/ka me trihre/as du/o e)plh/­rwsan, a(/ma de\ au)toi=si kai\ gaulo\n me/gan pantoi/wn a)gaqw=n. id e&longs;t: Confe&longs;tim quidem duas triremes, &longs;imul&queacute; cum ip&longs;is ingentem gaulum impleuerunt uaria mul-tiplicí que præda. Idem Herodotus paulo po&longs;t: *kai\to\n gaulo\n to\n a(/ma a)/gonto a)paireqe/ntes, e)pe/pleon o)pi/sw e(s th\n a)­si/an. id e&longs;t: Ablató que gaulo, quem &longs;imul duxerant, reuer&longs;i &longs;unt in A&longs;iam. Plutarchus peri\ eu)qnmi/as: *w(/sper oi( deiloi\ kai\ nautiw=ntes e)m tw=| plei=n, ei)=ta r(a=on oi)o/menoi dia/cein, e)a\n ei)s gaulo\n e)ca)ka/tou, kai\ pa/lin e)a\n ei)s trih/rh metabw=si, ou/­de/n perai/nousi, th\n xolh\n kai\ th\n deili/an summetafe/rontes e(au­toi=s. Id e&longs;t: Quemadmodum timidi, & qui nau&longs;eæ nauigando obnoxij &longs;unt, exi&longs;tumantes &longs;e meliu&longs;cule habituros, &longs;i ex acatio in gaulum, rur&longs;um&queacute; &longs;i in triremem commigrarint: nihil tamen proficiunt, bilem timiditatemque &longs;ecum circunferentes. Ad quod allu&longs;i&longs;&longs;e uidetur Horatius in Epi&longs;tolis: -ego utrum

Naue ferar magna, an paruaferar, unus & idem. Et Epi&longs;tolarum primo: -conducto nauigio æquè

Nau&longs;eat, ac locuples, quem ducit priua triremis. Gaulus accipitur & pro ua&longs;e, quo pa&longs;tores utuntur ad lac excipiendum.

Ait Iurecon&longs;ultus:

NON PISCATORIIS.

PI&longs;catoriæ naues, quæ pi&longs;cium capiendorum cau&longs;a paratæ &longs;unt: quas nauicellas uocat Martianus. in tractatu de Fundo in&longs;tru­cto: item pi&longs;catoris, Liuius pi&longs;catorias dixit, tertiæ decadis libro tertio, his uerbis: Ni mare propin­quum, & haud procul littore naues pi&longs;catoriæ pleræ&que; con&longs;pectæ peritis nandi dedi&longs;&longs;ent effugium. Cymba fui&longs;&longs;e uidetur inter pi&longs;catorias, ex M. Tul­lio in tertio officiorum: Cum Cannius, quæ&longs;o in­quit, Pythi, tantumne pi&longs;cium? tantumne cym­barum? Et ille: Quid mirum? hoc loco Syracu&longs;is quicquid e&longs;t pi&longs;cium, &c. Lenunculos etiam pi&longs;ca­torios uocat Annianus Marcellinus libro XIIII. Nam &longs;ole orto magnitudine angu&longs;ti gurgitis & profundi, à tran&longs;itu arcebantur: & dum pi&longs;catorios quærunt lenunculos, uel innare temerè contextis ratibus. Idem in XVI. Auido flatu uentorum lenum culo &longs;e commi&longs;i&longs;&longs;e pi&longs;cantis. Et ne quis exi&longs;timet uocabulum illud forta&longs;&longs;e barbarum, propterea quòd ætate Anniani lingua Latina non parum degene­rauerat à puritate Tulliana: &longs;ciat Iulium Cæ&longs;arem eo uocabulo u&longs;um in &longs;ecundo belli ciuilis, dum in quit: Harum fuga nauium onerariarum magi&longs;tros incitabat, pauci lenunculi ad officium imperium­que conueniebant. Quo certe loco Cæ&longs;ar lenun­culos po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur non pro naue pi&longs;catoria, &longs;ed pro &longs;caphis nauium. M. enim Ruffus quæ&longs;tor re­lictus à Curione, magi&longs;tris nauium Imperarat, ut primo ue&longs;pere omnes &longs;caphas ad littus appul&longs;as ha­berent. Quod &longs;i lenunculi legendum in Cæ&longs;are, au­&longs;im & affirmare apud Gellium libro decimo, Cap. XXV. quo loco remieculi legitur, mendum ine&longs;&longs;e: legendum&queacute; lenunculi. fuit enim facilis lap&longs;us. uerba Gellij &longs;ic habent: Nauium autem quas remini­&longs;ci tunc potuimus, appellationes hæ &longs;unt, Gauli, corbitæ, caudicæ, longæ, hippagines, cercuri, celo-ces, uel ut Græci dicunt, ke/lhtes, lembus, w)kei=ai, remie­culi (legendum, lenunculi) actuariæ, quas Græci pro\­plous uocant, uel e)paktri/das, p&longs;umiæ, uel ge&longs;eoretæ, uel orioles, cattæ, &longs;caph&etail;, pontones, nuctuci&etail;, me­diæ, pha&longs;eli, parones, myoparones, lintres, caupuli ca, marceplacidæ, cydari, ratiariæ, cata&longs;copium. Xe nophon a)naba/sews lib. VII. *o( de\ a)naci/bios katadramw\n e)pi\ th\n qa/lattan e)n a(lieutikw= ploi/w| perie/plei ei\s th\n a)kro/polin. & e(llhnikw=n quinto: *polla\ kai\ a(lieutika\ ploi_w| e/labe, kai\ porqmei=a a)nqrw/pwn mesta\, kataple/onta a)po\ tw=n nh/swn. Iu&longs;tinus libro &longs;ecundo, &longs;capham inter pi&longs;catoria ponit, de qua &longs;capha alio loco dicemus: Vbi cum &longs;olutum pontem hybernis tempe&longs;tatibus offendi&longs;&longs;et, pi&longs;catoria &longs;capha traiecit trepidus. Vides ut &longs;capham pi&longs;catoris uocet: Græci a(lieutiko\n ploi=on.

Ait Iurecon&longs;ultus:

ET SI QVAS ACTVARIAS VOLVPTATIS cau&longs;a parauerunt.

TVllius in oratione pro Cælio de actuarijs Voluptatis cau&longs;a intellexi&longs;&longs;e uidet, cum ait: Accu&longs;atores quidem libidines, amores, adul­teria, Baijs acta conuiuia, come&longs;&longs;ationes, cantus, &longs;ymphonias, nauigia. Nec debent actuaria illa, qu&etail; uoluptatis tantum cau&longs;a parata &longs;unt, po&longs;tliminij iure uti: cum ad nullum belli u&longs;um &longs;int parata. Sed alia actuaria, quæ maioribus nauibus in&longs;eruiunt, & ob id à Græcis u(phretika\ dicuntur, non di&longs;picio quare non quenadmodum & ali&etail; naues, iure po&longs;tliminij redeant. Actuaria autem dicta &longs;unt, quòd remis agerentur. Liuius tertiæ decadis libro X. Quingentas fui&longs;&longs;e o­mnis generis, quæ remis agerentur, quidam tradunt. C&etail;&longs;ar Commentariorum quinto: Has omnes actuarias imperat fieri: quam ad rem humilitas multum ad­iuuat. Ne&que; tamen numerand&etail; &longs;unt inter longas. &longs;ubdit enim paulo po&longs;t: Eò cum ueni&longs;&longs;et, circuitis omnibus hybernis &longs;ingulari militum &longs;tudio, in &longs;um­ma rerum inopia circiter &longs;excentas eius generis, cuius &longs;uprà demon&longs;trauimus, naues, & longas duodeuiginti inuenit in&longs;tructas. Eas enim in eodem libro C&etail;&longs;ar uectoria grauia&queacute; nauigia uocat, etiam&longs;i re­mis agerentur. Qua in re admodum fuit militum uirtus laudanda: qui uectoriis grauibus&queacute; nauigijs non intermi&longs;&longs;o remigandi laore, longarum nauium cur&longs;um adæquauerunt. Quæ autem uectoria Cæ&longs;ar dixit, Vlpianus in tractatu de Exercitoria e(piba/dasappellat, his uerbis: Quædam enim naues onera­riæ, quædam, ut ip&longs;i dicunt, e)piba/des &longs;unt: & plero&longs; que mandare &longs;cio, ut uectores recipiant: & &longs;ic ut cer ta regione, & certo mari negotientur. ut ecce &longs;unt naues, qu&etail; Brundu&longs;ium à Ca&longs;&longs;opa, uel à Dyrrachio uectores traijciunt, ad onera inhabiles. Item quæ­dam capaces fluminum, ad mare non &longs;ufficientes: e)piba/des dictæ, ut opinor, qua&longs;i e)pibati/des: ad e)piba/tas&longs;olum, id e&longs;t uectores traijciendos. Et forta&longs;&longs;e legen dum apud Iurecon&longs;ultum e)pibati/des: &longs;ed Lectoris e­rit iudicium. E&longs;t autem Ca&longs;&longs;opa oppidum Corcy­ræ, ex Plinio, libro quarto, capite duodecimo. Tul lius in Epi&longs;tola ad Tyronem: Corcyræ fuimus u&longs;­que ad XVI. Cal. Decemb. tempe&longs;tatibus retenti ad XII. Cal. Decemb. in portum Corcyreorum ad Ca&longs;&longs;opam &longs;tadia CXX. proce&longs;&longs;imus. Quo loco non Ca&longs;&longs;odem, ut in uulgatis, &longs;ed Ca&longs;&longs;opam lego. ctuariorum autem nonnulla triginta remis age­bantur. Liuius quartæ decadis libro octauo: Tra­dito & naues, armamentá que earum, né ue plures quàm decem naues actuarias, nulla quarum plus quàm triginta remis agatur, habeto. Appianus ka tafra/ktous uocat eas, quas actuarias Liuius dixit, his uerbis: *nau=s de\ katafraiktous dw/deka e)/xein mo/nas, ai(=s e)s tou\s u(phko/ous pole/mou kata/rxein, polemoumesoi de\ kai\ plei/osi xh=qai: Naues tectas duodecim habere &longs;olas, quibus &longs;ub­ditos ad ob&longs;equium bello inferendo cogere po&longs;­&longs;int: lace&longs;&longs;itos autem & pluribus uti licere. Quo loco legendum forta&longs;&longs;e a)fra/ktous. & de/ka, non dw/deka. Appianus enim &longs;ecutus e&longs;t Polybium, quem in ple ri&longs;&que; locis Liuius ui&longs;us e&longs;t uerti&longs;&longs;e ad uerbum. Ne­que tamen exi&longs;times a)/frakta accipi pro actuarijs. Tullius enim lib. X. Epi&longs;tolarum ad Atticum, di&longs;crimen ponere uidetur, dum inquit: Recordor enim æ&longs;tate cum illo Rhodiorum a)fra/kt nauigans, quàm fuerim &longs;ollicitus. Quid duro tempore anni actua­ria fore cen&longs;es? Aphracta enim Tullius inter longas naues po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur lib. v.ad Atticum: Nos Rho­diorum a)fra/ktois, cæteris&queacute; longis nauibus tran­quillitates aucupaturi eramus. Actuariolum etiam dicimus, quod deceremis agebatur. Tullius XVI. ad Atticum: Hæc ego con&longs;cendens è Pompeia­no tribui actuariolis decem&longs;calmi. Actuarium nauigium puto à Græcis dictum kwph/rh, & maximè à Thucydide & Plutarcho. Thucyd.in IIII. *lakedai moni/ous kai\ tou\s cumma/xous plei=n mh\ makra=| nhi\, a)/llw| de\ kwph/rei ploi/w| e)s pentaho/sia ta/lanta a)/gonti metra/. id e&longs;t: Lacedæ­monios &longs;ocios&queacute; Lacedæmoniorum nauigare non longa naui, &longs;ed alio actuario nauigio, capaci pon­do talentorum quin&que; milium. Si Laurentius Val­la aliter uertit, fal&longs;us e&longs;t, ut in pleri&longs;&que; alijs. Plutar­chus in Antonio: *a)ntw/nios me\n e)pifoi/ta pantaxo/se kwph/­rei tou\s stratiw/tas parakalw=n. id e&longs;t: Antonius quidem actuario itabat quoquo uer&longs;us milites cohortans. Plutarchus in Alexandro, porqmei=a kwph/rh dixit, quæ remis incitarentur: qua&longs;i dicas pontones actuarios. Strabo in XI. a)ka/tia po&longs;uit pro prædatorijs naui­gijs, his uerbis: *zw=si de\ a)po\\ to/ kata\ qa/lassan lhsthri/wn, a)ka/ tea e)/xontes lepta\, stena\ kai\ kou=fa, o(/son a)nqrw/pous pe/nte kai\ ei)/kosi dexo/mena. spa/nion de\ tria/konta de/caqai zou\s pa/ntas duna/mena. id e&longs;t: Alatrocinijs, quæ in mari factitant, uitam tolerant, acatia habentes leuia, angu&longs;ta & uelocia: qu&etail; uix uectores uigintiquin que recipiant. rarum autem e&longs;t, ea po&longs;&longs;e in totum triginta capere. Ip&longs;e Laurentius a)ka/tion actuarium uertit, haud &longs;cio quàm recte. Plinius enim lib.IX.cap.XXX. u&longs;us e&longs;t uoca­bulo Græco, cum Latine reddere non po&longs;&longs;et. eius uerba ad&longs;cribam: Nauigeram &longs;imilitudinem, & aliam in propontide ui&longs;am &longs;ibi prodidit Mutianus: con­cham e&longs;&longs;e acatij modo carinatam, inflexa puppe, prora ro&longs;trata: in hac condi nauplium, animal &longs;e­piæ &longs;imile, ludendi &longs;ocietate &longs;ola, duobus hoc fie­ri generibus: tranquillo enim uectorem demi&longs;&longs;is palmulis ferire, ut remis: &longs;i uero flatus in uitent, ea&longs; dem in u&longs;um gubernaculi porrigi, pandi&queacute; concha­rum &longs;inus auræ huius uoluptatem e&longs;&longs;e, ut &longs;erat: il­lius, ut regat. Quod &longs;i Plinius puta&longs;&longs;et acatium po&longs;­&longs;e dici Latine actuarium, non credo Græco uoca­bulo u&longs;us fui&longs;&longs;et Mutianus, quem autorem &longs;equi­tur, & refert, Rom.hominem & ter con&longs;ulem. Au lus Hirtius de bello Alexandrino dixit nauigium, quod a)ka/kon Plutar chus in Cæ&longs;are: *tri/ton de\ peri\ th=| fa/rw| ma/xhs sunestw/shs kateph/dihse me\n , a)po\\ tou= xw/matos ei)s a)ka/­kon, kai\ paraboh/qh toi=s a)gwnizome/nois. e)pipleo/ntwn de\ pantaxo/qem au)tw=| tw=n ai)gupti/wn, r(i/yas au)to\n ei)s qa/lassan, a)penh/cato mo/lis kai\ xalepw=s: Tertio autem prælio ad Pharum inito, ab aggere in acatium de&longs;ilijt, & decertantibus auxilium tulit. concurrentibus uerò in &longs;e undi&que; Aegyptijs, &longs;e in mare deiecit, uix&queacute; ad &longs;uos enatauit. Hirtius autem &longs;ic: Cæ&longs;ar quoad potuit, cohortando &longs;uos ad pontem & munitiones contendere, eodem in periculo uer&longs;atus e&longs;t. Po&longs;tquàm uniuer&longs;os cedere animaduertit, in &longs;uum nauigium &longs;e recepit: quò multitudo hominum in&longs;equuta cum irrumperet, ne&que; admini&longs;trandi neque repellendi à terra facultas da retur: fore quod accidit &longs;u&longs;picatus, &longs;e&longs;e ex nauigio eijcit, atque ad eas quæ con&longs;titerant longius naues adnatauit. Tranquillus &longs;capham uocat, his uerbis: Eruptione ho&longs;tium &longs;ubita compul&longs;us, in &longs;capham pluribus eódem præcipitantibus, cum de&longs;ilui&longs;&longs;et in mare, nando per ducentos pa&longs;&longs;us eua&longs;it ad proximam nauem. Fuerunt tamen & maxima acatia, ut ex Polybio in primo collegi&longs;&longs;e memini *pareske/­nacon de\ kai\ ta\ periloiph= tw=n ploi/wn trih/reis, kai\ penthkontorous, kai\ ta\ me/gista tw=n a)kati/wn: Reliqua præterea nauigia expediebant, triremes & actuarias naues & maxima acatia. *a)/katos etiam dicitur à Thucydide, & Lu­ciano de ueris narrationibus, qui agebatur uelis potius quàm remis: *kai\ t nau=n, a)/katos de\ h)=n, w(s pro\s me/­gan kai\ bi/aion ploun, e)kratuna/mhn: Et nauem, qu&etail; acatus erat, ut ad longam &longs;æuam&queacute; nauigationem feren­dam e&longs;&longs;et idonea, armandam in&longs;truen dam&queacute; cura ui. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: *kai/ ou)k e)/ti ou)de\ sei=lai th\n o)qo/nhn dunato\n h)=n, e)pitre/yantes ou)=n tw=| pneu/mati: Neque amplius contrahere uela in pote&longs;tate no&longs;tra erat, quæ qui­dem uento permisimus. Thucydides in &longs;eptimo: *e)/kleiom ou)=n to/n te lime/naeu)qu\s, m me/gam, e)/xonta so/maio)ktw\ sadii/wn mailisa trih/resi plagi/s, kai\ ploi/ois, kai\ a)ka/tos e)p) a)gkurw=n o(rmi/contes: Clau&longs;eruntigitur &longs;tatim portum maiorem, cuius fauces octo &longs;tadiorum interual­lo patebant: id que effecerunt obliquis triremi­bus, nauigijś que, & acatis in ore eius collocatis, anchoris que firmatis. Idem Thucydides, *a)na/tion a)mfh/rikon dixit, e)n w(=| e(/kastos tw=n e)launo/ntwn dikwpi/as e)re/ttei, his uerbis, *ou(_i io/n de\ e)poi/hsan a)ka/tion a)mfh/rikon, w(s lh­eai\ e)k pollou_ teqtrapeuko/tes th\n a)/noicin tw=n pulw=n, a)ne/qesan e)pi\ a(ma/ch, pei/qontes to\n a)/rxonta th=s ta/frou katakomi/­ei=n th=s vukto\s e)pi\ th\n qa/lassan: Illi tale quoddam fecerunt Acatium ambireme, ceu prædones multo antea aucupantes facultatem aperiendarum por­tarum, impo&longs;uerunt currui: quo nocte intempe­&longs;ta (permi&longs;&longs;u magi&longs;tratus) per fo&longs;&longs;am tran&longs;portarent ad mare. Di&longs;tuli in hunc locum dicere de lembis, quos Vergilius in primo Georgicon ponit inter fluuialia, his uer&longs;ibus:

Non aliter &quetilde; qui aduer&longs;o uix flumine lembum

Remigiis &longs;ubigit, &longs;i brachia forte remi&longs;it:

Atque illum in præceps prono rapit alueus amne. Liuius lembos uidetur habere inter actuaria, decadis quartæ libro quarto: Naues quas ciuitatibus maritimis ademi&longs;&longs;et, redderet: né ue ip&longs;e nauem ullam præter duos lembos, qui non plus quàm &longs;e decim remis agerentur, haberet. Idem Liuius decadis tertiæ libro primo, uocat actuarias naues eas, quæ à Polybio lembi dicuntur, dum ait: Ab actua­rijs aliquot nauibus ad alteram ripam pertrahitur. Polybius autem: *oi(=s e)/mellon oi( le/mboi ru(moulkou=ntes ou)k e)a/ sei=n, &c. Sed ea uidebimus in rate, ubi aget de tran&longs; portandis ab Annibale elephantis. Erant & maio­res lembi ad belli u&longs;um non inutiles. Itaque cla&longs;&longs;em lemborum legimus non &longs;emel apud Liuium, & ma­xime decadis quintæ libro quinto: Antenor qui cum cla&longs;&longs;e lemborum ad Phanas &longs;tabat, Ca&longs;&longs;andriam in­de traiecit. Idem Liuius decadis quartæ libro &longs;ecun­do: Penin&longs;ula e&longs;t Peloponne&longs;us, angu&longs;tis I&longs;thmi faucibus continenti adhærens, nulli aptior at&que; opportunior, quàm nauali bello. Si centum tectæ naues, & quinquaginta leuiores apertæ, & centum triginta I&longs;&longs;iaci lembi maritimam oram ua&longs;tare, & expo&longs;itas propè in ip&longs;is littoribus urbes cœperint oppugnare. Diodorus lib.xx. *a)qroi/sas tou\s a)drota/rous tw=n le/mbwn, kai\ tou/tous katafra/cas sani/si, kai\ qhri/das kleisa\s kataskeua/sas, e(ne/qeto me\n tw=n trispiqa/mwn o)cubelw=n tou\s pe/rr(w­ta/tw ba/llontas, tou\s tou/tois kata\ tro/pon xphsame/nous. id e&longs;t: Congregatis ijs lembis, qui maxime expediti uidebantur, ijś que cratibus & pluteis contectis, additis quo que fene&longs;tris quæ clauderentur, impo&longs;uit ma­chinas, qu&etail; tela quàm longi&longs;&longs;ime emittere ualerent: eos&queacute; homines, qui illis machinationibus exacte uti po&longs;&longs;ent. Quibus etiam ueluti præcur&longs;oribus, uel ut C&etail;&longs;aris uerbo utar, antece&longs;&longs;orib9 utebatur. Polybius in primo: *o(moi/ws de\ kai\ toi=s e)k tw=n surakousw=n proapesalme/nois tamei/ais a)nh/eilam oi( proplei=n ei)qisme/noi le/mboi to\n e)pi/ploun tw=n u(penanti/wn. id e&longs;t: Similiter & quæ&longs;to­ribus, qui à Syracu&longs;anis præmi&longs;&longs;i erant, enuntia­runt lembi, qui &longs;olebant antecedere aduer&longs;ariorum incur&longs;um & aduentum. Thucyd. in &longs;exto, pro/plous nau=s uocateas, quæ pr&etail;mi&longs;&longs;æ fuerant: *kai\ ta\s pro/plous nau=s e)k th=s e)ge/sths a(\ma prose/menon, boulo/menoi ei)de/nai peri\ tw=n xrhma/twn ei)/ e)sin: Et naues exploratorias ex Ege&longs;ta &longs;i mul expectabant, cupientes de nummis fieri certio­res, an curati e&longs;&longs;ent nec ne. Et paulo po&longs;t: *ai( de\ e)k th=s e)ge\sths trei=s nh=es pro/ploi paragi/gnontai i=s a)qhnai/ois e)s to\ r(h/­gion a)gge/llousai o(/ti ta)/lla me\n ou)k xrh/mata, a(\ u(pe/sxonto. id e&longs;t: Ege&longs;ta tres naues, quæ explorandi cau&longs;a præ­mi&longs;&longs;æ erant, præ&longs;to fuere Athenien&longs;ibus ad Rhe-gium: nuntiarunt&queacute; nullam curatam pecuniam, quam polliciti fuerant. Plutarchus in Catone kataskopika/uocat: *h)=san de\ pentakosi/wn me\n ou)k e)la/ttous ai( ma/ximoi. libur nika\ de\ kai\ kataskoptika\ kai\ a)/frakta pamplhqh_. id e&longs;t: Erant non minus quàm quingentæ aptæ ad præliandum, Liburnicæ autem & exploratoriæ apertæ&queacute; ingen ti numero. Quibus Thucyd. uerbis exploratoria potius quàm &longs;peculatoria nauigia &longs;ignificantur, quæ à Græcis, & in his Plutarcho, kataskopika\ dicuntur, & aliquot Latinis. Aulus Hirtius in quinto: Li teris&queacute; celeriter in Siciliam ad Atticum & Rabirium Po&longs;thumium con&longs;criptis, & per cata&longs;copum mi&longs;&longs;is, ut &longs;ine mora, aut ulla excu&longs;atione hyemis uento­rum&queacute; exercitus &longs;ibi quàm celerrime tran&longs;portaren­tur. Tullius in quinto ad Atticum, cata&longs;copium dixit in loco &longs;uprà citato: Aphracta Rhodiorum, & dicrotum Mitylenorum, & aliud cata&longs;copium. Liuius deca­dis tertiæ lib.11. &longs;peculatorias dixit: Inde duæ Ma&longs;&longs;ilien&longs;ium &longs;peculatoriæ præmi&longs;&longs;&etail; retulerunt cla&longs;&longs;em Punicam &longs;tare in o&longs;tio fluminis. Polybius in tertio: pro­ape/steila kataskeyome/nas du/o nau=s taxuploou/sas massaliwti­ka\s. Cæ&longs;ar etiam in quarto, &longs;peculatoria nauigia pro tulit: Quod cum animaduerti&longs;&longs;et Cæ&longs;ar, &longs;caphas lon­garum nauium, item &longs;peculatoria nauigia militib9 compleri iu&longs;&longs;it: & quos laborantes con&longs;pexerat, ijs &longs;ub&longs;i dia &longs;ummittebat. *ke/lhs, ut mihi quidem uidetur, ponendus e&longs;t inter actuaria, dict9 per metaphorá equicelitis, quòd unico tantum per tran&longs;tra remo agatur. ki/lhs enim equus dicitur, qui ab uno &longs;e&longs;&longs;ore agitatur & regitur. Pal&etail;phat 9 peri\ kentau/rwn, *neani/skoi de/ tines e)k th=s u(xorei/as e)k kw/mhs tino\s kaloume/nhs nefe/lhs e)pino/ousin i(/p­pos ke/lhtas dida/cai. pro/teron ou)k h)pi/santo e)f' i(/ppwn o) xei=qas. ta\ mo/non a(/rmasi e)xpw=nto. id e&longs;t: Iuuenes quidam èradi­ce montis profecti à uico quodam, uocato Nebu­la, excogitant equos celetas condocefacere, in ijs&queacute; &longs;edere. nam ante id tempus ne&longs;ciebant in equis &longs;e­dere, &longs;ed &longs;olum curribus utebantur. Quibus uer­bis planum fit, quid &longs;it ke/lhs equus: ex quo e/lhs dictus, quòd uno remo, & non binis aut ternis per &longs;edilia ageretur, cum tamen plures remiges habe­ret. Polybius in quinto: *e)/labe de\ kai\ ke/lhta peri/ to\ r(i/on ai)twliko\n o(mou= tw=| plhrw/mati. id e&longs;t: Cepit & celocem &longs;ecundum Rhium Aetolicum, &longs;imul cum &longs;ocijs naualibus. dicitur & kelh/tion. Thucydides in primo: *e)/docen ou)=n au)toi=s, a)/ndras e)s kelh/tion e)mbeba/santas a)/neu khru­ki/ou wprope/myai toi=s a)qhnai/ois: Vi&longs;um itaque e&longs;t aliquot hominibus in paruulum celocem impo&longs;itis &longs;ine caduceo præmittere ad Athenien&longs;es. Idem alio lo­co: *qhrame/nhs me paradou\s *a)suo/xw| ta\s nau=s a)pople/wn e)n ke/­lhti a)fani/cetai. id e&longs;t: Theramenes quidem traditis A&longs;tyocho nauibus, delatus in celoce extinguitur. Quo loco celocem uertit Valla, forta&longs;&longs;e non in­epte. Gellius énim in x. his uerbis u&longs;us e&longs;t: Celo­ces, uel ut Græci dicunt, celetes. Xenophon in pri­mo e(llhnikw=n: *tw_| de\ e)tewni/kw| u(phretiko\s ke/lhs pa/nta e)ch/ggei­le ta\ peri\ th\n naumaxi/an. Id e&longs;t: Eteonico autem om­nia qu&etail; in prælio contigerant, per exploratorium celocem nuntiata &longs;unt. Idem in quarto de Bra-&longs;ida: *au)to\s de\ e)n kelhti/w| a)/pwqen e)fepo/menos. Sic uerterem: Ip&longs;e autem paruulo celoce eminus &longs;ub&longs;equens. Valla uertit actuarium, & non celocem, ut &longs;ibi non &longs;atis con&longs;tare uideatur. Appianus in &longs;ecundo de bello ciuili: *e)/pempe trei=s qera/pontas e)pi\ to\n potamo\n a)po\ dw/deka sa di/wn o)/nta oi( kelh/tion o)cu\ kai\ kubernh/thn a)/riston, w(/ste tini pem­pome/nw| pro\s kai/saros e)/mellon e(toimalsein. id e&longs;t: Mi&longs;it tres &longs;eruos ad fluuium, qui aberat duodecim &longs;tadiorum in teruallo, qui in&longs;truendum curarent celocem cele­rem cum optimo rectore ad u&longs;um eius qui ueluti à Cæ&longs;are mitteretur. Plutarchus in Cæ&longs;are: *ploi=on dwdeka\skalmon uocat: *a)porou/menos de\, kai\ peripaqw\n deino\n e)bou/louse bou/leuma kru/fa pa/ntwn, e)s ploi=on e)mba\s to\ me/geqos dwdeka\skalmon a)naxqh=nai pro\s to\ brente/sion. id e&longs;t: In an­xietate con&longs;titutus, rerum&queacute; difficultate, rem arduam excogitauit clam omnibus con&longs;cen&longs;o duodecim &longs;calmorum nauigio illinc &longs;educere Brundu&longs;ium. Dicitur & e)pxkboke/lhs ab Ari&longs;totele, in primo peri\ e(r mhnei/as, quod e&longs;t nauigium prædatorium, &longs;i Suidæ credimus. A celete celetizontes pueri dicti à Plinio, libro trige&longs;imo quarto, capite octauo: Idem celetizontas pueros fecit, id e&longs;t &longs;edentes in equis, & eos agitantes. Ponendi &longs;unt & cercuri inter actuaria. Liuius decadis quartæ libro tertio: Ip&longs;e cum cla&longs;&longs;e centum tectarum nauium, ad hæc leuioribus nauigijs, cercuriś que ac lembis ducentis profici&longs;citur. Appianus in Mithridate: *kerkou/rous de/ tinas e)s tou=to sune/pemyen au)tw=|. Strabo etiam meminit. E&longs;t & a(lia/sinter leuiora minorá que nauigia. Plutarchus in Pompeio: *w(s ou)=n ei)_don ou) basilikh\n, ou)de/ lampra\n, ou_de/ tai=s qeofa/nous e(lpi/sin o(moi/an u(podoxh\n, all' e)pi\ mia=s a(liados prosple/ontas o)li/gous a)nqrw/pous: Vbi igitur uident minimè regium, minimé que &longs;plendidum, neque Theopha­nis &longs;pei congruentem receptum: &longs;ed in unico nauigiolo nauigantes paucos uiros. Cum non &longs;atis &longs;ci rem quod genus nauigij e&longs;&longs;et a(lia\s, adij Appianum, qui in eodem hi&longs;toriæ loco &longs;ic ait: *kurw/qei/shs de\ tes gnw/­mhs, ska/fos eu)tele\s e)p) au)to\n e)pe/mpeto, w(s th=s qala/sshs ou)/shs a(litenou=s, kai\ mega/lais nausi\ ou)k eu)xerou=s. id e&longs;t: Approba­ta ab omnibus &longs;ententia, mi&longs;erunt ad eum uile nauigium: propterea quòd mare illic diceretur uado &longs;um, minime&queacute; capax magnarum nauium. Cæ&longs;ar etiam in tertio de bello ciuili, nauiculam paruam uocat, quam a(lia/da dixit Plutarchus: Ab his libera liter ip&longs;e appellatus, & quadam notitia Septimij productus, quòd bello prædonum apud eum or­dinem duxerat, nauiculam paruam con&longs;cendit cum paucis &longs;uis: & ibi ab Achilla & Septimio interfici­tur. Plutarchus in Timoleonte, oneri aptam & frumentariam fecit, propterea quòd nece&longs;&longs;itas urge­ret, dum ait: *si=ton e)k katxinhs mikrai=s a(lia/si, kai\ leptoi=s a)kati/ois a)poste/llwn. Idem Plutarchus in eo libro qui a\­pofqe/gmata in&longs;cribitur, quid &longs;it a(lia\s, apertius decla­rare uidetur, quàm ut dubitare debeamus: ubi de eadem fuga Pompeij tractat: *meta\ de\ th\n e)n farsa/lfma/xhn feu/gwn ei)s ai)/guptom, w(s e)/melle diabai/nein e)k th=s trih/rous ei)s a(likko\n ploi=on, a)posi/lantos tou= basile/ws. Vides ut quem &longs;uprà dixerat a(lia/da, nunc uocet a(lieutiko\n ploi=on: id e&longs;t, nauem pi&longs;catoriam: ut nemo uel medioctis iudicij dubitare queat, quin a(lia)s &longs;it a(lieutiko\n ploi=on. Sic eruenda ueritas rerum ob&longs;curarum, conquiren dis conferendis&queacute; inter &longs;e autorum locis.

Nunc de fluuiatilibus dicendum, quæ &longs;ic dicuntur à Liuio primæ decadis libro decimo: Ibi capti­uis proximo uico in custodiam datis, pars fluuiatiles naues ad &longs;uperanda uada &longs;tagnorum apte pla­nis alueis fabricatas, pars captiua nauigia armatis complent. Polybius in tertio, pota/mia ploi=a uocat, his uerbis: *katalu/sas de\ doutbai=os, kai\ gefurw/sas toi=s potami/ois ploi/ois t dia/basin, a)sdrou/ba| me\n e)pe/tace diakomi/zein to\ plh=qos, au)to\s de\ diaba\s eu)qe/ws e)xphma/tice toi=s paragegono/se presboutai=s a)po\ tw=n suneggu\s to/pwn. id e&longs;t: Cum &longs;ecundo die con&longs;titi&longs;&longs;et, flumeń que ponte fluuiatilibus lembis impo&longs;ito iunxi&longs;&longs;et, A&longs;drubali negotium dedit exercitum traijciendi: ip&longs;e autem traiecto &longs;tatim flumine re&longs;pon&longs;a dabat legatis, qui aderant à lo­cis propinquis. Diodorus libro uige&longs;imo: *kai\ pol­lw=n me skafw=n potami/wn au)tw=| pareskouasme/nwn, pa/ntwn de/ tou/twn e)xo/ntwn be/lh panti=a, kai\ tou\s xphsame/nous au)toi=s a)/ndras, oi( peri\ to\n *a)ntigo/non metri/ws h)porou=nto. id e&longs;t: Multis illi com qui&longs;itis fluuiatilibus nauigijs, ijs autem omnibus habentibus multiplicia telorum genera, uiroś que qui ijs ex arte uti &longs;cirent, Antigonus cum &longs;uis non leuiter premebatur. Idem in eodem de Semirami­de: *dieskeua/sato kataskeua/cei=n pota/mia ploi=a diai/reta, dia/ th\n\ metako/misin diakekomme/na, kai\ pa/lin a\rmoco/mena. id e&longs;t: Curauit con&longs;truenda nauigia fluuiatilia, quæ fa-cilè &longs;oluerentur, ut expedite magis tran&longs;portari po&longs;&longs;ent di&longs;&longs;oluta, iterumque ubi u&longs;us e&longs;&longs;et com­pacta. Strabo eiu&longs;modi naues pa/ktwnas uocat, libro decimo&longs;eptimo: *di/ebhmen de\ ei)s th\n nh=son e)pi\ pa/ktwnos. o( de\ pa/ktwn skutali/dwn pephgo/s e)sti ska/fion, w(/ste e)oike/nai diploki/nw|. Quod idem autor porqmei=on uocat. Inter fluuiatiles &longs;unt lintres, quæ remis agebantur, ut palàm fit ex Cæ&longs;are in &longs;eptimo Commentario­rum: Conquirit etiam lintres, has magno &longs;onitu remorum incitatas in eandem partem mittit. Li­uius decadis tertiæ libro primo: Itaque ingens co­acta uis nauium e&longs;t, lintriumque, temerè ad uicinalem u&longs;um paratarum. Tullius pro Milone: Repen te lintribus in eam in&longs;ulam materiam, calcem, ce­menta, atque arma conuexit. Extatiocus apud Tul­lium de claris oratoribus, quem C. Iulius in per­petuum notauit, cum ex eo in utranque partem to­to corpore uacillante quæ&longs;iuit, quis loqueretur è lintre. Fiebant quoque naues uitiles è corio, in Bri tannico oceano, Plinij tempore, ut te&longs;tatur in &longs;epti­mo. Etiam nunc in Britannico oceano uitiles co­rio circunfutæ fiunt, in Nilo ex papyro & &longs;cirpo & arundine. Herodotus quoque in kleiw=| eiu&longs;modi naues fluuiatiles admiratur: *ta\ ploi=a au)toi=si esti\n, ta\ kata\ to\n potamo\n poreuo/mena e)s th\n babulw=na, e)/onta kuklotere/a pa/nta sku/tina. e)pea\n gar e)n toi=si a)rmeni/oisi kaqu/perqe a)ssuri/­wn oi)khme/noisi nome/as i)te/hs tamo/menoi poih/swntai, peritei/nou­si tou/toisi difqe/ras stegastri/das e)/cw=qen e)da/feos tro/pon, ou)/te pru=mnhn a)pokri/nontes, ou)/te prw/rhn suna\gontes, a)ll' a)spidostro/pon kuklotere/a poih/santes, kai\ kala/mhs plh/santes pa/nto ploi=on tou=to apia=si kata\ to\n potamo/n fe/resqai forti/wn plh/santes. ma/lista de\ bi/kous foiniki/ous kata/gousi oi)/nou ple/ous. iqu/ne­tai de\ u(po\ du/o plh/ktrwn, kai\ du/o a)ndrw=n o)rqw=n e(steotwn. kai\ o( me\n e(/lkei to\ plh=ktron, o(\die e)/cw w)qe/ei. poie/etai de\ kai\ ka/rta me/gala tau=ta ta\ ploi=a, kai\ e)la/ssw, ta\ de/ me/gista au)te/wn kai\ pentakisxili/wn tala/ntwn go/mon e)/xei. e\n e(ka/stw| de\ ploi/w| o)/nos zw=s enesti, e)n de\ toi/si mei/cosi pleunes: Nauigia illis &longs;unt, quæ &longs;ecundo flu­mine deferuntur Babylonem uer&longs;us, omnia circulari forma, eáque ex aluta. Pa&longs;tores enim Armenij, qui &longs;upra A&longs;&longs;yrios incolunt, id genus nauigij ex cæ&longs;is &longs;alicibus con&longs;truunt, circumpo&longs;itis pellibus extror&longs;us, quibus tegumenti uice utuntur, carinæ&queacute; loco, nulla neque puppis, neque proræ forma di&longs;­creta: uerum &longs;cuti in&longs;tar in orbem compo&longs;ita &longs;tipula referciunt: illud que nauigium flumini promitt­tunt, mercibus onu&longs;tum: præcipue autem bicos è palmarum folijs comportant, uino refertos. Re­guntur autem à gubernaculis duobus cum toti­dem hominibus, qui &longs;tant: quorum alter trahit, alter extrin&longs;ecus propellit. fiunt autem & hæc naui­gia ualde magna, nonnulla & minora. eorum autem maxima ferunt onus talentorum quinque millium. Ine&longs;t & in uno quoque nauigio a&longs;inus ui­uus, in maioribus etiam plures. Diodorus Siculus libro decimo nono, ubi de adnauigantibus ad A&longs;­phattum in quodam lacu miram rationem non nauium, &longs;ed fa&longs;cium, quæ tamen u&longs;um nauium præ&longs;tent, refert his uerbis: *paraskeuasa/menoi de\ desma\skala/mwn eu)mege/qeis e)mba/llousi ei)s th\n li/mnhn. e)pi\ de/ tou/twn e)pe­ka/qhntai ou) plei/w triw=n, du/o me\n e)/xontes prosdedeme/nas pla/­gas ou) kww=elatou=si, ei(=s de\ forw=n to/ca tou\s prosunle/ontas e)k tou= pe/ran h)\ bia/cesqai tolmw=ntas a)mu/netai. o(/tan de\ plhsi/on ge/nwntes th=s a)sfa/ltou peli/kas e)/xontes e)piphdw=si, kai\ kaqa/per malakh=s pe/tras a)poko/ptontes gemi/zousi th\n desmhn, ei)=ta a)pople/ousi ei)s tou pi/sw. a)n de\ tis au)tw=n a)pope/sh| th=s desmh=s dialuqei/shs, mh\ duna/menos nei=n, ou) katadu/etai kaqa/per e)n toi=s a)/llois u(/dasi, a)/ll' e)­pinh/xetai toi=s e)pisame/nois o(moi/ws. fu/sei tou=to to\ u(o\n para­de/xetai ba/ros, w(=| sumbai/nei mete/xein au)ch/sews h)\ pnoh=s e)/cw tw=n sterew=n. id e&longs;t: Calamorum fa&longs;ces admodum ingen­tes inter &longs;e coniungunt, immittunt&queacute; in paludem, in quibus in&longs;ident non plures tribus hominibus: quorum duo habent adalligatos remos latos, ijs&queacute; remigant. alius uerò ferens arcus adnauigantium ex aduer&longs;o, uel uim inferre conantium, impetum propul&longs;at. Vbi uero propius ad a&longs;phaltum acce&longs;&longs;e re, arreptis &longs;ecuribus operi intendunt: & tanquam è molli petra excidentes implent ratem colligatam è fa&longs;cibus, deinde retro reuertuntur. Quòd &longs;i quis eorum di&longs;&longs;oluta rate, in aquam incidat, natandi ne&longs;cius, non pe&longs;&longs;um it, ut in alijs aquis fieri &longs;olet: &longs;ed perinde atque periti natandi &longs;upernatat. natu­ra enim illud humidum, pondus &longs;u&longs;tinet omne, cui contigit participem e&longs;&longs;e incrementi, uel &longs;piri­tus extra quàm &longs;i de &longs;olidorum genere fuerit. Nec i&longs;torum ratis ab&longs;imilis e&longs;t prouerbiali illi, quem r(i/­pa Gr&etail;ci uocant. Lucianus: *e)pi\ r(ipo\s h( paroimi/a fhsi\ to\n ai\gai_on, h)\ to\n i)e/nion diaplou=sai qe/lonta. Strabo in decimo quinto, sxedi/as kalami/nas dixit, ubi de a)sfa/ltw| mentio nem facit. Fuerunt & monoxyl&etail; lintres, ut apud Plinium in &longs;exto: Regio autem ex qua piper monoxy­lis lintrib9 Baracem conuehitur, uocatur: & c. Quas de&longs;ignare uidetur Liuius decadis tertiæ lib. primo: Nouas&queacute; alias primum Galli inchoantes cauabant ex &longs;ingulis arboribus: deinde & ip&longs;i milites &longs;imul copia materiæ, &longs;imul facilitate operis inducti, alueos informes nihil, dummodo innare aqu&etail; & capere o­nera po&longs;&longs;ent, curantes raptim faciebant. Alueum autem pro carina uidetur &longs;ump&longs;i&longs;&longs;e Liuius decadis tertiæ libro tertio, dum ait: Ibi&queacute; adeò non armamenta modo, &longs;ed etiam aluei nauium qua&longs;&longs;ati erant. Sub ductæ naues, dum reficiuntur aliquantum temporis contriuerunt. Salu&longs;tius in bello Iugurthino: Hi­que alueos nauium inuer&longs;os pro tugurijs habue­re. Alueum etiam pro ua&longs;e ligneo po&longs;uit idem Li­uius in primo: Tener fama, cum fluitantem alueum quo expo&longs;iti erant pueri, tenuis in &longs;icco aqua de&longs;titui&longs;&longs;et, lupam &longs;itientem ex montibus, qui circa &longs;unt, ad puerilem uagitum cur&longs;um flexi&longs;&longs;e. Quem alueum Plutarchus in Romulo ska/fhn uocat: *e)nqe/menos ou)=n ei)s ska/fhn ta\ bre/fh, kate/bh me\n e)pi\ to\n potamo\n w(s r(i/ywn: Impo&longs;itis in alueum pueris, de&longs;cendit ad fluuium ut proiectu rus. Scapha enim non &longs;olum nauiculam &longs;ignificat, &longs;ed etiam uas concauum, quod etiam nunc nomen re tinet apud Venetos. Plutarchus in Demetrio, e)fo/lkion appellat: *kai\ kata\ nau=n a)tre/mas e)/xein pa/ntas, au)to\s e)/m­bas ei)s to\ e)fo/lkion e)ch=lqe mo/nos: Iu&longs;&longs;iś que in naui om-nibus conquie&longs;cere, ip&longs;e con&longs;cendens in &longs;capham exijt &longs;olus. Plane &longs;capha e&longs;t tanquam in in&longs;trumento nauis: & &longs;i quis nauem cum in&longs;trumento eme­rit, prae&longs;tari ei debet &longs;capha, &longs;ecundum Labeonem, in tractatu de Fundo in&longs;tructo: etiam&longs;i Paulus id notet, dicat que &longs;capham mediocritate, non gene­re à naue differre. Erat longarum nauium, ut con&longs;tat ex quarto Commentariorum Cæ&longs;aris, his uer bis: Quod quum animaduerti&longs;&longs;et Cæ&longs;ar, &longs;caphas longarum nauium, item &longs;peculatoria nauigia mi­litibus compleri iu&longs;&longs;it. qu&etail; uerba &longs;uprà citauimus. Liuius decadis tertiæ libro quinto: Inde acceptus &longs;capha in arcem confugit. Et in eodem: Exceptis in præparatas &longs;caphas nautis. Veneti &longs;chipho & copano uocant nauium onerariarum, il batello. Lu­cianus dikwpi/am uocat, dum ait: *e)gw\ presbu/ths w)/n th\n di kwpi/an e(/lkwn e)pe/ttw mo/nos. Tullius &longs;ecundo de inuentio­ne: Po&longs;tea aliquanto ip&longs;os quoque tempe&longs;tas uehe­mentius iactare cœpit u&longs;que adeò, ut dominus na uis, cum idem gubernator e&longs;&longs;et, in &longs;capham confugeret. *ska/fos autem in neutro accipitur pro commu­ni nauium cuiu&longs;cunque generis uocabulo, ut uidi mus in pleri&longs;&que; locis &longs;uprà citatis. inde ska/fh tetrih­rika\ apud Diodorum in XX. pro nauibus quadriremibus: *sune/be polla\ tw=n tetrihrikw=n skafw=n u(po\ tou= xeimw=nos katenexqh=n parabo/lws e)pi\ po/lin ou)=san dusproso/rmiston kai\ tenagw/dh. Idem in eodem: *diefqa/rh de\ e)n tou/tw| tw=| sa/lw| tri/a ska/fh tw=n penthrikw=n, e)c w(=n e)/nioi tw=n andrw=n dienh/canto. Dicit & skafi/dion, quo uocabulo non &longs;emel utitur Lucia nus: *xa)rwn mhde\ diayu/cai to\ skafi/dion. Cymbam Latini, & in ijs Iuuenalis:

Atque una tran&longs;ire uadum tot millia cymba,

Nec pueri credunt. Sumitur & ska/fos, pro conca­uitate & uentre nauis, a)po\ tou= ska/ptein. Inde &longs;caphium, pro ua&longs;e, ut diximus in tractatu de Va&longs;culis: & etiam pro ligone, eo quo exercebantur Athletæ. Inde a­pud Iuuenalem: Et ride &longs;caphium po&longs;itis quum &longs;u­mitur armis. *oi( ga\r gumnastai\ u/tois e)xsw=n to\ u(pe\r gumnasi/as, th=| skapa/nh| ska/ptontes, kai\ ta\ a)/nw me\rh a)nar)r(wnnu=ntes: Id &longs;cri­ptum inueni in &longs;cholijs Græcis, in quartam eclo­gam Theocriti, &longs;i tibi probabitur eius autoritas. Cuius &longs;caphij meminit Plutarchus in Arato: *e)pi­fai/netai d' a)me/lei kai\ tai=s ei)/kosin a)qlhtikh/ tis i)di/a, kai\ to\ sune­to\n prosw/pou kai\ basiliko/n. ou) panta/pasim a)rnei=tai th\n a)ddh­fagi/an kai\ to\ skafi/on. id e&longs;t: Extat enim & imaginibus illius &longs;pecies quædam athletica, regiá que illa & cogitabunda uultus forma: non omnino negare ui­detur, uictum pugilicum, aut etiam &longs;caphium. Idem Plutarchus peri\ duswpi/as: *w(s ga\r o( gewrgo\s a)/grion me\n e)kko/ptwn bla/sthma, kai\ a)genne\s au)to/qen a)feidw=s e)mbalw\n ou\ skafei_­on a)ne/treye th\n r(i/zan: Quemadmodum enim agricola fruticem agre&longs;tem excindere cupiens, intrepide demi&longs;&longs;o ligone radices ip&longs;as euertit. Idem, ei) presbute/rw| polit. *ou)de\ ga\r ta\ sw/mata pantelw=s a)ki/nhta kai\ a) gu/mnasta periorw=men, o(/ti mh\ duna/meqa skafei/ois mhde\ a)lth=rsi xph=sqai. Id e&longs;t: Neque enim corpora pror&longs;us immota inexercitata&queacute; &longs;inimus: propterea quòd non ualeamus ligone uti, neque alteribus. Ratem quam Græco uocabulo &longs;chediam uocat, ponit Vlpianus inter naues, in tractatu de Exercitoria, dum inquit: Na­uem accipere debemus, &longs;iue marinam, &longs;iue in ali­quo &longs;tagno nauiget, &longs;iue &longs;chedia &longs;it. Et ueri&longs;imile e&longs;t, id genus nauium primum fui&longs;&longs;e, ut legimus a­pud Diodorum in loco &longs;uprà prolato, ubi de argo naue mentio facta e&longs;t. Vergilius in &longs;ecundo Ge­org. Et pandas ratibus po&longs;uere carinas. Plinius in &longs;eptimo: Antè ratibus nauigabatur, inuentis in ma­ri rubro inter in&longs;ulas, à rege Erythra. Tullius no­no ad Atticum: Legebam tuas literas, cum mihi affertur à Lepta circunuallatum e&longs;&longs;e Pompeium, ratibus etiam exitus portus teneri. Quod ip&longs;um conuenit cum eo quod &longs;criptum ab eo ip&longs;o Cæ&longs;are in primo de bello ciuili: Quorum operum hæc erat ratio, qua fauces erant angu&longs;ti&longs;&longs;imæ portus, mo­lem atque aggerem ab utraque parte littoris iaciebat: quòd his locis mare erat uado&longs;um, longius progre&longs;&longs;us cum aggere, altiore aqua contineri non po&longs;&longs;et. rates duplices quoquouer&longs;us pedum tri­ginta è regione molis collocabat: has quaternis anchoris ex quatuor angulis di&longs;tinebat, ne flucti­bus mouerentur. Vitruuius in &longs;ecundo, ubi de Larice: Sed quum portatur, aut in nauibus, aut &longs;upra abiegnas rates collocatur. Plinius libro tertio, ca­pite quinto, dicit Tyberim nauigari trabibus ue­rius quàm ratibus, his uerbis: Sed Tyberis propter a&longs;pera & confrago&longs;a, ne &longs;ic quidem præter quàm trabibus uerius, quàm ratibus longe meabilis fer-tur. Græci, ut dixi, sxedi/an uocant. Polybius in ter­tio, ubi de Annibale, qui dum Rhodanum tran&longs;­portandos curat elephantos, ratibus u&longs;us e&longs;t: *e)ge/neto de\ h( diakomidh\ tw=n qhri/wn, toiau/th ti\s. ph/cantes sxedi/as kata\ du/o kai\ plei/ous, a)raro/tws tou/twn du/o pro\s a)llh/lous zeu/cantes, biai/ws h)/reisan a)mfote/ras ei)s th\n gh\n kata\ th\n e)/mbasin tou= po­ramou=, pla/tos e)xou/sas to\ sunamfo/teron w(s penth/konta po/das. tau/tais de/sucouun/tes a)/llas e)k tw=n e)kto\s prosh/rmozon, protei/­nontes th\n kataskeuh\n tou= zeu/gmatos ei)s to\n po/ron. th\n de\ a)po\ tou= re(u/matos pleura\n, h)sfali/zonto toi=s e)k th=s gh=s e)pigei/ois, ei)s ta\ peri\ to\ xei=los pefuko/ta tw=n de/ndrwn e)na/ptontes, pro\s t' summe/ nein, kai\ mh\ parwqei=sqai to\ o(/lon e)/rgon kata\ tou= potamou=. peih/­santes de\ pro\s du/o ple/qra tw=| mh/kei to\ pa=n zeu=gma th=s probo­lh=s, meta\ tau=ta du/o pephgni/as sxedi/as diafero/ntws ta\s megi/­stas prose/balon tai=s e)sxa/tous, pro\s au)ta\s me\n biai/ws dedeme/­nas. pro\s de\ ta\s a)/llas ou(/tws, w(/st' eu)diako/pous au)tw=n ei)=nai tou\s desmou/s. r(u/mata de\ kai\ plei/w tau/tais e)nh=yan, oi(=s e(/mellon oi( le/m boi r(umoulkou=ntes ou)k e)asein fe/resqai kata\ tou= potamou=. bi/a| de\ pro\s to\n r(ou=n kate/xontes, parakomiei=n kai\ peraw/sein e)pi\ tou/­twn ta\ qhri/a. meta\ de\ tau=ta xou=n e)/feron e)pipa/santes polu/n, e(/ws e)piba/llontes e)cwmi/wsan, o(malh\n kai\ su/gxroun poiou=ntes th=| a\ th=s xe/rsou ferou/sh| pro\s th\n dia/basin o(dw=|. tw=n de\ qhri/wn ei)qisme/nwn toi=s e)ndioi=s me/xpi me\n pro\s to\ u(gro\n a)ei\ peiqarxei=n, ei)s de\ to\ u(/dwr e)mbai/nein ou) damw=s e)/ti tolmw/ntwn, h)=gon ta\ tou= xw/­matos du/o proqe/menoi, qhlei/as peiqarxou/ntwn au)toi=s tw=n qhri/wn. e)pei\ de\ e)pi\ ta\s teloutai/as e)xe/shsan edii/as, diiako/yantes tou\s diesmou\s, oi(\ prosh/rhnto pro\s ta\s a)/llas, kai\ le/mbois e)pisunasa/menoi ta\ r(u/mata, taxe/ws a)pe/sunasan a)po\ tou= xw/matos ta/ te qhri/ai\ ta\s u(p' au)toi=s sxedi/as ou)= genome/nou diataraxqe/nta ta\ zw=a, kata\ me\n ta\s a)rxa\s e)stre/feto, kai\ kata\ pa/nta to/pwn w(/rma, pe­riexo/mena de\ pantaxo/qen u(po\ tou= r(eu/matos a)pedeili/a| kai\ me/­nein h)nagka/zeto kata\ xw/ran. kai\ toiou/tw| dh|\ tro/pw| prosarmozame/nwn a)ei\ sxediw=n duoi=n, ta\ plei=sta tw=n qhri/wn e)pi\ tou/twn die­komi/sqh, tina\ de\ kata\ me/son to\n po/ron, a)pe/rriyem ei)s to\n pota­mo\n au)ta\ to\n fobon. w(=n tou\s me\n i)ndou\s a)pole/sqai sune/bh pa/ntas, tou\s de\ e)le/fantas diaswo\enai. ta\ ga\r th\n du/na­men kai\ to\ me/geqos tw=n prosboske/dwn, e)cai/rontes tau/tas u(pe\r ou\ u(gro\n, kai\ diapne/ontes, a(/ma de\ e(kfussw=ntes pa=n to\ pare/mpi­pton, a)nte/sxonto polu\ kaq) u(/datos, o)rqh\n poiou/menoi th\n porei/an. Hic Lector &longs;ciat, nobis per foren&longs;es di&longs;ceptationes non licui&longs;&longs;e &longs;uprà &longs;cripta Polybij Latina facere. Quare cum urgeremur à typographis, illis in &longs;o­lutum Sipontini uerba dedimus, quæ &longs;equuntur: Eorum traij ciendorum con&longs;ilium huiu&longs;modi fuit: Compluribus paratis ratibus, duas inuicem copulatas à terra in amnem porrigunt, latas pedes quin­quaginta. His alias duas à parte ripæ adijciunt, quas ne &longs;ecunda aqua deferrentur, compluribus retin a culis ualidis ad arbores parte ripæ &longs;uperiori eminentes alligant. Erat earum longitudo ad du­centos pedes. Po&longs;t hæc alias duas rates, quæ reli­quis longe maiores erant, extremis illis leuiter ad­nectunt, quò haud difficulter &longs;olui po&longs;&longs;int. Ab his pendebant funes aliqui, quibus ab actuarijs nauibus, po&longs;tquam di&longs;&longs;olutæ à cæteris ratibus e&longs;&longs;ent, trahi in ulteriorem ripam ualerent. Po&longs;tremo eas omnes humo tegunt, ut beluæ per eas &longs;ine pauo­re, ueluti per &longs;olum, progrederentur. Hoc appa-ratu facto, elephanti, qui Indis ubique, præterquam in undis, parere con&longs;ueuerant, per &longs;tabilem ratem tanquam per uiam prægradientibus duabus fœmi­nis aguntur. Qui ubi in extremas rates applicatas tran&longs;gre&longs;&longs;i &longs;unt, exemplo re&longs;olutis, quibus leniter annexæ erant uin culis, ab actuarijs nauibus per­trahuntur, nihil &longs;anè trepidantes, donec continenti agebantur. Vbi uerò &longs;oluta à cæteris rate in altum &longs;e uehi cernebant, undi&que; formidine capti, cedentibus ab aqua extremis, aliquantum turbationis ede­bant. Quietem tamen ip&longs;e timor faciebat, omni ex parte aquam circun&longs;picientibus feris. Ita primis ex­po&longs;itis, alij deinde repetiti, traiecti&queacute; &longs;unt. Quidam timore &longs;æuientes in flumen deciderunt: qui tamen peremptis rectoribus, incolumes eua&longs;ere. Siquidem et pondere ip&longs;o &longs;tabiles, & magnitudine prominemtium extra aquam narium, quibus emittere, &longs;i quid ebiberant, ac re&longs;pirare poterant, pedetentim uadis progre&longs;&longs;i, ad ulteriorem ripam recti peruenerunt. Diodorus libro decimo nono: *e)ntau=qa de\ kataskeua/­sas sxedii/as e)pi\ me\n tou/twn tou\s e)le/fantas diebi/basen ei\s e)pi/­dauron. Etin eodem: *paraskeuasa/menos de\ ploi=a kai\ sxedii/as, e)/k te th=s eu)boi/as kai\ th=s lokri/dos e)perai/wse th\n du/namin. id e&longs;t: Ibi compo&longs;itis ratibus, in ijs elephantos traiecit in Epidaurum. Et in eodem: Comparatis nauigijs ratibus&queacute; ex Eubœa & Locride tran&longs;mi&longs;it exercitum. Thucyd. in &longs;exto: *si/keloi d' e)c i)tali/as, e)ntau=qa ga\r w)/koun, die/bhsan e)s sikeli/an feu/gontes o)pikous, w(s me\n ei)ko\s kai\ le/getes, e)pi\ sxediw=n thrh/santes to\n porqmo\n katio)ntos tou= a)ne/mou. id e&longs;t: Siculi ex Italia, ibi enim habitabant, traiecerunt in Siciliam fugientes Opicos, ut fertur et ueri&longs;imile e&longs;t, ratibus u&longs;i fretum traijcientes ob&longs;eruata tempe&longs;tate. Erant & alia nauium genera, quæ kontwta\ dicuntur ab Appiano & Diodoro, quòd contis propel­lerentur. Diodorus libro decimo nono, ubi de &longs;ucce&longs;&longs;oribus Alexandri & de Eumene: *sunagou=ntos ou)=n au)tou= ploi=a pantaxo/qen pro\s th\n dia/basin, oi( peri\ se/leukon kai\ pi/qwna kate/pleusan dusi/ me/n trih/resi, kontwtoi=s de\ plei/osi. e)/ti r ta\ ska/fh tau=ta perih=n e)k tw=n u(po\ a)leca/ndrooou nauphghqe/n­twn peri\ babulw=na. Id e&longs;t: Collectis ibi nauibus ex omni parte ad traiectum, Seleucus & Pithon cum &longs;uis adueniunt cum duabus triremibus, pluribuś que nauigijs, quæ contis propellebantur. Illa enim nauigia adhuc &longs;upererant ex ijs, quæ Alexandri iu&longs;­&longs;u ædificata fuerant Babylone. Et non longe pò&longs;t &longs;ubdit: *th=| d' u(sterai/a| parashsa/menoi ta\ kontwta\ ploi=a, peri\ t/. to\n a)riqmo\n o)/nta, diebh/basan to\ kra/tison th=s dumamews, ou)de­no\s parenoxlou=ntos kata\ th\n e)/kbasin. id e&longs;t: Po&longs;tridie con­paratis circiter trecentis nauigijs, quæ contis ute­bantur, robur exercitus traiecerunt, nemine traiectum impediente. Nauigium pro nauigatione, & eo, quem Græci plou=n dicunt, accepi&longs;&longs;e uidetur Iu­recon&longs;ultus in L. Qui Romæ. §. Callimachus, in tractatu de Verborum obligatione, his uerbis: Id&queacute; creditum e&longs;&longs;e in omnes nauigij dies ducentos &longs;ub pignoribus & hypothecis, mercibus à Berytho comparatis. Et paulo pò&longs;t: Ip&longs;e in Syriam per nauigium profici&longs;catur. Aulus Hirtius, uel Opius, in quinto de bello ciuili: Ita uento certo celeri que nauigio uectus. Marcus uero Tullius ubique, quanta mea memoria e&longs;t, pro eo quod Græci ploi=on uocant. Nec &longs;i parui nauigij & magni eadem e&longs;t in gubernan­do &longs;cientia, primo de oratore. Tullius ad Atticum decimo quinto: Pror&longs;us di&longs;&longs;olutum offendi naui­gium, uel potius di&longs;&longs;ipatum. In eadem: Brutus n uigia colligebat, erat animus in cur&longs;u. Idem in Verrem: Non ego à Vibone Veliam paruulo nauigio inter fugitiuorum ac prædonum ac tua tela ueni&longs;­&longs;em. Dicitur & nauigiolum. Lentulus in epi&longs;tolis familiaribus Tullij libro XII. Vt etiam à Rhodijs, urbe, portu, &longs;tatione, quæ extra urbem e&longs;t, commea­tu, aqua denique prohiberentur no&longs;tri milites nos uix ip&longs;i &longs;ingulis cum nauigiolis reciperemur. Quod Strabo XV II. ploia/rion dixit: *pa=sa ga\r h(me/ra kai\ pa=sa nu\c plhqu/ei tw=n e)n toi=s ploiari/ois katauloume/nwn kai\ katorxome/­nwn a)nai/dhn meta\ th=s e)sxa/ths a)kolasi/as kai\ a)ndrw=n kai\ gunai­kw=n. id e&longs;t: Omnes dies, totas&queacute; noctes uidere e&longs;t illic homines in nauigiolis cum tibijs &longs;altantes impu­denter, cum &longs;umma la&longs;ciua cum uirorum, tum etiam muliercularum. Tullius primo de oratore nauiculam duorum &longs;calmorum uocat, quod nauigiolum dixit Lentulus (Veneti gondulam dicunt:) Citius hercle is, qui duorum &longs;calmorum nauiculam in por­tu euerterit, in Euxino ponto Argonautarum na­uem gubernarit. Idem decimo quarto ad Atticum: Deinde ad epulas Ve&longs;torij nauicula. Idem pro Flac­co: Vt &longs;i qua u&longs;piam nauicula prædonum apparui&longs;&longs;et, accu&longs;andus uideretur. Idem ad Papyrium Paetum: Hoc amplius nauicularum habere aliquid in ora mariti­ma contra equitem Parthum negant aliam armaturam meliorem inueniri po&longs;&longs;e. Idem ad Quirites po&longs;t reditum: Cum in paludibus demer&longs;us concur­&longs;u ac mi&longs;ericordia Minturnen&longs;ium corpus ac uitam &longs;uam con&longs;eruaret, cum parua nauicula traiectus in Aphricam, quibus regna ip&longs;e dederat, ad eos &longs;up­plex inops&queacute; ueni&longs;&longs;et. Idem pro Plancio nauigium uocat, ubi de eodem Mario: Quòd nauigium dede­runt, quòd eum linquentem terram, quam &longs;erua­uerat, lachrymis uotis&queacute; omnibus pro&longs;ecuti &longs;unt. Et pro Sextio: Inde nauigio perparuo cum omneis portus terras&queacute; fugeret. Plutarchus in Mario nau=nuocat: *kai\ bhlai/ou tino\s nau=n tw=| mari/w parasxo/ntos. id e&longs;t: Be læo quodam nauem Mario mini&longs;trante.

NON ALIENVM fuerit & de partibus nauium pauca dicere. Tul. lib. III. de Oratore, aliquot par­tes nauis po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur, his uerbis: Linquamus naturam, artes&queacute; uideamus. Quid tam in nauigio nece&longs;&longs;arium quàm latera, quàm carina, quàm prora, quàm puppis, quàm antennæ, quàm uela, quàm mali, quàm reliqua? Sunt & aliæ partes, quarum non­nullæ proprium nomen non habent, eodem autore in tertio: Vt pes in naui, ip&longs;e delicatum adole&longs;cen­tem imitatus à &longs;calmo &longs;umam exordium. qui Græ skalmo\s dicitur, circa quem alligantur remi: & u(po­skalmo\s, skalmou= ba/sis.Inde duorum &longs;calmorum nauigia à Cicerone dicta, ut &longs;uprà diximus. Plutarchus in Aemilio: *ta\s de\ nau=s a(pa/sas a)fei/leto, kai\ ploi=on ou)de\n au)tois triska/lmou mei=zon a)pe/lipe. id e&longs;t: Omnes naues ab&longs;tulit, nullum&queacute; illis nauigium trium &longs;calmorum maius reliquit. Tullius in tertio Officiorum, &longs;calmum pro cymba, id e&longs;t, partem pro toto, negantibus uerbis po&longs;uit: Venit ip&longs;e mature, &longs;calmum nullum uider. Atque haud &longs;cio, an aientibus uerbis poni po&longs;&longs;it: qua ratione u&longs;urpatum uideo ab homine docti&longs;&longs;imo hac no&longs;tra ætate: qui uir tamen non e&longs;t medi­terraneus, &longs;ed in&longs;ulanus. Tullius de claris Oratoribus: At uerò & contrà Cra&longs;&longs;us ab adole&longs;cente de­licato, qui cum in littore ambulans &longs;calmum reppe­ri&longs;&longs;et, ob eam&queacute; rem ædificare nauem concupiui&longs;­&longs;et, exor&longs;us e&longs;t. Veneti furculam uocant. A &longs;calmo dictum e&longs;t Inter&longs;calmium, Mar. Vitruuio de architectura primo: Et primum in ædibus &longs;acris, ut è columnarum cra&longs;&longs;itudinibus, aut è triglypho, aut embate in bali&longs;tæ foramine, quod Græci peri/trhtonuocitant, nauibus inter&longs;calmio quæ diphxai=kh\ dici­tur: item cæterorum operum in membris inueni­tur &longs;ymmetriarum ratiocinatio. Inter&longs;calmium dixit, ut inter columnium.

Latera Græci pleura\s uocant. dicunt etiam toi=xon eu)w/numon kai\ de/cion, dextrum &longs;ini&longs;trum ue latus: ut apud Iulium Pollucem legimus. Lucianus in Ioue tragœ­do: *h)\ prw/ras e)pimelhth\s a)pede/deikt' a)/n, h)\ toi/xh a)/rxwn, h)\ pa/n tws pro' tw=n a)/llwn. id e&longs;t: Vel proræ rector declarari de beat, uel lateris alterius præfectus, uel' pror&longs;us an­te alios pr&etail;ficiat. Et alibi: *nu=n kai\ h)/dh toi/xou a)/rxw tou= deci/ou.

Carina apud Venetos nomen retinet, la carena, Graece tro/pis dicitur. Lucianus in Mycillo: *ei)/ soi h( th=s a)rgou=s tro\xis e)la/lhsen. Et alibi non &longs;emel. Audiui de uiro docto, cum diceret Carinam propriè e&longs;&longs;e id quod uulgo Venetijs dicitur, la columba: &longs;ed eam columbam puto e&longs;&longs;e, quod dru/oxon à Polybio dici tur: Latinum nomen (quod &longs;ciam) non habet. Ver ba Polybij &longs;unt in primo: *au)_qis e)/gnwsan e)k druo/xwn ei)/ko­si kai\ diako/sia nauphgeisqai ska/fh. id e&longs;t: Rur&longs;us decre­uerunt à fundamentis ducentas & uiginti ædifica renaues. Quod enim e&longs;t fundamentum in domo. id e&longs;t dru/oxon in naui. Sic dictum opinor, quòd om­nem dru=n, id e&longs;t materiam nauis contineat. Alueum pro carina Salu&longs;tius po&longs;uit in Iugurthino: Hi&queacute; alueos nauium inuer&longs;os pro tugurijs habuere. Pom­ponius Iure con&longs;ul. L. Quod in rerum, de Legatis primo: Et &longs;i nauem legauero, & &longs;pecialiter eam ad &longs;crip&longs;ero, eam&queacute; per partes totam refecero, carina eadem manente, nihilominus recte à legatario uindicabitur.

Sentina. Tullius de Senectute: Cum alij malos &longs;candant, alij per foros cur&longs;ent, alij &longs;entinam exhau­riant, ille clauum tenens &longs;edeat in puppi. Quod Tul lius dixit &longs;entinam exhauriant, Lucianus in dialo­go, qui kata/plous in&longs;cribitur, *o(/, te ga\r a)/ntlos e)kke/xutes dixit. Nec tamen inepte uertit is, qui dixit e(/teroi de\ ti­nes a)nimw=ntai to\n a)/nton. Sed &longs;atius fuerit ip&longs;a uerba &longs;cribere: ut ijs legendis, &longs;i probatur autor, cognosca­mus katastrw/mata ea e&longs;&longs;e, quos foros Latini dicunt: *e)peidia\n tw=n me\n a)/llwn oi( me\n tou\s istou\s r)r(ixw=ntai, oi( de\ tw=n katastrwma/twn tre/xwsi. Quod Tullius dixit, Per fo­ros cur&longs;ent Græcus protulit, ta\ tw=n katastrwma/twn, quod haud &longs;cio an uerum &longs;it. Tullius enim eo loco non de longa, &longs;ed de oneraria potius loqui uidetur. Aulus Gellius lib. XVI. Noctium Attic. cap. XIX. qui utriu&longs;&que; uocabuli uim ignorare non potuit, dum refert Arionis fidicinis fabulam, ex Herodoto forum reddidit, pro e(diwli/oisi dictis ab Herodoto : ut eo au torc e(diw/lia fori dici debeant. Nec forta&longs;&longs;e ingratum erit Lectori, utriu&longs;&que; uerba hîc con&longs;yderanda proponere: Græca priora, quoniam antiquiora. Verba igitur Herodoti &longs;ic habent: *tou=ton to\n a)ri/ona le/gousi to\n pollo\n tou= xpo/nou diatri/bonta para\ peria/ndrw|, e)piqumh=sai plw=­sai e)s itali/hm te kai\ sikeli/hm. e)rgasa/menon de\ xph/mata mega/la, qelh=sai o)pi/sw e)s ko/rinqon a)pike/sqai, o(rmasqai me\n nu=n e)k taran­tos. pisteu/onta de\ ou)damoi=si ma=llon h)\ korinqi/oisi, misqw/sasqai ploi=on a)ndrw=n korinqi/wn. tou\s de\ e)n tw=| pela/gei e)pibouleu/ein to\n a)ri/ona e)kballo/ntas, e)/xein ta\ xph/mata. to\n de\ sune/nta tou=to li/ssqas, xph/mata me\n proi/enta/ sfi, yuxh\n de/ para/teo/menon. ou)/kwn dh\ pei/qein au)to\n tou/toisi, a)lla\ keleu/ein tou\s po\rqmi/as h)\ au)to\n dia­xpasqai/ min, w(s a)\n tafh=s e)n gh=| tu/xh|, h)\ e/kphda=n e)s th\n qa/lassan th\n taxi/sthr. a)peilhqe/nta de\ to\n a)ri/ona e)s a)pori/an, para/th/souqas, e)pei dh/ sfi ou(/tw doke/oi peridiei=n au)ton, e)n th=| skouh=| pa/sh sta/nta e)/n toisi e)dwli/oisi a)ei=sai. a)ei/s de\ u(pede/keto e(wn to\n katerga/­zaqai, kai\ toi=si e)selqei=n h(donh\n ei) me/lloien a)kou/sesqai tou= a)ri/sth a)nqrw/pwn a)oidou= a)naxwrh=sai e)k th=s pro/mnhs e)s me/shn ne/a, to/n de\ e)n du/ntate pa=san th\n skeuh\n, kai\ labo/nta th\n kiqa/rhn sta/nta e)n toi=si idwli/oisi, diiecelqei=n no/mon m o)/rqion. teleutw=ntos de\ tou=no/mou, p(i/yai/ me\n e)s th\n qa/lassan e(wnto\n, w(s ei)=xe su\n th=| skeuh=| pa/sh, kai\ tou\s me\n a)pople/ein e)s th\n ko/rinqon, n de\ delfi=na le/gousi u(polabo/nia e)cenei=kai e)s tai/naron. Reliqua non addam, ne longior uidear, cum fabula ip&longs;a &longs;it omnibus nota. Gellium audiamus, cuius uerba hæc &longs;unt: Eum Ario nem rex Corinthi Periander amicum amatum&queacute; habuit, artis gratia. Is inde à rege profici&longs;citur, terras inclytas, Siciliam at&que; Italiam ui&longs;ere. Vbi eò ue nit, aures omnium, mentes&queacute; in utriu&longs;&que; terrae urbibus demul&longs;it: in quæ&longs;tibus i&longs;tic & uoluptatib. amoribus&queacute; hominum fuit. Is tum po&longs;tea grandi pecunia & re bona multa copio&longs;us, Corinthum in&longs;tituit re dire. Nauem igitur & nautas, ut notiores amicio­res&queacute;, &longs;ibi Corinthios delegit. Sed eo Corinthios homine accepto, naui&queacute; in altum prouecta, prædae pecuniæ que cupidos cepi&longs;&longs;e con&longs;ilium de necan­do Arione. Tum illum ibi pernicie intellecta, pecuniam cæterá que &longs;ua ut haberent dedi&longs;&longs;e, uitam modo &longs;ibi ut parcerent oraui&longs;&longs;e. Nautas precum eius harum commi&longs;eritum e&longs;&longs;e illatenus, ut ei ne­cem afferre per uim &longs;uis manibus temperarent: &longs;ed imperaui&longs;&longs;e, ut iam &longs;tatim coram de&longs;iliret præ­ceps in mare. Homo, inquit, ibi territus &longs;pe omni uitæ perdita, id unum po&longs;tea orauit, ut prius quàm mortem oppeteret, induere permitterent &longs;ua &longs;ibi in­dumenta, & fides capere, & canere carmen ca&longs;us il­lius &longs;ibi con&longs;olabile. Feros & immanes nauitas prolubium tum audiendi &longs;ubit. Quod orauerat, impe­rat. Atque ibi mox de more cinctus, amictu or-natus, &longs;tatimque in &longs;ummæ puppis foro carmen, quod orthium dicitur, uoce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Ad po&longs;trema cantus cum fidibus ornatu&queacute; omni, &longs;icut &longs;tabat canebat&queacute;, eiecit &longs;e&longs;e procul in profun­dam Nautae haudquaqua dubitantes quin perii&longs;&longs;et. cur&longs;um quem facere cœperant, tenuerunt. Sed nouum, &c. Vides optime Lector, ut Gellius, etiam&longs;i ad uerbum minimè curauerit uertere Herodoti uer ba, tamen quod Græcus dixit: *e)ndu/nta te pa\san th\n skeuh\n, kai\ sta/nta e)n toi=si e(dwli/oisi, diecelqei=n no/mon to\n o)/rqion. Gellius &longs;ic retulit: Amictu ornatus, &longs;tans&queacute; in &longs;um­mæ puppis foro, carmen quod orthium dicitur, uo ce &longs;ublati&longs;&longs;ima cantauit. Quare e(dw/lia, &longs;i Gellio credimus, &longs;unt fori à Cicerone dicti, & aliquot Lati­nis. Plutarchus in Sympo&longs;io, eandem Arionis fabulam retexens, alijs uerbis u&longs;us e&longs;t.ait enim: *katasta\s para\ to\n toi=xon e)n pru/mnh|. id e&longs;t: Stans in puppi ad alte­rum nauis latus. Simul & illud non omi&longs;erim, Plutarchum genus illud cantionis, qui o)/rqios dicitur ab Herodoto, no/mon to\n puqiko\n uoca&longs;&longs;e, qua&longs;i declarans qui &longs;it o)/rqios: uel forta&longs;&longs;e alios autores &longs;ecutus e&longs;t. Fori à ferendo mihi uidentur dici, & inde foriculi apud M. Varronem in Dere ru&longs;tica: Et ideo oporo­thecas qui faciunt, ad Aquilonem ut fene&longs;tras ha­beant, at&que; ut aëre perflentur, curent: ne&que; tamen &longs;ine foriculis.id e&longs;t, &longs;ine tabulatis, quæ poma ferant, ego interpretor: ut fori in naui &longs;int tabulata, qui­bus ferantur nautæ per nauim.

Prora & puppis uulgò nomen paucis immutatis retinent: pru/mnan Græci dicunt, quæ puppis à no&longs;tris dicitur. Tullius nono epi&longs;tolarum familiarium: Sedebamus enim in puppi, clauumque teneba­mus. Thucydides lib. primo: *kai\ e)qau/mazon tou\s korin­qi/ous, pru/mnan kroume/nous. Idem in tertio: *oi( de/ u(pexw/roun h)/dh pru/mnan krouo\menoi. Memini me legi&longs;&longs;e in Commenta­rijs in ip&longs;um Thucydidem: *promnan krou/eqai/ e)sti, katole/ gonontaxwrei)/n mh\ stre/ yanta to\ ploi=on. o( ga ou(/tws a)naxwrw=n, e)pi\ th\n pru/mnan kwphlatei=. Appianus de bellis ciuilibus: e(\n d' e)peno/oun w(s e)n a)dokh/tw|, th\n nau=n krou/ontes e)pi\ pru/mnan a)nti­spa=n. to\ d' au)to\ poiou/ntwn kai\ tw=n polemi/wn i)/sh me\n h)=n h( bi/a tw=n a)ndrw=n, o( de\ a(/rpac e)poi/ei to\ i)/dion. Latini inhibere dicunt, quod Græci pru/mnan krou/esqai. Veneti uulgari uoca­bulo ziare dicunt. Tullius in primo de Oratore: Vt concitato nauigio quum remiges inhibuerint, retinet tamen ip&longs;a nauis motum & cur&longs;um &longs;uum, intermi&longs;&longs;o impetu pul&longs;u&queacute; remorum. Idem XIII. ad Atticum: Nunc ad rem ut redeam, inhibere il­lud tuum quod ualde mihi arri&longs;erat, uehementer di&longs;plicet. E&longs;t enim uerbum totum nauticum.quan quam id quidem &longs;ciebam: &longs;ed arbitrabar &longs;u&longs;tineri remos, cum inhibere e&longs;&longs;ent remiges iu&longs;&longs;i. Id non e&longs;&longs;e eiu&longs;modi, didici heri cum ad uillam no&longs;tram nauis appelleretur. non enim &longs;u&longs;tinent, &longs;ed alo mo do remigant. Id ab e)poxh_s remoti&longs;&longs;imum e&longs;t. Qua­re facies, ut ita &longs;it in libro, quemadmodum fuit. Et po&longs;tea &longs;ubdit: Inhibitio autem remigum motum ha bet, & uehementiorem quidem, remigationis na­uem conuertentis ad puppim. Liuius in &longs;exto ter-tiæ decadis: Ita&que; ex utraque parte &longs;igno dato cum ro&longs;tris concuri&longs;&longs;ent, ne&que;retro nauem inhiberent, nec dirimi ab &longs;e ho&longs;tem paterentur, quam quis in deptus nauem erat, ferrea iniecta manu ita con&longs;e­rebant ex propinquo pugnam, ut non mi&longs;&longs;ilibus tantum, &longs;ed gladijs etiam prope collato pede prælia rentur. Liuius &longs;eptimo quartæ decad. Inde tumultu iniecto, cum diuellere &longs;e ab ho&longs;te cupientes inhibe rent Rhodij, fracta anchora & implicita remis, la tus alterum deter&longs;it, debilitate ea ip&longs;a quæ icta co­hæ&longs;erat, nauim cepit. Diodorus in XX. *ai( me\n pare/­suron a)llh/lwn tou\s tarsou/s, w(/ste pro\s fugh\n kai\ diwgmo\n a)xrh/stous gi/nesqai. ai( deÄ kataÄ prw=|ran toi=s e)mbo/lois surra/ttousai pru//­mnan a)nekrou/onto pro\s a)/llhn e)mbolh\n kai\ katetrauma/tizon a)l­lh/lous oi( tau/tais e)festw=tes, a(/te tou= skopou= su/neggus e(ka/stois keime/nou. id e&longs;t: Aliæ inter &longs;e remos deter&longs;erunt, ut ad fu­gam & ad ho&longs;tes per&longs;equendos inhabiles fierent. aliæ autem obuer&longs;is inter &longs;e proris, concur&longs;u ro­&longs;tris facto inhibebant, ut iterum impetum repete­re po&longs;&longs;ent. Qui&queacute; in illis &longs;tabant milites, &longs;e&longs;e mutuis uulneribus conficiebant.

Qui hominibus ad proram imperat, ip&longs;amque regit, dicitur prwra/ths à Iulio Polluce, prwreu\s à Xe­nophonte, a)naba/sews quinto *ou)x o(ra=te, e)/fh, o(/ti kai\ neu/matos mo/nou e(/neka xa lepai/nei me\n prwreu\s toi=s e)n prw/ra, xalepai/­nei de\ khbernh/ths toi=s e)n prh/mnh|: Num uidetis, ait, ip&longs;um pror&etail; rectorem hominibus, qui in prora &longs;unt, uel ob &longs;olum nutam &longs;uccen&longs;ere, gubernatorem etiam ijs qui &longs;unt in puppi? Qui &longs;ocijs naualibus im-perat, keleusth\s dicitur ab eodem Polluce: toi/xarxos, qui lateri: e)sxareu\s, qui foco. Cum igitur prwra/ths dica­tur, qui proram regit: forta&longs;&longs;e apud Plutarchum in uita Cleomenis, locus (ut opinor) corruptus, nec ab hominibus no&longs;træ ætatis (quod &longs;ciam) &longs;atis in­tellectus, emaculandus e&longs;t. Quoniam facete dictum gratiam ami&longs;it, dum non intelligitur: etiam &longs;i ab oratore arguto Demade prolatum &longs;it. Iubente enim quondam populo Athenien&longs;i, ut triremes è naua­libus producerentur, & &longs;ocijs naualibus defen&longs;o­ribuś que complerentur, cum pecuniæ in publico e&longs;&longs;ent nullæ: Panis confectio, inquit Demades, ut ri Athenien&longs;es, e&longs;t prior ip&longs;a prora. hoc e&longs;t, etiam&longs;i prora &longs;it anterior, & prior nauis pars: e&longs;t tamen ali quid prius, nauticum &longs;cilicet panem conficere, &longs;tipen dium&queacute; militibus & remigibus præbere. *fura/sainim & fura=n, e&longs;t znmou=n kai\ a)nama/ssein ta\ a)/leura, ex quo fu/rama deducitur, id e&longs;t, fermentum. e&longs;t enim fura/­sai, ma&longs;&longs;am farinæ &longs;ubigere & mi&longs;cere, unde pa­nis conficiatur, qui a)/rtos nautiko\s, id e&longs;t, panis nauti­cus dicitur. Lucianus, kai\ a)/rtous o)ktw\ nautikou\s. Plinius libro uige&longs;imo &longs;ecundo, capite uige&longs;imo quinto: Vetus autem nauticus panis tu&longs;us, at&que; iterum coctus, &longs;i&longs;tit aluum. Sed præ&longs;titerit, in Lectorum gratiam uer ba Plutarchi ad&longs;cribere in Agidis & Cleonis uita: *kai\ dhma/dhs ta\s trih/reis me\n kaqe/lkein kai\ plhrou=n pote tw=n a)qhnai/wn keleuo/ntwn, xrh/mata de\ ou)k e)xo/ntwn, pro/tero/n e)stin, e)/­fh, tou= prw/rateu=sai to\ fura=sai. Locus corruptus: & legendum exi&longs;timo th=s prw/ras, non tou= prw/ra: ut &longs;ic legendum &longs;it, pro/tero/n e)stin, e)/fh, th=s prw/ras to\ fura/sai. Is qui Plutarchum uertit, cum elegantiam minimè a&longs;&longs;equeretur, frigidè nimis uerti&longs;&longs;e uidetur. eum adeas, & ode­ris hominis in&longs;citiam, qui tam belle dictum tam fri­gide reddiderit. &longs;ed ad alia properabat. Vir quidam mihi peramicus, cum illi hæc no&longs;tra communica­rem, cen&longs;uit legendum in Plutarcho: *pro/teron dei=, e)/fh, ou) tou= prwra/tou fura/sai: Id e&longs;t, prius panis conficien­dus proratæ e&longs;t. &longs;ed priora mihi magis placent, forta&longs;&longs;e quia no&longs;tra: tu Lector iudicabis.

Sunt & acro&longs;tolia extremæ mauis partes, quæ facilè euellebantur, cum collibitum fuerat: ut con&longs;tat ex Diodoro Siculo XX. oi( *(ro/dioi taxe/ws ta\ me\n a)kro­sto/lia perie/spasan, u(/lhn de\ chra\n kai\ da=|das tai=s nausi\n e)ne/n­tes e)ne/prhsan. id e&longs;t: Rhodij celeriter acro&longs;tolia detra­xerunt, iniectiś que malleolis & teda in naues, eas ip&longs;as concremarunt. Appianus in Mithridate: *w(/ste kai\ trih/rh au)toi=s a)ndra/sin a)nadhsa/menoi kai\ a)krosto/lia polla\ kai\ sku=la e)s to\n lime/na fe/rontes e)panelqei=n. Id e&longs;t: Vt trireme cum ip&longs;is hominibus religata in portum &longs;e receperint, multis onu&longs;ti &longs;polijs, ip&longs;iś que nauium acro­&longs;tolijs: quæ Latini ro&longs;tra, ut opinor, uocant, & &longs;i quæ &longs;imilia. Diodorus libro decimo octauo, ubi de &longs;ucce&longs;&longs;oribus Alexandri: *meta\ de\ tau=ta nika/noros katapleu/santos ei)s to\n peiraia= kekosmhme/nw| tw=| sto/lw| toi=s a)po\ th=s ni­khs a)krostoli/ois. Idem in uige&longs;imo: au)to\s de\ ta\s i)di/as nau=s kosmh/sas toi=s a)krostoli/ois kai\ ta\s a(lou/sas e)felko/- menos to\n plou=n, e)poiei=to. Quæ ideo ad&longs;cribenda curaui, ut Lector &longs;ci re po&longs;&longs;et, in more po&longs;itum apud antiquos, ornari naues uictrices captiuarum acro&longs;tolijs. Xenophon in &longs;exto e(llhnikw=n: *ta\s me\n trih/reis a)krwthriasa/menos e(/lkwn kathga/geto ei)s to\n tw=n kerkurai/wn lime/na, a)krwthriasa/menosdixit, id e&longs;t, detractis acro&longs;tolijs.

Antennæ etiam nomen uulgo retinent. Græci kerai/an uocant. Aulus Hirtius in quarto: Hostis re­pente aduer&longs;am ad &longs;e uenientem nauem antennis ad medium malum demi&longs;&longs;is, in&longs;tructam propugna toribus animaduertit. quod ubi con&longs;pexit, celeri­ter uela &longs;ubduci, demitti&queacute; antennas iubet, & mili­tes armari: & uexillo &longs;ublato, quo pugnandi dabat &longs;ignum, quæ primæ naues &longs;ub&longs;equebantur, idem ut facerent &longs;ignificabat.

Malus nauis à Græcis i)sto\s dicitur. cuius partes diuer&longs;is appellationibus di&longs;tinctæ à Macrobio in quinto Saturnalium, in hæc uerba: A&longs;clepiades autem, uir inter Græcos apprime doctus ac diligens, carche&longs;ia à nauali re dicta exi&longs;timat. ait enim, na­ualis mali partem inferiorem pternam uocari: at circa mediam ferme partem, tra/xhlon dici: &longs;ummam uerò partem, carche&longs;ium nominari: & inde diffundi in utrunque ueli latus ea, quæ cornua uocan­tur. Quis autem fuerit ille A&longs;clepiades, &longs;cies ex Athe­næo libro undecimo deipnosofistw=n: & &longs;imul ex ip­&longs;ius uerbis apertius intelliges, qu&etail; à Macrobio &longs;cripta &longs;unt. Quare ea &longs;ubijcere non grauabor: *a)sklh­pia/dhs o( murleano\s keklh=sqai fhsi\ a)po/ tinos iw=n e)n th=| nhi\ kata­skeunasma/twn. tou= ga\r i)stou= to\ me\n katwta/tw pte/rna kalei=tai, h(\ e)mpi/ptei ei)s th\n lhno\n. t' d' oi(on ei)s me/son, tra/xhlos. to\ de\ pro\s tw=|te/lei karxh/sion, e)/xei de\ tou=to kerai\as a)/nw sunou/sas e)f' e(ka/tera ta\ me/rh. Iulius Pollux alijs uerbis ferè eadem: *kai\ to\ e\n u(podexo/menon to\n i(sto\n lhno/s kalei=tai, to\ de\ e)narmozo/menon au)tw=| pte/rna, to\ teleutai=on to\ pro\s th=| kerai/a| h)laka/th kai\ qwra/kion kai\ karxh/sion. Vt non apud Macrobium &longs;it legendum ueli, &longs;ed mali: nec patera, &longs;ed pterna: quæ cum &longs;ciolus qui&longs;piam non caperet, uideret&queacute; de ua&longs;culis tracta ri, pateram pro pterna nobis appo&longs;uit: u&longs;que adeo maculæ no&longs;trorum Latinorum non po&longs;&longs;unt &longs;ine col­latione Græcorum elui. Pollux ip&longs;e h)laka/thn & qwra/­kion confundere uidetur: quæ dilucidius uidebis a­pud Athen&etail;um in loco &longs;uprà citato. Nunc ad no­&longs;tros Iurecon&longs;ultos redeamus. Malum nauis e&longs;&longs;e partem Labeo ait, quem Græci i(sto\n uocant.

Artemonem autem non e&longs;&longs;e partem nauis, Ia­bolenus in tractatu de Verb. &longs;ignif. prodidit. E&longs;t autem artemon, uelum maius nauis, ut in Actis Apo&longs;tolorum ad calcem: *kai\ e)pa/rantes to\n a)rte/mona th=| pneou/­sh| katei=xon ei)s to\n ai)gi/alon. Quem locum uir doctus pro antenna interpretatus e&longs;t, haud &longs;cio quàm recte. Etenim etiam nunc nomen Venetijs uulgo reti­net, & artimon uocant. Iulius Pollux a)ka/tion uocat. Plutarchus, pw=s dei= to\n ne/on poihma/twn a)kou/ein: *po/teron ou)=n tw=n ne/wn w(/sper tw=n *)iqakhsi/wn sklhrw=| tini ta\ w)=ta kai\ a)te/gktw| khrw=| kata­pla/ttontes a)nagka/zwmen au)tou\s to\ *)epikou/reion a)ka/tion a)rame/nous poihtikh\n feu/gein kai\ parecelau/nein. Idem kat' *e)pi/kouron: *tau/tas me/ntoi ta\s thlikau/tas kai\ tosau/tas h(dona\s w(/sper a)enna/ous e)ktre/pontes ou(=toi kai\ a)postre/fontes ou)k e)w=si geu/esqai tou\s plhsia/santas au)toi=s, a)lla\ tou\s me\n ‘e)parame/nous ta\ a)ka/tia’ feu/gein a)p' au)tw=n keleu/ousi. id e&longs;t: Iubent illinc effugere pa&longs;&longs;is maioribus uelis. Tullius alio loco Latine dixit, Velis, ut ita dicam, remiś que fugienda: quod Græci dixere e)parame/nous ta\ a)ka/tia feu/gein. Sic Latina cum Græcis coniungenda: quod hoc toto opere cona­ti &longs;umus. Quid autem a&longs;&longs;ecuti fuerimus, Lector uiderit. Lucianus in Ioue Tragœdo: *ou)/koun e)/fere me\n u(ma=s to/te h)\ a)/nemos e)mpi/ptwn th=| o)qo/nh| kai\ e)mpipla\s ta\ a)ka/tia ma=llon h)\ oi( e)re/ttontes, e)kube/rna de\ ei(=s tis e)festw\s kai\ e)/swze th\nnau=n. Et alibi, pw=s dei= i(stori/an sungra/fein: *deh/ei ga\r to/te poihtikou= tina\ a)ne/mou e)pouria/santos ta\ a)ka/tia. Quibus uerbis acatia pro maiore uelo accipiendum putamus, etiam&longs;i uiri aliquot alioqui docti aliter interpretati &longs;unt.

Velis u&longs;us primus mortalium Aeolus dicitur, & propterea deus uentorum e&longs;t habitus. Diodo­rus in quinto: *pro\s de\ tou/tois th\n tw=n i(sti/wn xpei/an toi=s nau­tikoi=s ei)shgh/sasqai kai\ dida/cai. id e&longs;t: In&longs;uper & uelorum u&longs;um nautis introduxi&longs;&longs;e, rationem&queacute; utendi do­cui&longs;&longs;e. Gr&etail;ci uelum e)qo/nhn dicunt, & i(sti/on, ut patet de o)qo/nh ex loco Luciani &longs;uprà prolato. Appianus: *fu­la/ssontes a)/nemon e)k po/ntou polu\n pepetasme/nois toi=s i(sti/ois die/­qeon, a)duna/twn ou)sw=n e)/ti tw=n trih/rwn o(lka/das, ferome/nas i(sti/w| kai\ pneu/mati, diw/kein. Quibus uerbis clarius e&longs;t. quàm ut enarrari debeat, i(sti/on pro uelo à Græcis accipi.

Minus autem uelum dolo, Græce ldo/dwn dicitur. Liuius quartæ decadis libro &longs;exto: Iam ferme tri­ginta in fronte erant, quibus ut æquaret læuum cor­nu, dolonibus erectis altum petere intendit. Idem in eodem: Quod ubi uidit Romanus, uela contrahit, maloś que inclinat, & &longs;imul armamenta com­ponens opperitur in&longs;equentes naues. Iam fermè, &c. Et paulo pò&longs;t: Sublatis dolonibus effu&longs;e effugere contendit. Diodorus libro decimo quinto: *h( ga\r nau=s forou= pneu/- matos e)pilabome/nh tou= do/lwnos a)rqe/ntos e)ce/fuge to\n ki/ndunon. Plutarchus in Tyberio: *w(/ste ka)kei=non ou)deno\s a)gnoou=ntos u(po- zw/nnusqai cifi/dion lh|striko/n, o(\ do/lwna kalou=sin . Quibus Plutarchi uerbis dolonem accipere debes pro teli genere, non pro uelo ut ponitur à Iurecon­&longs;ulto in L. Si ex plagis. §. Tabernarius, in tractatu ad legem Aquilam.

Velum quod à tergo e&longs;t, e)pi/drom uocatur à Iu­lio Polluce. Nauis ab eodem Polluce Antigoni tria/rmenos dicitur, qu&etail; tria uela haberet, trinoś que malos. quo uerbo utitur & Lucianus in dialogo, qui ploi=on uel eu)xai\ in&longs;cribitur: *o(\s d' e)/ti e(no\s ploi/ou toutoooui/ de­spo/ths w)\m parh\koues bow/ntwn, ei) pe/nte kth/saio pro/s tou/tw| tria\r­mena pa/nta kai\ a)nw/leqra, ou)de\ o)/yei dhladh\ tou\s fi/lous. Cum non &longs;atis &longs;cirem quid tria/rmena &longs;ignificaret, con&longs;u­lui Commentarios Græcorum: in quibus inueni, quod &longs;ub&longs;cribam: ut in de Lector coniecturam face­re po&longs;&longs;it. ea &longs;unt eiu&longs;modi: *a)/rmena i)diwtikw/teron, o(\mws de\ ou)k a)lo/gws ta\ i)sti/a i)stiakei=n. Inde tria/rmena dicta putaui, quæ tria uela haberent. Idem Pollux dicit. Si erat con&longs;trata tecta&queacute; nauis, in&etail;dificabantur pu/rgouxoi, id e&longs;t, tigna continentia turrim. Super quos duæ tur­riculæ dextra & &longs;ini&longs;tra: quarum medium erat ka­ta/strwma, in quibus erant homines armati, quos pro pugnatores uocat Tullius &longs;eptima in Verrem: Præ clara cla&longs;&longs;is in &longs;pecie, &longs;ed inops & infirma propter dimi&longs;&longs;ionem propugnatorum & remigum. Poly bius in primo: *e)p' au)to\ to\ sto/ma tou= lime/nos e)poiei=to to\n plou=n, e)/xwn kaq- wplisme/nous kai\ pro\s ma/xhn e(toi/mous tou\s a)/ndras e)pi\ tw=n katastrwma/twn, id e&longs;t: In ip&longs;is faucibus portus adna­uigabat, habens armatos propugnatores, para­tos&queacute; ad pugnam uiros: qui in cata&longs;tromatis & foris erant. Quibus uerbis planum fit, milites armatos in prælio nauali &longs;olere certare & propugnare è cata&longs;tromatis. In locum quorum hodie utuntur, des bale&longs;trieres: &longs;ic enim uocant Veneti. non quòd hæ &longs;int ea, quæ katastro/mata dicuntur, &longs;ed eorum u&longs;um præ&longs;tant. Et forta&longs;&longs;e non ineptè dixerimus cata&longs;tromata ea, quæ uulgo dicuntur Garides.

Vela dare dicimus, & uela ducere, & uela facere, & uela pandere. Tullius 11.de Oratore: Si &longs;e dant, & (ut ante dixi) &longs;ua &longs;ponte, quò impellimus, inclinant at&que; propendent: accipio quod datur, & ad id unde flatus aliquis o&longs;tenditur, uela do. Inde apud Vergi­lium: Vela dabant læti. Aulus Hirtius: Impruden­tes uela in altum dederunt, ac diu multum&queacute; iactati, tandem multis po&longs;t diebus &longs;iti inopia&queacute; confecti, ad Cæ&longs;arem peruenerunt. Liuius in quinto tertiæ de cadis: Cum triginta quin&que; nauibus ex portu Syracu&longs;ano profectus libero mari, uela in altum dedit. Cæ&longs;ar in &longs;ecundo de bello ciuili: Interim aduentu longarum nauium Curio pronuntiari onerarijs nauibus iubet, quæ &longs;tabant ad Vticam numero circiter c.&longs;e in ho&longs;tium habiturum loco, qui non e ue&longs;tigio ad ca&longs;tra Cornelia uela duxi&longs;&longs;et. Verg. in quinto: Vela facit tamen, & plenis &longs;ubit o&longs;tia uelis. Tullius Tu&longs;culanarum quarto: Vtrum igitur mauis &longs;tatimne nos uela facere, an qua&longs;i è portu egredientes pau­lulum remigare? Et paulo pò&longs;t: Quærebam igitur utrum panderem uela orationis &longs;tatim, an eam an tè paululum Dialecticorum remis propellerem. Liuius in v.tertiæ decadis: Cuius prima cla&longs;&longs;is pe­tere altum ui&longs;a e&longs;t. Idem in &longs;exte tertiæ decadis: aliæ in alto mer&longs;æ, aliæ ad incertos uentos hinc at&que; il­linc obliqua tran&longs;ferentes uela, in altum euect&etail; &longs;unt. Tullius in primo Tu&longs;culanarum: Quò utinam uelis pa&longs;&longs;is prouehi liceat. Si enim reflantibus uentis re ijceremur, tamen eódem paulo tardius referamur nece&longs;&longs;e e&longs;t. Idem in tertio: Velis (ut ita dicam) remiś­que fugienda. Et inde ueliuolantes naues dictæ a­pud Marcum Tullium: Et fera ueliuolantibus na­uibus compleuit manus litora. E&longs;t autem in uelo ea pars quæ acutior & inferior ad nauis latus religa­tur, modo&queacute; contrahitur, modo relaxatur, Pes à La­tinis, à Græcis pou/s: *le/getai de\ ou(/tw sxoini/on ou) ka/twqen tou= i(sti/ou, autore interprete Euripidis in Ore&longs;te. Lucia­nus in dialogo e)piskopou=ntes: *to/te u(meis u(p' a)gnoi/as keleute th\no) qo/nhn stei=lai, h(/ e)ndou=nai o)li/gon tou= podo/s. id e&longs;t, Tunc uos pr&etail;ignorantia iubetis uela contrahere, uel parum de pede relaxare. Plutarchus peri\ polufili/as:*ou) ga\r *eu)ripi/dh| peiste/on le/gonti, xrh=n ga\r metri/an ei)s a)llh/lous fili/an qnhtou\s a)naki/rnasqai kai\ mh\ pro\s a)/kron muelo\n yuxh=s, eu)/luta d'ei)=nai qe/lghtra frenw=n, a)po/ t' w)/sasqai kai\ cuntei=nai, kaqa/per po/danew\s e)ndido/nti kai\ prosa/gonti tai=s xrei/ais th\n fili/an: Ne&que; enim Euripidi credendum dicenti, nos mortales oportere mediocri amicitia e&longs;&longs;e contentos, nec &longs;i­nere eam penetrare ad animi medullam, intimos&queacute; mentis rece&longs;&longs;us, putare&queacute; eam ueluti mentis oble­ctamentum facilè dilui debere, abducere&queacute; & remit­tere cum uelis, ceu pedem nauis, aptando intendendó que amicitiam pro u&longs;us ratione. Idem Euripi­des in Ore&longs;te pedis meminit, eiu&longs;dem&queacute; ferè &longs;enten tiæ, dum ait: *kai\ nau=s ga\r e)ntaqei=sa pro\s bi/an podi\ e)/ba­yen. e)/stn d' au)=qis h)\n xalai= po/dia. Ad quod allusi&longs;&longs;e uide­tur Tullius de Amicitia, cum ait: Partim fugiendas e&longs;&longs;e nimias amicitias, ne nece&longs;&longs;e &longs;it unum &longs;ollicitum e&longs;&longs;e pro pluribus: &longs;atis &longs;uper&queacute; e&longs;&longs;e &longs;ibi &longs;uarum cui que rerum curam. alienis nimis implicari, nimis mole&longs;tum e&longs;&longs;e. commodi&longs;&longs;imum e&longs;&longs;e, quàm la­xi&longs;&longs;imas habenas habere amicitiæ, quas uel addu­cas cum uelis, uel remittas. Lucianus de ueris nar­rationibus podew=nas uocat: *kai\ tai=s xersi\ tou\s podew=nas kate/xontes. Reliqua adderem, &longs;ed &longs;unt fœda magis quàm ridicula. quod tamen de quadratis uelis in­telligas: nam &longs;uperiora de uelo triangulari forma.

Tran&longs;tra in naui &longs;unt &longs;edilia, in quibus erant remiges. quod uel autore Verg. probari pote&longs;t, dum ait:

Con&longs;idunt tran&longs;tris, intenta&queacute; brachia remis

Intenti expectant &longs;ignum, exultantia&queacute; haurit

Corda pauor pul&longs;ans. Veneti banchos uo­cant. Nec alienum fuerit de remis pauca &longs;ubijcere. Remos Copæ inuenerunt Plinio autore. Inde à Gr&etail;cis kw=pai dicti. Lucianus: *proselau/santes ou)=n tai=s kw/pais. id e&longs;t: remis accedentes. Inde kwphlatei=n quidam Latini remigare dicunt. Idem Lucianus de ueris narrationibus: *e)fech=s e)kwphla/toun kupari/ttois au)tokla/doise mega/lais kai\ au)toko/mois w(/sper e)retmoi=s. Remus enim e)­retmo\s à Graecis dicitur. Idem Lucianus: ou)de/n, h)\n eu)h=res kai\ kartero/n moi e)retmo\n dw=|s mo/non: Nihil te pœnitebit, &longs;i modo mihi probum fortem&queacute; remum præbue­ris. Ab eodem Luciano molæ qua&longs;i manubrium kw/ph dicitur, propterea quòd tanquam remus agi­tatur in gyrum. Inde idem in A&longs;ino: u(pozeugnu/ousi/ me th=| kw/ph| th=s mu/lhs. Remorum autem ordinem extremum, et ueluti remigium, tarsou\s Graeci uocant. Quod enim Latini remos detergere uel defringere dicunt, Gr&etail;ci tarsou\s qrau/ein. & in ijs Polybius in primo: *a)lla\ kai\ tou\s tarsou\s e)qrau/onq' ai( nh=es a)llh/lais sugkrou/ousa: Sed mutuo concur&longs;u naues inter &longs;e remos defringebant. Ap­pianus de bellis ciuilibus: *kai\ sune/triyan h( me\n to\n e)/mbolon th=s *mhnodw/rou new/s, h( de\ to\n tarso\n th=s *menekra/tous. id e&longs;t: Confregit illa quidem ro&longs;trum nauis Menodori, altera autem remos Menecratis deter&longs;it. Partem remi latiorem Græci pla/tan uocant. e&longs;t enim tarso\s, id quod diximus, ut uides. Cæ&longs;. de bel.ciuil. lib.1. Aut remos tran&longs;currentes detergere &longs;i po&longs;&longs;et, contendebant. Liuius in octauo tertio decad. Alterius re mos deter&longs;it, cæteras&queacute; quas indepta e&longs;&longs;et, mulcta&longs; &longs;et, &c. Idem &longs;exto quartæ: Et ut in numero impa­ri duæ regiæ unam circun&longs;i&longs;tunt, & primum ab u-tro&que; latere remos defringunt, deinde tran&longs;cendunt armati. Idem in &longs;eptimo quartæ: Sed momento tem­poris & nauium uirtus, & u&longs;us rei maritimæ terrorem omnem Rhodijs demp&longs;it. nam & in altum celeri­ter euectæ naues, locum po&longs;t &longs;e quo&que; uenienti ad terram dedere: & &longs;i qua concurrerat ro&longs;tro cum ho&longs;tium naui, aut proram lacerabat, aut remos detergebat, aut libero inter ordines di&longs;cur&longs;u præterue­cta in puppim impetum dabat. Diodorus in loco &longs;uprà citato, parasu/rei=n qarsou\s dixit, ut uidimus. Remiges ip&longs;i e)retai & au)te/retai dicuntur. Thucy. in primo, e)re/tas, misqw=| pei/qontes. Et in tertio, oi( de\ au)tere/tai pleu/santestw=n new=n a)fiknou=ntai. Quo loco au)te/retai &longs;unt remiges quidem, qui tamen cum opus erat decertabant & propugnabant, ut utrun&que; mini&longs;terium præ&longs;tarent. Quapropter eo&longs;dem & maxi/m; uocat in primo idem Thucyd. au)te/retai d' o(/ti h)=san kai\ ma/ximoi pa/ntes. Et pau­lo pò&longs;t eo&longs;dem proskw/pous uocat. peri/news autem ap­pellat ocio&longs;os ac liberos uectores, àremigandi la­bore, cum ait: *peri/news de\ ou)k ei)ko\s pollou\s cumplei=n e)/cw tw=n basile/wn kai\ tw=n ma/lista e)n te/lei. Remiges ip&longs;os Liuius &longs;ocios nauales uocat, Græci plhrw/mata, Veneti la ciur ma. Diodorus in X X. *ai( d' a)/llai e)kbiasame/nwn tw=n plhrw­ma/twn diesw/qhsan pro\s th\n *)antigo/nou stratopedei/an. id e&longs;t: Alio autem contendentibus &longs;umma alacritate ip&longs;is &longs;o­cijs naualibus &longs;e ad exercitum Antigoni receperunt. Liuius libro primo tertiæ decadis: Nam ut &longs;ocijs naualib9 affatim in &longs;tructam cla&longs;&longs;em, ita inopem mi­lite habebat. uide ut alios ponat pro &longs;ocijs nauali-bus, alios pro milite & propugnatoribus. Idem in &longs;exto tertiæ decadis: Scripto deinde exercitu, de remigum &longs;upplemento agi cœptum. in quam rem, cum ne&que; hominum &longs;atis, nec ex quo pararentur, &longs;ti­pendium&queacute; acciperent, pecuniæ quicquam ea tempe&longs;tate in publico e&longs;&longs;et: edixerunt Con&longs;ules, ut priua ti ex cen&longs;u ordinibus&queacute; &longs;icut antea remiges darent, cum &longs;tipendio cibarijs&queacute; dierum triginta. Et paulo po&longs;t &longs;ubdit: Nam unde, cum pecunia in ærario non e&longs;&longs;et, paraturos nauales &longs;ocios Quibus uerbis con&longs;tat Liuium uocare nauales &longs;ocios, quos &longs;uperioribus uerbis remiges dixerat. Idem Liuius in decimo quart&etail; decadis: Nec rei naualis cura omi&longs;&longs;a, duum uiros in eam rem con&longs;ules creare iu&longs;&longs;it, per quos naues XX. deductç naualib9 &longs;ocijs ciuium Romanorum, qui &longs;eruitutem &longs;erui&longs;&longs;ent complerentur, ingenui tantum ut his proe&longs;&longs;ent. Et &longs;anè cum uerbo Complerentur utatur Liuius, &longs;atis indicat nauales &longs;ocios eos e&longs;&longs;e, quos Graeci plhrw/mata dicunt. & ita uertimus in ple ri&longs;que locis &longs;uprà citatis. Hic no&longs;tram &longs;ententiam euertere uidetur Lucianus, qui de ueris narrationibus aliter uidetur id uocabulum u&longs;urpa&longs;&longs;e. ait enim: *prosbalo/ntes ou)=n h(mi=n a)po\ du/o plhrwma/twn e)ma/xonto. Quo loco plhrwma/twn non pote&longs;t intelligi pro &longs;ocijs na­ualibus, &longs;ed potius pro ip&longs;is nauigijs in&longs;tructis & armatis. ut uertendum &longs;it: Impetu in nos dato bi­nis nos nauigijs armatis circun&longs;i&longs;tunt. Subdit enim ip&longs;e Lucianus haud ita multo po&longs;t: *kai\ dh=loi h)=san krath/sontes oi( *karuonau=tai a(/te kai\ plei/ous. pe/nte ga\r ei)=xon plhrw/mata. id e&longs;t: Quinque nauigia in&longs;tructa armatá que habebant. cum illos duo tantum habui&longs;&longs;e dicat. Verum non ab&longs;imile uero e&longs;t, Lucianum eo uo­cabulo abu&longs;um, dum certos autores, quos non habemus, &longs;ibi imitandos propo&longs;uit. Au&longs;im enim omni a&longs;&longs;eueratione affirmare, eam loquendi formu­lam, qua in illo uocabulo Lucianus u&longs;us e&longs;t, non extare in ullo eorum, qui uulgati &longs;unt, autorum. Hoc forta&longs;&longs;e quibu&longs;dam nimis confidenter dictum uidebitur. &longs;ed &longs;i quis &longs;cripta Luciani ad normam Platonis & Demo&longs;thenis uelit expendere, inue­niat forta&longs;&longs;e Lucianum multa &longs;ibi permi&longs;i&longs;&longs;e: ut nihil cau&longs;æ &longs;it, quamobrem de no&longs;tris hominibus conqueri debeamus, &longs;i illorum heroum elegantiam hactenus a&longs;&longs;equi nequiuerint. Viri ætatis no&longs;træ docti&longs;&longs;imi non &longs;atis intellexerunt, ut mihi per&longs;ua­deo, quid plhrw/mata uellet, & in eo hallucinati &longs;unt. qui &longs;i aciem mentis & ingenij in eo intendere uolui&longs;&longs;ent, & non ad alia fe&longs;tina&longs;&longs;ent: facile, opi­nor, quae diximus, ip&longs;i &longs;ua &longs;ponte animaduerti&longs;&longs;ent. Sed nos quoque in multis, ne dicam in omnibus, cæcutire &longs;olemus. Ecce tibi peri\ e)pwti/dos quid dicam, non &longs;atis di&longs;picio. Conijcio tamen e&longs;&longs;e proræ par­tem eam, quæ utrin que &longs;tat ad latus ro&longs;tri: nec ui­deo Latinum no men habere, quod Græco re&longs;pondeat. Appianus de bellis ciuilibus: *meta\ de\ ai( nh=es au)­tai\ sunerrh/g- nunto a)llh/lais, ai( me\n ei)s ta\ pla/gia, ai( de\ kat' e)pwti/das, ai( de\ e)pi\ tou\s e)mbo/lous id e&longs;t: Po&longs;tea & naues ip&longs;æ concurrerunt inter &longs;e, aliæ ad obliqua, aliæ ad epotidas, aliæ uerò ad ro&longs;tra impetu facto. Idem in eo dem: *kai\ au)tw=| kata\ th\n e)pwti/da e)mpesw\n kate/seise th\n nau=n. id e&longs;t: Impetu&queacute; in illum facto, ad epotida nauem ip&longs;am conqua&longs;&longs;auit. De anchora nihil dicam. e&longs;t enim omnibus nota, Græci a)/gkuran uocant. Ab an­chora anchoralia dicta, funes, quibus religata e&longs;t anchora. Liuius decadis tertiæ libro &longs;ecundo: Vix dum omnes con&longs;cenderant, cum alij re&longs;oluunt o­ras, aut anchoram uellunt: alij, ut ne quid teneat, anchoralia incidunt. Inde oram &longs;oluentibus dictum à Quintiliano uulgatius, quàm ut repeti debeat. Illud &longs;olum adijciam ex Luciano, ta\ a)po/geia lu/saai di ci, quod Latini oram &longs;oluere. uerba Luciani &longs;unt in dialogo qui e(rmo/timos in&longs;cribitur: *ou)de\ ga\r a)nastre/yai e)/ti kai\ a)naswqh=nai o)pi/sw r(a/|dion, h)\n a(/pac e)pidw=| th=| pneou/sh| tis au(-to\n ta\ a)po/geia lusa/menos. id e&longs;t: Vbi &longs;emel oram &longs;olue­rit. Cum autem anchoræ iactæ erant procul à portu, naues dicebantur in &longs;alo e&longs;&longs;e. Græci dicunt a)po­saleu/ein, ut e&longs;t apud Diodorum in uige&longs;imo: *dio/per h)nagka/zonto ta\s a)gku/ras a)fe/ntes w(s a)\n e)n dusi\ stadi/ois a)po\ th=s gh=s a)posaleu/ein, a(/ma polloi=s periexo/menoi deinoi=s. tou= me\n ga\r klu/dwnos r(hgnume/nou traxu/teron e)kindu/neuon au)/tandra ta\ ska/fh sugklusqh=nai. Thucydides: *kai/ a)posaleu/sas h(me/ran kai\ nu/­kta u(pe\r tou= stratope/dou u(/ste- ron a)fiknei=tai e)s e)/feson. Quod a)posaleu/ein dixit Diodorus, Aulus Hirtius in quin­to, in &longs;alo & in anchoris commorari protulit, in hæc uerba: At&que; in &longs;alo & in anchoris ea nocte con­moratus, prima luce Adrumetum accedit. Idem in &longs;exto: Item complures nando ad naues, quæ in &longs;alo fuerunt, &longs;erecipiunt. C&etail;&longs;ar in tertio bellorum ciuilium, &longs;alum pro iactatione accipere uidetur: Tirones enim multitudine nauium perterriti, & &longs;alo nau&longs;ea&queacute; confecti. Et paulo po&longs;t: At ueteranæ legio nis milites, item conflictati & tempe&longs;tatis & &longs;enti­n&etail; uitijs non ex pri&longs;tina uirtute remittendum aliquid putauerunt. Quod &longs;uprà in &longs;alo dixit, po&longs;teriori­bus uerbis enarrat, dum ait: Et tempe&longs;tatis & &longs;enti nae uitijs: ut mediocriter eruditus facilè colliget. Po lybius in primo sa/lous, pro eo quod uulgò &longs;piagia Itali dicunt, po&longs;ui&longs;&longs;e uidetur: id e&longs;t, locum minime portuo&longs;um, &longs;ed in quo naues in &longs;alo e&longs;&longs;e & commo­rari queant: *kaqwrmi/sqhsan pro/s ti polisma/tion tw=n u(p' au)tou\s tattome/nwn, a)li/menon me/n, sa/lous d' e)/xon kai\ probola\s perikleiou/­sas e)k th=s gh=s eu)fuei=s, ou(= poihsa/menoi th\n a)po/basin, &c: Ap­plicuerunt ad oppidulum quoddam, quod &longs;ub ditio ne eorum erat, importuo&longs;um quidem: &longs;ed quod ha­beret promontoria, qu&etail; aliqua ex parte prominen­tia eas &longs;tationes continerent & complecterentur, quò de&longs;cen&longs;ione facta, &c. Vide qualiter uerterit Sipontinus, & forta&longs;&longs;e no&longs;tra non contemnes.

Erat & nauis para/shmon, cuius meminit Plutar­chus in Sympo&longs;io: quod quid &longs;it, collegimus ip&longs;i ex Luciano in dialogo quod ploi=on h)\ eu)xai\ in&longs;cribi­tur, & &longs;uprà citauimus, dum ait: w(s de\ h( pru/mna me\n e)-pane/sthken h)re/ma kampu/lh xrusou=n xhni/skon e)pikeime/nh, katantikru\ de\ a)na/logon h( prw=|ra u(perbe/bhken e)s to\ pro/sw a)pomhkunome/nh, th\n e)pw/numon th=s new\s qeo\n e)/xousa th\n i)=sin e(kate/rwqen. id e&longs;t: Vt uero ip&longs;a puppis &longs;en&longs;im a&longs;&longs;urgit inflexa au-reo an&longs;erculo ornata: è regione autem proportione prora prominetin longum producta, habenś­que utrin que &longs;ignum I&longs;idis deæ, quæ cognomen­tum naui indidit. Quo loco exi&longs;timo I&longs;im deam e&longs;&longs;e para/shmon nauis, id e&longs;t, in&longs;igne illud proræ impo&longs;i­tum, à quo nauis ip&longs;a cognomentum &longs;ortita e&longs;t. Quod & ip&longs;um conijcere e&longs;t ex Plutarcho in Sympo&longs;io, his uerbis: ou) mh\n a)ll' e(auto\n o( *go/rgos e)/fh puqo/menon tou= te nauklh/rou tou)/noma kai\ tou= kubernh/tou kai\ th=s new\s to\ para/tshmon e)kpe/myai ploi=a kai\ stratiw/tas e)pi\ ta\s ka- ta/rseis parafula/contas. Inde forta&longs;&longs;e aliquæ naues dicebantur krioi\, id e&longs;t, arietes: kai\ tra/goi, id e&longs;t, hirci: quòd id genus animalium haberent tanquam para/sh\mon. nec ab &longs;imi­le uero e&longs;t, centaurum pi&longs;trim que & cuncta id genus, ea ratione dicta, prolata&queacute; à Vergilio in quinto in uer&longs;iculis &longs;uprà relatis. Quod nos an&longs;ercu­lum uertimus, intellige formam an&longs;erculi effictam ad puppis ornamentum, ut uidimus in antiquis nauibus depictis: quas ad&longs;cribendas curauimu­s in Lectorum gratiam. Lucianus in ueris narrationibus: *o(/ te ga\r e)n th=| pru/mnh| xhni/skos a)/fnw e)pteru/cato kai\ a)nebo/hse. id e&longs;t: An&longs;erculus enim qui ad puppim erat, re­pente alas premere cœpit, & clangorem fundere.

De manibus, ferreis coruiś que, & harpagine, nihil in præ&longs;entia dicere nece&longs;&longs;e. ea enim potius quic numerarit in machinationibus ad prælian­dum, qui m in nauis in&longs;trumento. Quòd &longs;i quis de his etiam adire cupiat, eum reijciam ad Appianum Alexandrinum, qui in quinto bellorum ciuilium &longs;ic ait: *kai\ kora\kas h)/ xei\ras sidhra\s eu)kolu/teron e)pirr(i/ptoun. Quo uero tempore à Romanis ko/rac inuentus fuerit, uidebis apud Polybium in primo. rpagetiam ab Agrippa excogitatum refert Appianus in eodem libro. Cæ&longs;ar etiam in primo de bello ciui­li, manus ferreæ meminit, dum ait: Atque iniecta manu ferrea, & retenta utraque naue, diuer&longs;i pu­gnabant, atque in ho&longs;tium naues tran&longs;cendebant. Hactenus Cæ&longs;ar. qui etiam in primo bel.ciuil.harpagonum meminit, dum ait: li manus ferreas at­que harpagones parauerant. Vt ip&longs;e Agrippa id machinationis genus excogita&longs;&longs;e non uideatur. quod &longs;i Plinio credimus, Anachar&longs;is harpagonas inuenit.

Naues ip&longs;æ ab ho&longs;tibus captæ, captiuæ diceban tur: ut legimus in &longs;ecundo bellorum ciuilium apud Cæ&longs;arem: Nam ad eas, quæ facta fuerant Arelate per C&etail;&longs;arem captiuæ, Ma&longs;&longs;ilien&longs;ium acce&longs;&longs;erant . Aulus Hirtius in quarto: Vt uel cla&longs;&longs;e dimicare po&longs;&longs;et, adiunctis captiuis nauibus &longs;ociorum. Liui­us in tertio tertiæ decadis: Dum hæc Romani pa­rant, aguntque, ad Philippum captiua nauis una ex ijs, quæ Romam mi&longs;&longs;æ erant, excu&longs;&longs;a fugit. Græ­ci ai)xmalw/tous dicunt, ut uidimus apud Xenophon­tem in &longs;ecundo e(llhnikw=n: *a)pa/gwn ta/ te tw=n ai)xmalw/twn new=n a)krwth/ria kai\ ta\s e)k *peiraiw=s trih/reis plh\n dw/deka. Quo loco a)krwth/eia po&longs;uit ea, quæ a)krosto/lia &longs;upra diximus. Et cum naues captiuæ dicantur, merito po&longs;tliminium habent. Tullius in Topicis: Po&longs;tli-minio redeunt hæc: homo, nauis, mulus clitella­rius, equus, equa quæ fræna recipere &longs;olet. Vt non ab re à Iurecon&longs;ulto de po&longs;tliminio nauium hic tractetur. Cla&longs;&longs;em Veneti armatam uocant, Græci to\ naotiko/n. Appianus in quinto de bellis ciuilibus: *e)peno/ei d' e)pi\ qa/lassan e)lqw\n e)mprh=sai to\ tou= titi/ou nautiko/n. id e&longs;t: Cla&longs;&longs;em Titij. Thucydides in &longs;ecundo: *tou/twn nautiko/n parei/xonto kori/nqoi. alibi uocat nhi/thn strato\n, qua&longs;i dicas naualem exercitum. In &longs;ecundo: *h)\n mh\ oi( pole/mioi nhi/th| stratw=| e)pi­ple/wsi th=| po/lei. Et in 1111. w(/ste ou)k ei)ko\s nhi/th| ge au)tou\s tw=| e)n nisai/a| stratw=| i)/son plh=qos e)f' u(ma=s a)postei=lai. Alibi sto/los ab eodem dicitur in &longs;exto: o)li/goi ga\r dh\ sto/loi mega/loi h)\ e(llh//­nwn h)\ barba/rwn polu\ a)po\ th=s e(autw=n a)pa/rantes katw/rqwsan. Appianus: *e)/nqa au)tw=| new=n sto/los h)=n, kai\ parh=lqen e)s ta\ new/ria laqw\n w(/s tis i)diw/ths, forei/w| komizo/menos. id e&longs;t: Vbi cla&longs;&longs;is illius erat, & in naualia penetrauit lectica delatus tamquam priuatus qui&longs;piam. Idem de bellis ciuilibus: h)ou=s de\ a)rxome/nhs oi( me\n to\n ko/lpon e)n xrw=| para\ th\n gh=n au)th\n mhnoeidei= sto/lw| pare/pleon. id e&longs;t: Cla&longs;&longs;e lunari forma di&longs; po&longs;ita. Idem Thucydides in &longs;eptimo, strati/an nautikh\nuocat: *strati/an d' a)/llhn e)yhfi/santo pe/mpein, kai\ nautikh\n kai\ tezikh/n. *e)pi/neion autem o)/sti po/lisma paraqala/ssion, e)/nqa to\n vew/ria tw=n po/lewn erant: ut Pyreus Athenien&longs;ium, Ni­&longs;æa Megaren&longs;ium, Cyllene Eleorum: ut e&longs;t apud Thucydidem in primo: *kai\ *kullh/nhn to\ *)hlei/wn e)pi/neion e)ne/prhsan. Nec au&longs;im affirmare, id Latinum nomen ha­bere. Naualia enim &longs;unt ea, quæ à Græcis new/ria di­cuntur. Tullius Officiorum: Muri, naualia, portus, aquarum ductus. Thucydides in tertio: *new/ria te pareskeua/zonto, kai\ ei)=rcan to\ kata\ *qermopu/las kat' au)to\ to\ steno/n, o(/pws eu)fu/lakta au)toi=s ei)/h. Veneti habent &longs;uum nauale, quod ar&longs;euale uocant, totius orbis pulcherrimum, in quo newsoi=koi &longs;unt circiter &longs;exaginta, id e&longs;t, nauium tecta: in quibus triremes reliquæ&queacute; naues longae ædifican­tur à fabris naualibus, quibus ibi perpetuò &longs;tipen­dia de publico procedunt. Sunt autem newsoi=koi capa­ces &longs;inguli triremis unius, unius&queacute; biremis, & fa­brorum naualium, qui eas commode uel e)k druo/xwn ædifi­cent, uel conqua&longs;&longs;atas reficiant: in quo e&longs;t & priua­tum tectum thalamegi, totius &longs;enatus Venetorum ca­pacis, opus &longs;anè quod cum antiquis regum Aegypti nauibus thalamegis&queacute; po&longs;&longs;it contendere: Bucentaurum appellant. de quibus thalamegis potui multa adijcere: &longs;ed non e&longs;t ui&longs;um operae precium. Fe&longs;tinamus enim ad ea, quae didaskalika uidentur. newsoi/k meminit Thucydides in &longs;eptimo: *ou)/te nau=s e)n toi=s newsoi/kois a)/llas o(moi/as tai=sde u(peli/pete. Lucianus, a(na/xarsis: *po/lin ga\r h(mei=s ou) ta\ oi)kodomh/mata h(gou/meqa ei)=nai, oi(=on tei/xh kai\ i(era\ kai\ newsoi/kous. Strabo lib. decimoquarto trihrhko\n uocat nauale, ad triremes recipiendas; W(=n to\n e(/teron kleisto\n strihphko\n kai\ vau/staqmon nausi/ ei)/kosi. Quibus uerbis intelliga, nau/staqmon e&longs;&longs;e maiorum nauium capacem: trihriko\nautem, longarum. Naues à patria cognomentum &longs;or­tiuntur: ut megari/des, a)mprakiwti/des, e(rmeoni/des, xi/ai, leudiai, lakwnikai\, i)taliwti/des, sikelikai\, surakou/siai, foi/nissai, milhsi/a, a)naii/ths, qou/riai. quorum omnium exempla ex­tant apud Thucydidem in diuer&longs;is locis. Sic & sa/mai­ dicta, quòd primum in Samo in&longs;ula iu&longs;&longs;u Polycra tis regis ædificata &longs;it. quç cuius formç fuerit, di&longs;cas ex Plutarcho in uita Periclis. h( de\ sa/maina nau=s e)stin u(o/prwros me\n to\ si/mwma, koilote/ra de\ kai\ gastro- eidh/s, w(/ste kai\ for­toforei=n kai\ taxunautei=n. ou(/tw d' w)noma/sqh dia\ to\ prw=ton e)n sa/mw|fanh=nai, polukra/tous tura/nnou kataskeua/santos. Athenæus libro duodecimo paucis eadem retuli&longs;&longs;e uidetur, ait enim: *prw=tos d' o( polukra/ths kai\ nau=s ph/cas a)po\ th=s patri/dos samai/nas e)ka/lese. Quo loco non sami/s, &longs;ed ex Plutar­cho potius samai/nas legendum exi&longs;timo. Tu Lector iudicabis, uigilias&queacute; no&longs;tras boni con&longs;ules, aut ip&longs;e meliora proferes. Et Pha&longs;eli forta&longs;&longs;e à pha&longs;elide loco. A mini&longs;terio & officio quod præ&longs;tant, dicuntur profulaki/des, stratiwti/des, lepta\ ploi=a, u(phretika\, fr7ouri/des, frourou=sai, a)rgurolo/goi, pro/ploi. Aliae à cur&longs;u ip&longs;o uel &longs;ta­tione, mete/wroi, plw/imoi, e)formou=sai, e)cai/ratoi, ou)de\n ste/gousai, taxeiai, kou=fai, pela/giai, ai( a)/rista ple/ousai, antiprw/rous, delfinofo/roi o(lka/des. nau=n etiam muriofo/ron dixit Thucydides in &longs;eptimo. *stra/bwn . *ba/qos de\ o(/son a)rkei= mupiofo/rw| nhi/. Dicitur & nauis delfinofo/ros, & apud Thucydidem delfinofo/roi o(lka/des. Dicimus etiam au)ta/ndrous nau=s, kai\ au)tofo/rtous o(lka/das: id e&longs;t, quæ cum ip&longs;is hominibus, et cum onere &longs;uo captæ uel depre&longs;&longs;æ &longs;unt. Diodorus libro decimo nono: *tw=n de\ new=n ta\s plei/ous au)ta/ndrous ei(=le. C&etail;­&longs;ar in primo de bello ciuili nos docuit, quomodo id Latine dicebatur, in hæc uerba: Itaque dum lo­cus cominus pugnandi daretur, æquo animo &longs;in­gulas binis nauibus obijciebant: atque iniecta manu ferrea, & retenta utraque naue diuer&longs;i pugna­bant, at&que; in ho&longs;tium naues tran&longs;cendebant: & magno numero Albicorum & pa&longs;torum interfecto, par rem nauium deprimunt: nonnullas cum homini­bus capiunt, reliquas in portum compellunt. Idem in tertio aliter protulit, dum ait: Ex his quadrire­mem cum remigibus defen&longs;oribus&queacute; &longs;uis ceperunt. id e&longs;t, au)\tandron, uel su\n tw=| plhrw/mati. Diodorus in de cimo octauo dixit Græcè eadem fere ratione, qua Cæ&longs;ar: *e)ni/ka o( klei=tos kai\ kate/duse me\n tw=n e)nan- ti/wn nau=s e(ptakai/deka, ei(=le de\ su\n au)toi=s toi=s a)n- dra/sin ou)k e)la/ttw tw=n tessa­ra/konta. id e&longs;t: Vicit Clytus, & ho&longs;tium naue de­cem & &longs;eptem depre&longs;&longs;it: circiter autem quadra­ginta cum ip&longs;is hominibus cepit. Idem Diodorus non longe po&longs;t uerba &longs;uprà &longs;cripta, au)ta/ndrwn u&longs;ur­pat: *ou(=toi me\n e)pipeso/ntes a)/fnw toi=s polemi/ois teqorubhme/nois eu)qu\s kata\ to\n prw=ton e)pi/ploun e)tre/yanto kai\ ta\s me\n toi=s e)mbo/lois tu/ptontes a)ne/rrhtton. w(=n de\ tou\s tarsou\s pare/suron, w(=n de\ au)ta/ndrwn paradidome/nwn a)kindu/nws e)kuri/euon, te/los de\ plh\n mia=s th=s nauarxi/dos tw=n loipw=n pasw=n au)ta/ndrwn e)kuri/eusan. Et paulo po&longs;t: *kai\ katanaumaxh/sas au)ta/ndrwn tw=n ska­fw=n e)kuri/euse. Idem in uige&longs;imo: *tw=n de\ makrw=n au)/tan­droi me\n e)lh/fqhsan tessara/konta, diefqa/rhsan de\ peri\ o)gdoh/konta, a(\s plh/reis ou)/sas qala/tths kath/gagon oi( krath/santes ei)s th\n pro\s th=| po/lei stratopedei/an, au)/tandroi. id e&longs;t: Naues cum hominibus, ut dixit Cæ&longs;ar. a(ma/cas au)ta/ndrous dixit Lucianus in to/ca ri: *kai\ ta\s a(ma/cas katelamba/nonto, au)ta/ndrous ta\s plei/stas a(liskome/nas. id e&longs;t: carrucas cum hominibus captas. Xenophon in primo paidei/as, di&longs;&longs;olute dixit: pollou\s ga\r h)/dh au)toi=s toi=s i(/ppois katakrhmnisqh=nai. Et in 111. *e)stefanwme/nous kai\ sponda\s poihsame/nous h(/kein ei)s ta\s ta/ceis au)toi=s stefa/nois. id e&longs;t, cum corollis, ut su\n &longs;ubaudiatur: id e&longs;t, cum ip&longs;is corollis, Plutarchus au)tofo/rtous o(lka/das dixit: id e&longs;t, onerarias cum mercibus impo&longs;itis, & cum earum onere. Eius uerba &longs;unt in Aemilij uita: *ei)\kosi me\n au)­tofo/rtous o(lka/das e)xeirw/sato. Idem peri\ eu)qumi/as, de Zenone, his uerbis: *zh/nwni tw=| kitiei= mi/a nau=s perih=n forthgo/s, puqo/menos de\ tau/thn au)to/forton a)polwle/nai sugklusqei=san ‘eu)=ge, ei)=pen, w)= tu/xh poiei=s, ei)s to\n tri/bwna kai\ th\n stoa\n sunelau/nousa h(­ma=s. id e&longs;t: Zenoni Citieo unica nauis oneraria reliqua erat, quam cum audi&longs;&longs;et interi&longs;&longs;e demer&longs;am cum ip&longs;o onere & mercibus: Recte, dixit, at&que; ordine w)= fortuna facis, quae nos ad pallium et porticum Stoicorum contrudis. Quòd autem C&etail;&longs;ar uerbo Depre&longs;&longs;it u&longs;us e&longs;t, Græci kate/duse dixerunt, ut uidimus. Inde à Marco Tullio, depre&longs;&longs;a cla&longs;&longs;is dicta, in &longs;ecundo de diuinatione: Si enim fatum fuit cla&longs;&longs;es populi Ro mani bello Punico primo, alteram naufragio, alteram à Pœnis depre&longs;&longs;am interire. Idem pro Archia poë­ta: No&longs;tra &longs;emper feretur, & prædicabitur Lucio Lucullo dimicante cum interfectis ducibus depre&longs;­&longs;a ho&longs;tium cla&longs;&longs;is, & incredibilis apud Tenedum pugna illa naualis. No&longs;tra &longs;unt trophæa, no&longs;tra monimenta, no&longs;tri triumphi. De&longs;cendere ad naues dixit Tullius, cum tamen con&longs;cendere nauem dicamus eodem autore. Tullius in quarto Academicarum quæ­&longs;tionum, ad calcem: Nos ad nauiculas no&longs;tras de&longs;cen­dimus. Non quòd dicendum &longs;it, de&longs;cendere in nauem, &longs;ed ad littus & locum, in quo &longs;tabant nauiculæ, ut con&longs;cenderent. quin Con&longs;cendere nauem dicimus: Quid enim con&longs;cendens nauem &longs;apiens, num comprehen&longs;um animo habet, at&que; perceptum, &longs;e ex &longs;ententia nauigaturum? Quî pote&longs;t? Sed &longs;i iam ex hoc loco profici&longs;catur Puteolos &longs;tadia triginta, probo nauigio, bono gubernatore, ac tranquillitate: probabile uideatur &longs;e illuc uenturum e&longs;&longs;e &longs;aluum. Idem in primo de diuinatione: Vnum de Simonide, qui cum igno­tum quendam proiectum mortuum uidi&longs;&longs;et, eum&queacute; hu­maui&longs;&longs;et, haberet&queacute; in animo nauem con&longs;cendere: moneri ui&longs;us e&longs;t, ne id faceret, ab eo quem &longs;epuitura affecerat. Quin & con&longs;cendere &longs;impliciter dicimus: Tu uelim quàm primum con&longs;cendas, ad me&queacute; uenias: apud Tullium ad qintum fratrem. Con&longs;cendere Græci e)pibh=nai dicunt. Plutarchus peri\ tw=n e)kleloipo/twn xphsth­ri/wn: *ou(=tos e)/fh pote\ ple/wn ei)s i)tali/an e)pibh=nai new\s e)mporika\ xrh/mata kai\ suxnou\s e)piba/tas a)gou/shs. Sed hæc gramma­ticorum &longs;unt: neque &longs;atis digna, in quibus diutius immoremur. Illa profecto ob&longs;curiora, quæ forta&longs;­&longs;e uigilans Lector à nobis de&longs;yderabit: qui &longs;int qra ni=tai, qui zugi=tai, qui qala/makes, apud Ari&longs;tophanem in Ranis, dum ait: *kai\ a)popardei=n e)s to\ sto/ma tw=| qala/maki. qui ab Appiano qalami/ai appellantur, ab alijs qala­mi=tai. Quòd &longs;i Græcorum Commentarios &longs;equi uolue­rimus: id tamen non erit expeditum. ita enim decla­rant, ut multo ob&longs;curiora ea ip&longs;a reddere uidean­tur. &, quod magis mirabere, pugnantia nobis in ijs explicandis proponunt. Enarrator enim Ari&longs;tophanis in loco &longs;uprà citato, ait fui&longs;&longs;e tres ordines remigum: ut qui in inferiore parte nauis e&longs;&longs;ent, qalami=tai dicerentur: qui in medio, zugi=tai: qui in &longs;uperio re parte, qrani=tai appellarentur. Qui qrani_tai, quoniam remos longiores trahebant, grauiore&queacute; labore ue­xabantur, eo à trihra/rxais præter &longs;tipendium, publicum donatiuum con&longs;equebantur. Quod ex &longs;exto Thucydidis probari pote&longs;t, dum ait: *tw=n trihra/rxwn e)pifora/s te pro\s tw=| e)k dhmosi/ou misqw=| dido/ntwn toi=s qrani/tais tw=n nautw=n. Stipendium autem publicum erat drachma in dies &longs;ingulos, quae æ&longs;timatur quatuor &longs;olidis no&longs;tris turonen&longs;ibus. Voluntarijs enim remigibus, ut hodié que Veneti, non compeditis utebantur. Lucianus tamen peri\ tou h)le/kerou, remigis mercedem ad duos obolos, id e&longs;t, drachmæ tertiam &longs;tatui&longs;&longs;e uidetur, dum ait: *oi)/ei h(ma=s duoi=n o)boloi=n e(/neka e)re/ttein a)\n, h)\ e(/lkein ta\ ploi=a pro\s e)nanti/on to\ u(/dwr. Xenophon in pri­mo e(llhnikw=n, triw/olom po&longs;uit, his uerbis: *ei)=pen o(/ti ei) pro\s to\n misqo\n e(ka/stw| nau/th| o)bolo\n prosqei/hs. e)k de\ tou/tou te/tta­res o)boloi\ h)=n o( misqo/s, pro/teron de\ triw/bolon. Sed locus Lu­ciani intelligendus de ijs, qui Pado flumine lintres & alias fluuiatiles nauiculas, atque etiam pi&longs;cato­rias ducebant quæ&longs;tus cau&longs;a, non de remigibus triremium, aut etiam maiorum. Sed ut ad propo&longs;i­tum reuertamur, &longs;i rationem habere uoluerimus eius formæ nauis, quàm &longs;uprà ubi triremis men­tio facta e&longs;t, depingendam curauimus, eam que &longs;e qui, dicemus in illa inferiorem ordinem, & qui aquæ uicinior, e&longs;&longs;e thalamitarum, medium zygitarum, &longs;uperiorem thranitarum. Sed &longs;i hoc uerum e&longs;&longs;et, dee&longs;&longs;ent nobis nomina in quadriremibus & maioribus nauibus. Qui enim erunt zygitæ in quadraginta ordinum naue Ptolemæi regis? qui thalamitæ? Præterea quî fieri pote&longs;t, ut uel decem tabulatorum, ne dicam quadraginta nauis in ma­ri nauiget, & tabulata ip&longs;a &longs;upra aquam extent, & non pluribus partibus aqua demergantur? Pau&longs;anias in Atticis miraculi loco refert, nauigium De­li fui&longs;&longs;e, quod à cata&longs;tromate ad aquam nouem remiges haberet, nullumque ad &longs;uam ætatem illud magnitudine &longs;upera&longs;&longs;e. uerum præ&longs;titerit ip&longs;ius Pau&longs;ani&etail; uerba ad&longs;cribere, quae, ut ingenue fatear, non &longs;atis nobis intelliguntur. &longs;ed &longs;ic habent, ni&longs;i &longs;i corruptus &longs;it codex: *to\ de\ e)n dh/lw| ploi=on ou)de/na pw nikh/santa oi)=da, kaqh=kon e)s e)nne/a e)re/tas a)po\ tw=n katastrwma/twn. Vn­deciremem tamen Demetrij legerat, opinor, Pau­&longs;anias. Quare ordines remorum non po&longs;&longs;unt &longs;ic in­telligi, ut diximus ex enarratore Ari&longs;tophanis, cum ea ratione multa nauigia ordine remorum illud quod in Delo erat, multis partib9 &longs;uperarint. Fue­re enim (ut &longs;uprà docuimus, uel Pau&longs;anias ignora re potuit) X. XI. XII. XV. XX. remorum ordines, Excogitanda ergo nobis alia ratio, quam ab ip&longs;o enarratore Ari&longs;tophanis hauriemus: nec tamen fui&longs;&longs;e eundem exi&longs;timandum e&longs;t, cum &longs;ecum ex dia­metro pugnet. Subdit enim quod magis fit nobis ueri&longs;imile: *qrani/ths ou)=n o( pro\s th\n pru/mnan, cugi/ths o( me/sos, qalami/ths o( pro\s prw/ran. id e&longs;t: Thranites igitur e&longs;t is qui ad puppim remigat, zygites qui in media na­ui, thalamites qui ad proram. Vt nauis ip&longs;a per longitudinem in tres partes diuidenda &longs;it: & qui remiges &longs;unt in prima parte ad proram, uocentur thala­mitæ: qui in medio &longs;upra arborem, zygitæ: qui in tertia ad puppim, thranitæ dicantur. ita&queacute; fiet, ut etiam in tettarakonth/rei, & infrà uel &longs;uprà eam magnitudinem nauis triplex remigum ordo per longitudinem inueniatur. Et &longs;ic intelligemus quod &longs;criptum e&longs;t ab Ap­piano in libro po&longs;tremo bellorum ciuilium: *kai\ tw=n e)re­tw=n oi\ me qalami/ai pa/ntes a)pelh/fqhsan, oi( de\ e(\teroi kata/­strwma a)narrh/cantes e)cenh/xonto. id e&longs;t: Ex remigibus thala mitæ ad unum omnes excepti &longs;unt, alij uerò direptis fororum tabulis adiuti, ad &longs;uos enatarunt. quo loco qala/mioi forta&longs;&longs;e legendum. Iulius enim Pollux eo uocabulo utitur, his uerbis: *kaloi_t d' a)/m qa/lamos ou(= oi( qala/mioi e)re/ttousi. ta\ de\ me/sa th=s new\s zuga/, ou(= oi( zu/gioi ka/qhntai, to\de\ peri\ to\ kata/strwma qra=nos, ou(= oi( qrani=tai. ut ea ratione quam &longs;uprà diximus, nauis per longitudinem in tres par­tes diuidatur. Mouet iterum quæ&longs;tionem, quod ex Polybio &longs;uprà retulimus: *dou=sa plhgh\n biai/an kata\ me/son to\ ku/tos u(po\ to\n qrani/thn skalmo\n. ut thranites in medio collocatus uideatur: & ita ip&longs;i in uertendo intelle­xi&longs;&longs;e uidemur. & forta&longs;&longs;e u)po\ to\n, &c, uertendum fuit infrà thraniticum &longs;calmum: non autem &longs;ie, ut uertimus: alioqui pugnant i&longs;ta cum ijs, quæ ex Iulio Polluce diximus. Zygitae enim in media naue &longs;unt, non thranitæ. &longs;ic Sub ea, id e&longs;t po&longs;t ea Latini dixere. Nec ta­men uerebor ingenuè fateri, mihi adhuc non lique re, an hæc no&longs;tra coniectura uera &longs;it: ut mihi in magnis opinionum naufragijs uer&longs;ari uidear, è quibus per me ip&longs;e emergere nequeo. illum &longs;olum animi can­dorem pr&etail;&longs;tare po&longs;&longs;um, & debeo, ut Lectori igno rationem meam fateri non etube&longs;cam: ne aliqua no&longs;tri per&longs;ua&longs;ione adductus, in eundem errorem trahatur. Quare illud *e)pixa\rmeion Lector teneat: Ner uos atque artus &longs;apientiae e&longs;&longs;e, non temerè credere. Adhibendi &longs;unt autores utriu&longs;&que; linguæ, ij&queacute; qui reteptæ autoritatis cunctis &longs;unt, in con&longs;ilium, uidendum etiam at&que; etiam, num librarij aliquid de &longs;uo addi­derint: cauendum ne mendum pro uera lectione nobis imponat. ut apud Plutarchum exi&longs;timo in libel­lo qui in&longs;cribitur, pw=s a)/n tis ai)/sqoito e(autou= proko/ptontos e)/p' a)reth|: *kaqa/per fasi\ se/ctio/m te oun r(wmai=on a)feiko/ta ta\s e)n th|= po/lei tima\s kai\ a)rxa\s oa\ filosofi/an, e)n de\ tw_| filosofei=n au)= pa/lim duspaqou=nta, kai\ xpw/menon tw|= lo/g w| xalepw=s to\ prw=ton, o)li/gou deh=sai katabalei=n e)auto\n e)k tino\s dih/rous. id e&longs;t: Quem­admodum aiunt Sextium Romanum &longs;pretis, quibus in urbe fungebatur, honoribus & magi&longs;tratibus, propter philo&longs;ophiæ cupiditatem, inter philo&longs;o­phandum rur&longs;us ægre ferentem, propterea quòd initio ad percipiendum philo&longs;ophorum &longs;ermonem tardior e&longs;&longs;et, parum abfui&longs;&longs;e quin &longs;e è biremi qua­dam deijceret. Græca habent e)k tino\s dih/rous, cum ta­men &longs;uprà dixerimus, nos non legi&longs;&longs;e illud uoca­bulum apud probatum autorem, cum &longs;tudio&longs;e o­mnes qui extant euoluerimus. Quare aliquando exi&longs;timaui, apud Plutarchum eo loco legendum, e(k tino\s trih/rous: uel dih/rous: intelligendum pro domo quæ e&longs;&longs;et duorum tabulatorum, quæ à Graecis aliquando di/stegos dicitur. Sed cum uideatur à Polluce dih/rhs di­cta, fit ut &longs;ub&longs;i&longs;tam, Lectoris&queacute; iudicio relinquam, qui (&longs;cio) nobis dabit ueniam, quòd ea omnia nauium genera, quae à Gellio recen&longs;entur (qui nuda earum nomenclatura contentus fuit) explicare non potuerimus. Locus enim ille apud Gellium e&longs;t corrupti&longs;&longs;l­mus, nec ip&longs;i diuinare debuimus. Ecce tibi cumde caudicarum nauium uocabulo, cuius mentio in Gelllio e&longs;t, hæ&longs;itarem: ca&longs;u incidi in locum Senecæ in li bello de Breuitate uitæ, qui eam mihi mole&longs;tiam ab&longs;ter&longs;it his uerbis: Quis Romanis primus per&longs;ua&longs;it nauem con&longs;cendere: Claudius is fuit, Caudex ob hoc ip&longs;um appéllatus: quia plurium tabularum contextus, caudex apud antiquos uocabatur, unde ta­bulæ condices dicuntur: & naues nunc quoque, quæ ex antiqua con&longs;uetudine &longs;ubuehunt, caudicæ uo­cantur. hactenus Seneca. In uulgatis codicibus lo cus Senecæ corruptus e&longs;t, & candes utrobique pro caudex legitur: & candicæ, non caudicæ. Sed tu ad modum &longs;uprà &longs;criptum Senecæ locum emendabis. loquitur enim de que Appio Claudio, Caudex co­gnomento: qui cum que Fuluio Flacco con&longs;ul fuit. Quod &longs;i alia tempus & lectio frequens nobis ape ruerit, Lectori non inuidebimus. In præ&longs;entia, quæ potuimus, ip&longs;i benigne proferimus. Tu Lector boni con&longs;ule, ac nos ama.

Hæc Lazarus Bayfius in &longs;tudio&longs;orum gratiam colligebat.